Ýálihan Qalijan. Jiyrma bes jyl: Jeńister men jemister

El Táýelsizdiginiń 10 jyldyq mereitoiy qarsańynda azattyq alǵannan keiingi ýaqytqa kóz tastap, oi tujyrymdarymen órilgen jariialanymdar basylym betinde jaryq kóre bastady. Ýaqyt qysqa bolǵanymen, túigen sabaq kóp edi. Ult ziialylarynyń zerdesine qonaqtaǵan sarabdal oilar men ár jylǵa saraptama jasap, sipattama beretin saliqaly  pikirler  qalyń oqyrmannyń dúnietanym keńistigine jol tartty. Sherhan Murtaza, Kamal Smaiylov, Manash Qozybaev, Zeinolla Qabdolov, Ábish Kekilbaiuly, Qýanysh Sultanov, Fariza Ońǵarsynova, Imanǵali Tasmaǵambetov syndy tulǵalar onjyldyq mereitoidyń mereiin asyryp, táýelsizdik atty baǵa jetpes qundylyqtyń qadir-qasieti týraly tereńnen tolǵaǵany áli esimizde.

«Egemenniń» bul dástúri Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy aiasynda da jalǵasyn taýyp, Ǵarifolla Esim, Sarbas Aqtaev, Aldan Smaiyl, Ábdesh Qalmyrzaev, Namazaly Omashuly bastaǵan ziialy qaýym ókilderiniń tolǵaýlary gazet oqyrmandarynyń intellektýaldyq tarazysyna usynylyp,  jaqsy baǵasyn aldy da.

Biyl  el Táýelsizdigine shirek ǵasyr tolýyna orai «Egemen Qazaqstannyń» jaqsy dástúri qaita jalǵasyp jatyr. Mereitoi sheńberinde elimizge tanymal tulǵalar Táýelsizdikpen kelgen sońǵy jyldarǵy jetistikter týraly tolǵamdy oilaryn oqyrman nazaryna usynatyn bolady. «Jiyrma bes jyl: jeńister men jemister» aidarynyń alǵashqy avtory – Ýálihan Qalijan.

2010

Qazaqstan Respýblikasynyń Táýelsizdigine 25 jyl tolyp otyr. Bul bir jaǵynan alyp qaraǵanda óte qysqa ýaqyt siiaqty, al oi jiberip, bul jolda ne isteldi, qandai biikterge qol jetkizdik, el retinde, halyq retinde bizdi álem tanydy ma degen suraqtarǵa jaýap izdesek, ǵasyrǵa bergisiz joldan ótkenimizdi túisinemiz. Ár jyl bir tarihi kezeń retinde esimizde saqtalyp, talai aitýly belesterdi artqa qaldyrǵanymyzdy baiqaýǵa bolady. Sonyń bári – bizdiń tarihymyz, táýelsiz Qazaqstannyń tarihy. Sondyqtan da ótken kúnderdiń bári biz úshin ystyq, ol tek qaǵazǵa túsken qasań tarih qana emes, siz ben bizdiń ómirimiz, siz ben bizdiń atqarǵan uly isterimiz, qýanyshtarymyz ben áttegenailarymyz.

Osynaý 25 jyldyń ár jylynyń óziniń ákelgen jaqsylyǵy men berekesi bar. Ár jyl bizdiń sanamyzda óziniń óshpes izin qaldyryp ótip jatyr. Meili, kei jyldarda qiyndyǵy men tyǵyryqqa tirelip qinalǵan da kezimiz bolǵan shyǵar. Biraq sol qiyndyqtardyń ózi bizdiń jas memleketimizdi shiratyp, álemdik órkenietke jol ashty.

Táýelsizdiktiń 19-shy jyly, 2010 jyl kemel­den­gen jyl boldy. Men ol kezde Qazaqstan Res­pýb­likasy Má­jilisiniń depýtaty edim. Búgin sol jyldarǵa kóz jiberip, oi eleginen ótkizgende, talai aýqymdy ister­diń atqarylǵanyn kóremiz. Jańa 2010 jyl Prezi­dentimiz Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyn Jańa jylmen quttyqtaýymen bastaldy. Elbasynyń aq tilegi árdaiym keler jylǵa degen halyqtyń senimin nyǵaityp qana qoimai, onyń berekeli de beibit bolatynyna úmittendirip, rýhtandyryp otyrdy.

«Egemen Qazaqstan» gazetiniń sol jylǵy 12 qańtardaǵy nómirine «Qazaqstan týraly bilgińiz kelse, Parijge baryńyz» degen habarlama basylǵan eken. Onda Parijde 100 000 danamen taraityn jýrnaldyń bir nómiri túgelge jýyq Qazaqstanǵa arnalyp, onyń syrtqy muqabasyna Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń sýreti basylyp, suhbaty berilgen. Jýrnal aǵylshyn tiline aýdarylyp, taǵy da dúnie júziniń biraz eline taraityny aitylǵan. Bedeldi basylymnyń mundai qadamyna qalai qýanbassyń, eldi erdiń tanytýy kóńilge qýanysh uialatady. El tutqasy Elbasy aman bolsyn deimiz!

Bul jyl rasynda da Qazaqstannyń atyn álemge áigilegen mereili jyl boldy. 13 qańtar kúni Qazaqstan Prezidenti Nursultan Nazarbaev Vena qalasynda EQYU-nyń Turaqty keńesiniń Qazaqstan Respýblikasynyń Uiym tóraǵalyǵyna kirisýine arnalǵan inaýgýratsiialyq májilisinde Qazaqstan Respýblikasynyń EQYU-nyń tóraǵalyq qyzmetine kirisýine orai Úndeý jariialady. Pre­zident óz sózinde «Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uiymyndaǵy tóraǵalyqtyń már­tebeli missiiasyn Qazaqstan asa zor jaýap­kershilik sezimmen qabyldaidy. Bizdiń elimiz tóraǵalyqty qazirgi zaman tarihynyń asa kúrdeli bir kezeńinde qolyna alyp otyr», deidi. Mundai álemniń 56 eli múshe bolyp otyrǵan halyqaralyq uiymǵa tóraǵalyq etý óz táýelsizdigin alǵanyna 19 jyl bolǵan bizdiń elimizdiń halyqaralyq deńgeidegi bedelin aiǵaqtasa kerek. Bul jerde tek eldiń be­deli ǵana emes, sol eldi basqaryp otyrǵan Elba­synyń álemdik saiasattaǵy róliniń, onyń qajyry men qairatynyń, aqyl-parasatynyń da áser-yqpa­lynyń orasan zor bolǵanyn este ustaǵan jón. Osyǵan bailanysty sol kezdegi Syrtqy ister ministri Qanat Saýdabaevtyń «Qazaqstannyń juldyzdy saǵaty» degen maqalasy jaryq kórdi. Onda Qazaq eliniń EQYU-ǵa tóraǵalyq etýiniń máni men mazmuny, atalǵan uiymdy basqarý arqyly álemdik saiasatqa jasaityn yqpaly, bul taraptaǵy Prezident N.Nazarbaevtyń kóregendik saiasaty taratylyp baiandalǵan.

Osyndai igilikti sharalarmen bastalǵan jyldyń alǵashqy aiynyń sońynda, 30 qańtarda «Jańa onjyldyq – jańa ekonomikalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri» degen taqyrypta Qazaqstan Prezidenti N.Nazarbaev Qazaqstan halqyna Joldaý jasady. Bul joldaýda elimizdiń aldaǵy jyldardaǵy damý baǵyttary, halyqtyń áleýmettik-ekonomikalyq jaǵynan qarqyndy ósý joldary naqty kórsetildi. Prezident Joldaýdaǵy óz sózin: «El tarihynyń HHI ǵasyrdaǵy asa bir kúrdeli kezeńi aiaqtalyp keledi. Dúnie júziniń ekonomikasyn turalatqan jahandyq daǵdarys daýyly áli basyla qoiǵan joq. Alaida ol óziniń alǵashqy alapat qýatynan aiyryldy. Biz tastúiin daiyn bolǵandyqtan, onyń saldary bizdiń elimiz úshin sonshalyqty aýyrǵa soqqan joq.

Daǵdarysqa deiingi kezeńde biz Qytai, Úndistan jáne ózge de ekonomikasy qaryshtap alǵa basqan memleketter qatarynda damýdyń joǵary deńgeiine kóterildik. Óitkeni, biz oǵan qalai qol jetkizýge bolatynyn bildik. Bárin durys josparlap, saýatty iske asyrǵandyqtan, bizdiń damýymyz sátti boldy. Biz jasampazdyqqa jumyla kiriskendikten, damýdyń dańǵyl jolyna tústik. Tolaǵai tabystarymen dúnie júzin moiyndatqan Qazaqstannyń áleýeti artyp, ekonomikasy serpindi bola tústi», dep bastaǵan edi. Rasynda da, álem ekonomikasynyń damýyna qiyndyq alyp kelgen daǵdarys tusynda da Qazaqstan óziniń damý baǵytynan aýytqyǵan joq. «Durys josparlaý» men ony «saýatty iske asyrý» saiasatynyń negizinde Elbasy N.Nazarbaevtyń strategiialyq kóregendigi arqyly Qazaqstan qiyn­dyqty ainalyp ótti.

Joldaý «2010» Strategiialyq josparyn iske asyrý – el damýynyń asa mańyzdy shebi», «Daǵdarys kezeńi – durys sheshimder qabyldaý ýaqyty», «2020» Strategiialyq jospary – kóshbasshylyqqa qazaq­stan­dyq jol», «Ekonomikany ártaraptandyrý – tabys kilti», «Investitsiialar tartý», «Kásipkerlik – jańa ekonomikanyń qozǵaýshy kúshi», «Otandyq taýar­lar – «2020» josparyn júzege asyrýdyń tabys­tylyq indikatory», «Óńirlerdiń damýy – el­diń damýy», «2020» Strategiialyq josparyn iske asyrýdyń bazalyq sharttary», «Adam – eldiń basty bailyǵy», «Bilim berý», «Densaýlyq saq­taý», «Ómir sapasyn jaqsartý jáne áleýmettik qorǵaý, «Ardagerlerge qamqorlyq», «Turǵyn úi-kommýnaldyq sektor salasyndaǵy saiasat», «Ishki saiasi turaqtylyq – «2020» Strategiialyq josparyn iske asyrýdyń senimdi irgetasy», «Syrtqy saia­sat» degen naqty taraýlardan turdy. 2010 jylǵy Prezident Joldaýyn paraqtai otyryp, sol tustaǵy eń ózekti máselelerdiń qarastyrylǵanyn, ekonomikanyń barlyq salasynyń qamtylǵanyn, bilim salasynyń, densaýlyq saqtaý salasynyń, kommýnaldyq sektordyń Elbasy nazarynan tys qalmaǵanyn aiqyn ańǵaramyz. Prezident Joldaýy halyqqa tyń serpin berdi, elde jańa jumys oryndary ashylyp, eldiń ekonomikalyq áleýeti arta tústi. Buryn tek qana shikizat shyǵarýshy bolyp kelgen Qazaqstan endi indýstriialandyrý baǵytyn erekshe qarqynmen damytýdy qolǵa aldy. Bul týraly Elbasy Joldaýynda: «Bizdiń shikizattyq emes eksporttaýshylardy qoldaý indýstriialandyrýdyń sheshýshi baǵyty bolýǵa tiis. Qazaqstan ónerkásibi eksporttyq rynoktarǵa otandyq brendterdiń keń aýqymdy tizbegimen usynylýy kerek.

Sondyqtan Úkimettiń mindeti – eksport­taý­shylarǵa negizgi quraldardy satyp alýdy qar­jy­landyrýdy, eks­portqa servistik qoldaý kórsetýdi, eksport­taý­shy­larǵa granttar men eksporttyq saýdalyq qarjy­lan­dyrýdy qarastyratyn birtutas qoldaý júiesin jasaý», dep túiindegen edi.

Elbasynyń 2010 jylǵy 5 aqpanda «Óner men ádebiet – halyqtyń jany» degen eldiń ziialy qaýymyna Úndeýi jariialandy. Onda «Tól mádenietpen tárbielengen adam qashan da rýhy biik, týǵan jerin, halqyn súietin bolady. Bárimiz de bala jasymyzdan Abaidy, Mahambetti, Jambyldy, Áýezovti oqyp, halyqtyń ánderi men kúilerin tyńdap erjettik, dúnietanymymyz, ulttyq sanamyz qalyptasty», dep aǵynan jaryla syr shertedi. «Biik mádeniet – ulttyń kórsetkishi. Biz barymyzdy bútindep, joǵymyzdy túgendeý maqsatymen «Mádeni mura» baǵdarlamasyn qabyldadyq. Bul bizdiń mádeni ómirimizdegi tarihi oqiǵa boldy», deidi. Rasynda da, elimiz táýelsizdik alǵanǵa deiin eldegi bar jádigerlerimizdi Máskeýge, Leningradqa tasyp, mádeni qundylyqtarymyzdan aidyń, kúnniń amanynda aiyrylyp qalyp jatatynymyz qalypty jaǵdai sanalatyn. Túrkistandaǵy qasietti qazannyń ózin kezinde zorǵa qaitaryp alǵanymyz esimizde. Al qazir Qytaidan, Irannan, Mysyrdan, Túrkiiadan, Resei men TMD elderinen qanshama qazaq tarihyna qatysty buryn biz atyn da estimegen tyń materialdar kelip jatyr. Munyń bárine qoldaý kórsetip, el tarihy men mádenietine qatysty kúlli sheteldik derekter men materialdardy elge alyp kelýge jaǵdai jasap otyrǵan Elbasyna halqymyzdyń rizashylyǵy orasan zor. Mundai jaǵdai qazaq tarihynda eshqashan da bolǵan emes, sol úshin de biz Prezident Nazarbaevqa qaryzdarmyz.

Qazaqstan Respýblikasy Bilim jáne ǵylym ministrligi Ǵylym komiteti M.Áýezov atyndaǵy Ádebiet jáne óner institýynyń ujymy osy jyldary 100 tomdyq «Babalar sózin» shyǵarýdyń mejeli kezeńine jetken edi.

HHI ǵasyrdyń onynshy jyly, menińshe, aitýly oqiǵalar jyly boldy. Keshe ǵana bolǵan oqiǵalardyń búgin tarihqa ainalyp, ótken kúnderdiń sanatyna qosylǵanyna sengiń de kelmeidi. Sol kezderi ne istep, qandai sharýa tyndyrdyq eken dep ótken kúnderge kóz júgirtsek, Elbasynyń bir jylda jasaǵan qyrýar isteriniń kýásy bolamyz. 16 aqpanda Resei Prezidenti D.Medvedevpen kezdes­ken. 17 naýryzda resmi saparmen Ózbekstanǵa barǵan. Ekeýi de qudaiy kórshilerimiz. Tarihi tamyrlarymyz da bir jerden bastaý alatynyn joqqa shyǵara almaimyz. Búgingi kúni de bir-birimen bailanysyp jatqan, at quiryǵyn úzisip kete almaityn, talai ortaq máselelerimiz bar eldermiz. Sondyqtan da olarmen durys qarym-qatynasta bolý Qazaqstan Prezidentiniń syrtqy saiasattaǵy kóregendik ustanymy. Ekijaqty talai máselelerdiń durys sheshimin tabýy álemdik deńgeidegi saiasatta memleket mereiin asqaqtatyp qana qoimai, ekonomikalyq turǵydan da halyqtyń ilgeri damýyna jaǵymdy yqpal etýde.

Buryn Birikken Ulttar Uiymynyń Bas hatshysy degenniń atyn estigenimiz bolmasa, anaý-mynaý elge bara salmaityn salmaqty laýazym iesi ekenin tek gazetterden ǵana oqýshy edik. Biz táýelsizdigimizdi alǵaly sondai iri saiasatkerdiń ózi elimizge talai ret at basyn tiredi. Oǵan etimiz úirenip ketkeni sonsha, sońǵy kezderi burynǵydai oǵan tańdanyspen qaramaimyz, qalypty jaǵdai siiaqty. Bas hatshy Pan Gi Mýn myrza Niý-Iorktegi shtab-páterinen 7 sáýir kúni Semeige kelip, halyqtyń jaǵdaiymen tanysyp, odan Astanaǵa baryp, Elbasynyń qabyldaýynda boldy. N.Nazarbaevtyń iadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartýyn Bas hatshy «Iadrolyq qarýǵa ie barlyq memleketterdi Qazaqstannyń jolymen júrýge shaqyramyn», dep bizdiń el Prezidentiniń bastamasyn kúlli álemge úlgi etti. Bul tek Elbasynyń bedeli ǵana emes, kúlli qazaqstandyqtyń abyroiy ekenin ishtei sezindik, marqaiyp qýandyq.

Sol 2010 jyldyń sáýir aiynda Prezident Nursultan Nazarbaev resmi saparmen Eýropaǵa bardy. Eýroodaq basshylarymen júzdesti. Buryn sheshimin tappai kele jatqan talai sharýanyń retin tapty, qiiýy kelmegen kei máseleler týraly durys sheshim qabyldaýdyń joldaryn aqyldasty. Odan ári sapary Amerika Qurama Shtattaryna ulasty. Prezident Barak Obama bizdiń Elbasyn barlyq Memleket basshysyna laiyq rásimdermen kútip aldy. Qolyn qushyrlana qysty, keýde qaǵysty. Ekeýara áńgimede sol baiaǵy iadrolyq qarýdy shekteý máselesi sóz boldy. Odan óz erkimen bas tartqan Qazaq eliniń tájiribesin kúlli álemge úlgi etsem degen AQSh basshysynyń bastamasyna bizdiń Elbasy qoldaý kórsetetinin jetkizdi. Aiaq astynan AQSh jaǵy sammit ótkizetin bolyp sheshim qabyldady. Qyryqtan astam memleket basshylarynyń qatysýymen álem tarihynda tuńǵysh ret aýqymdy túrde ótip jatqan iadrolyq qarýlardy jáne onyń synaqtaryn shekteý jónindegi dúbirli jiyn bastalyp ta ketti. Qazaqstan Prezidenti iadrolyq qarýlardy taratpaýdyń joldary týraly saliqaly baiandama jasady. AQSh pen Qazaqstan Prezidentteri iadrolyq qaýipsizdikti saqtaý jáne ony taratpaý týraly birlesken málimdeme jariialady. Osynyń barlyǵy ainaldyrǵan úsh-tórt kúnniń ishinde bolǵan oqiǵa deseń, keide adam senbeitin siiaqty. Biraq dál solai bolǵany ras. Barak Obamanyń: «Eger Qazaqstan Prezidenti N.Nazarbaev bolmaǵanda bul sammittiń ótpeýi de múmkin edi», degeni de ras sóz.

Iá, B.Obama N.Nazarbaevty aqylyna, iskerligine tánti bolǵandyqtan qurmettedi. Qazaqstan Liderin osylai álem moiyndady. Bul el halqynyń mereii kóterilgen, Elbasynyń iadrolyq qarýdy qysqartý týraly oilarynyń álem aldynda moiyndalǵan kúni boldy. Ol týraly «Egemen Qazaqstan» gazeti 14 sáýir kúngi nómirinde bylai dep jazdy:

«Keshegi maqalamyzda Amerika Qurama Shtattarynyń Prezidenti Barak Obamanyń osy elde ótip jatqan Iadrolyq qaýipsizdik jónindegi jahandyq sammitke arnaiy shaqyrýmen kelgen Memleketimizdiń basshysy Nursultan Nazarbaevty sammit aldynda qabyldap, bir saǵatqa taiaý ýaqytqa sozylǵan kezdesýde eki el arasyndaǵy strategiialyq áriptestikti damytý máseleleri talqylanǵandyǵyn jazǵan edik. Sammitke qatysý úshin el astanasy Vashingtonǵa bir sátte elýge tarta eldiń memleket basshylary jinalyp otyrǵan qarbalasty sátte Barak Obamanyń «Bler haýs» qurmetti qonaqtarǵa arnalǵan arnaiy qabyldaý rezidentsiiasynda Elbasymen birge bolýǵa osynshama ýaqyt bólýi, sóz joq, halyqaralyq arenada táýelsiz Qazaqstan memlekettiligi men onyń Tuńǵysh Prezidenti bedeliniń barǵan saiyn artyp kele jatqandyǵynyń jarqyn kórinisi boldy (máselen, Ýkrainanyń internet resýrstarynda Barak Obama sammit kezinde Ýkrainanyń jańa Prezidenti Viktor Ianýkovichti 10 minýtqa jeke qabyldai alar ma eken, joq álde qabyldai almas pa eken degen pikir qyzý talqylanyp jatty, onyń qorytyndysy ázirge bizge belgisiz).

Amerikada ótken sammit álem memleketteri aldynda Qazaqstannyń saiasi bedelin odan saiyn kótere tústi. Prezident Nursultan Nazarbaev kúlli dúnie júzi memleket basshylary aldynda óziniń kóshbasshylyq qyrymen kózge tústi. Nazarbaevtyń basqan ár qadamynyń tileýin tilep halqy otyrdy. Muhittyń arǵy jaǵynan elge oralǵan Elbasyn kúlli halyq maqtanyshpen qarsy aldy. Bárimizdiń de kókiregimizdi kernegen qýanysh bar edi. Qazaqstan Prezidentiniń Amerikaǵa saparyn álemniń kúlli buqaralyq aqparat quraldary birimen biri talasa jazyp jatty. Sol tustaǵy eldiń asqaq qýany­shyn, halyq mereiin búgingi Májilis depýtaty S.Abdrah­manov bylaisha jazǵan eken: «Maqtan etemiz! Elimizdi de, eldi basqarǵan erimizdi de. Ol eldiń aty – Qazaqstan. Ol erdiń aty – Nursultan. Álem moiyndaǵan memleketke ainalý degen osyndai bo­lady. Álem tanyǵan tulǵaǵa ainalý degen osyndai bolady».

2010 jyly Amerikadaǵy úlken sammitke qatysyp, sóz sóilep kelgen soń da bir kún demalmas­tan óz jumysyn ári qarai jalǵastyryp kete bardy. Sáýirdiń 22-si kúni Ońtústik Koreia Respýblikasyna resmi saparmen baryp, onda eki eldiń barlyq saladaǵy bailanystarynyń jańa sapaǵa kóterilgeni týraly málimdedi. Al 28 sáýir kúni «Batys pen Shyǵysty toǵystyratyn qazaq jeri – beibitshilik beldeýi» degen taqyryppen Almatyda óz jumysyn bastaǵan IH Eýraziialyq media-forýmda sóz sóiledi.

Kórip otyrǵanymyzdai, ainalasy 10-15 kúnniń ishinde jumyr Jerdi shyr ainalyp shyǵyp, qanshama álemdik deńgeidegi basqosýlarǵa qatysyp, baiandamalar jasap úlgergenine tań qalmasqa amalymyz joq. Al sonyń arasynda el ishindegi jumystardy da esten shy­ǵarmai, Qaýipsizdik Keńesiniń jumy­syna qatysyp, Uly Otan soǵysynyń 65 jyldy­ǵyna arnalǵan daiyn­dyqty qadaǵalap, egin sharýa­shy­lyǵynyń barysymen tanysyp nusqaýlar berýi, rasynda da, biz úshin bir adamnyń moiny kótere qoiar júk emes siiaqty kórinedi.

25 mamyrda sol kezdegi Túrkiia Prezidenti Ab­dolla Gúl kóne Túrkistan qalasyna kelip, sol jerde Qazaqstan Prezidenti Nursultan Nazarbaevtyń iy­ǵy­na aq shapan jaýyp, qolyna asa taiaq ustatyp, kúlli álemge «Túrki dúniesiniń kóshbasshysy» dep jariialady. Bul tek qana Abdolla Gúldiń nemese Túrkiianyń ǵana ustanymy emes, kúlli túrki jurtynyń pikiri ekenin moiyndaǵanymyz jón.

Qazir baiaǵydai bireýdiń sózine sene salatyn zaman emes, árkim kórgenine, túigenine senedi. Sondyqtan da bizdiń Elbasyn kúlli túrki dúniesiniń kóshbasshysy dese, olar da sol kórgenine, bilgenine, tanyǵanyna júgingen shyǵar. Kúlli álem moiyndap jatqan qandasyn týystas túrki jurty óziniń kóshbasshysy dep tanysa, oǵan nege qýanbasqa! Mysaly, «Egemenniń» 5 mamyrdaǵy nómirinde Re­sei­degi Kemerov oblysynyń gýbernatory Aman­geldi Tóleevtiń «Men Nursultan Nazarbaevty naǵyz qazaq dep bilemin» degen taqyryptaǵy suh­baty ja­riialanǵan. Onda A.Tóleev: «Qazaq eliniń Pre­zidenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev – kez kelgen memlekettiń altyn qory. Nurekeńniń joǵary kási­bi-saiasi kemeńgerligi, eń durys sheshimderdiń tamy­ryn dóp basatyn kóregendigi, alǵa qoiǵan maqsa­tynyń aiqyndyǵyna dosy túgil dushpanynyń da kózin jetkizetin alǵyrlyǵy keýdeńe tek qana maqtanysh sezimin uialatady.

Men Nurekeńdi HHI ǵasyrdyń azamaty jáne kez kelgen el aldynda maqtanyshpen tanystyra alatyn Naǵyz Qazaq dep tanimyn! Onyń óziniń elindegi, syrt elderdegi saiasi salmaǵy men bedeli atap kórse­týge, nazar aýdarýǵa ábden laiyq», dep aǵynan jarylady. Bul da qandas baýyrdyń Nuraǵańa bergen ádil baǵasy. Rasynda da, alǵyr basshy, kemeńger saia­satker basshy, halqyna janashyr basshy kez kelgen el úshin baǵa jetpes bailyq. Baǵa jetpes ulttyq qundylyq.

Sol jyldyń 29 maýsymynda Astanada «Nazar­baev Ýniversitet» ashyldy. Onyń ashylý saltana­tyna Elbasynyń ózi qatysyp, sóz sóiledi. Buryn «Bolashaq» baǵdarlamasy boiynsha shetelge myń­daǵan jastardy jiberip, olardyń oqýyna million­daǵan qarjy jumsap kelsek, endi sol shetel­dik bilikti ustazdardy óz elimizge aldyryp, jas órkenderimizdiń týǵan elinde-aq sapaly bilim alýlaryna múmkindik jasaldy. El ishindegi tájiri­beli ustazdarymyz da olardan úirenip, óz múmkin­dikterin kórsete alatyn dárejege jetti. Bul, shyntýaityna kelgende, bilim salasyndaǵy úlken betburys bolǵany ras. Muny da 2010 jyldaǵy aitýly oqiǵalardyń biri retinde qabyldaýymyz kerek.

2010 jyldyń basty oqiǵasy 1-2 jeltoqsanda Astanada ótken EQYU Sammiti boldy. Oǵan Qazaq eli jyl basynan bastap-aq tyńǵylyqty daiyn­dalǵan bolatyn. Halyqaralyq deńgeidegi úlken sammitti ótkizý burynǵy Keńes ókimeti quramynan shyqqan elder arasynda tek qana Qazaqstanǵa buiyrǵany da bizdiń elimiz ben Elbasynyń dúnie júzi memleketteri aldyndaǵy bedelin aiǵaqtasa kerek.

Astana Sammitine 38 eldiń basshylary men joǵary laýazymdy sheneýnikteri qatysty. Olardan basqa kóptegen halyqaralyq uiymdardyń ókilderi de keldi. EQYU Bas hatshysy Mark Perren de Brishambo, BUU Bas hatshysy Pan Gi Mýn, Resei Prezidenti Dmitrii Medvedev, AQSh Memlekettik hatshysy Hillari Klinton, Germaniia Federaldyq kantsleri Angela Merkel, t.b. bedeldi saiasatkerler Astanada bas qosty. Bul qazaq topyraǵynda buryn-sońdy bolmaǵan alqaly jiyn edi. Sammit jumysyna Qazaqstan Prezidenti Nursultan Nazarbaev ózi tóraǵalyq etip otyrdy. Sol kezderi bárimizdiń kókeiimizde tek bir-aq arman boldy, ol osynaý aýqymdy basqosý abyroimen ótse eken, elimizdiń bedeli artyp, Elbasymyzdyń ózgelerden baǵy ústem bolsa eken degen tilek edi. Sammit óte joǵary deńgeide ótti. Ony keiinirek jaryq kórgen sheteldik baspasóz materialdarynan oqyp kórip, eriksiz tolqyǵanymyzdy da jasyra almaimyz. Bul táýelsiz Qazaq eliniń asqaqtaǵan abyroiy edi.

Astana Sammitin ótkizgen soń eldegi ómir óziniń burynǵy qalypty yrǵaǵyna túskendei boldy. Endi damýdyń ári qaraiǵy josparyn jasaý, eldi áli de bolsa tolyq aryla qoimaǵan daǵdarystan shyǵarý máseleleri turdy. Qalai desek te, 2010 jyl bizdiń Qazaqstan Respýblikasy úshin asqaqty, abyroily jyl boldy. Bul jyly IJÓ 8 paiyzǵa ósti. Indýstriialandyrý salasy da qarqyndy ilgerilep jatty. Kóptegen jańa óndiris oryndary iske qosyldy.

Rýhani salada da ilgerileýshilik baiqaldy. 2009 jyly Qazaqstannyń Germaniiadaǵy jyly tabysty aiaqtalsa, 2010 jyl Germaniianyń bizdiń elimizdegi jyly jemisti támamdaldy. Eki el bir-birimen jaqyndasa tústi. Ár saladaǵy bailanystar nyǵaiyp, birlesken jańa oqý oryndary ashylyp jatty.

Qazaqstan – kóp ultty, kóp dindi memleket. Bizdiń elde 130-dan asa ulttyń ókili turady. Árbir qazaqstandyq azamat ózi sengen, memleket múddesine qaishy kelmeitin dindi ustanýǵa quqyly. Elimizde eń kóp turatyndar musylmandar. Sondyqtan da bizdiń islam elderimen de bailanystarymyz tereńnen tamyr tartady. Jyl saiyn myńdaǵan adam qajylyqqa baryp, ózderiniń dini paryzdaryn ótep kelip jatady. Oǵan kei kezderi ózi tarapynan memleket te qoldaý kórsetip otyrady. Ol da elimiz táýelsizdik alǵaly jolǵa qoiylǵan úlken ózgeristerdiń biri.

2010 jyly Qazaqstan musylmandary dini basqarmasynyń tóraǵasy, Bas múfti Ábsattar qajy Derbisáli óziniń «Egemen Qazaqstan» gazetindegi maqalasynda Elbasy N.Nazarbaevtyń 2004 jyly Saýd Arabiiasyna sapary kezinde ýmra qajylyqty oryndaǵany týraly baian etedi. Onda mynadai joldar bar: «Qazir Qaǵbanyń jabyq kezi, biraq búgin túnde ol Qazaqstan Prezidenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev úshin ǵana ashylmaq.

Tún jarymy boldy. Nólden bastap juma bas­taldy. Nuraǵań múbárak Qaǵbaǵa ózimen birge meniń de barǵanymdy qalady. Sodan túngi 1-de qasietti Qaǵ­baǵa keldik.

…Múbárak úide duǵa jasap, minájat ettik. Boi shymyrlap, ǵalamat bir kúi keshtik. Elbasynyń qasietti Qaǵbada jan dúniesiniń tolqý men tebi­reniske túsip, erekshe kúi keshkeni baiqaldy. Ol tabiǵi da. Alla taǵala aldynda el taǵdyryn ózi­ne amanat etip, sonyń bar aýyrtpalyǵy men jaýap­ker­shiligin arqalap júrgen úlken parasat iesiniń halqynyń, Otanynyń amandyǵyn tilep, tebirenispen minájat etýi ózinen ózi túsinikti», dep sol kúnderdi erekshe bir jylylyqpen eske alady. Ras-aý, eldiń amandyǵyn, jerdiń amandyǵyn, halyqtyń amandyǵyn Elbasynan artyq kim tilei alar deisiń. Osynaý joldardy eljirep oqisyń. Aman bolǵaisyń, qazaqtyń mańdaiyna bitken arysy dep aqtilek aitasyń.

Kúlli qazaqstandyqtar úshin 2010 jyl osyndai aitýly oqiǵalarymen, jaqsylyqtarymen, qýanyshtarymen este qalypty. Qazaqtyń atyn aspandatqan mereili jyl bolypty. Jiyrma bes jyldyń bir jylynyń keibir tarihta qalǵan tustary týraly ǵana osy maqalada syr sherttik. Al Táýelsiz Qazaqstannyń ár kúni, ár aiy tarihi kezeńniń kemel jyldaryn kórsetip tur. Qazaqtyń jeri aman bolǵai, qazaqtyń eli aman bolǵai! Zamana synynyń san qily joldaryn jeńip kele jatqan Elbasy aman bolǵai!

Ýálihan QALIJANOV,

M.Áýezov atyndaǵy Ádebiet jáne óner institýtynyń direktory, filologiia ǵylymdarynyń doktory, Ulttyq ǵylym akademiiasynyń múshe-korrespondenti

Sýret Sh.Shahaidyń arhivinen alyndy