Kez-kelgen ǵylym ataýlynyń, onyń ishinde qoǵamtaný salasyndaǵy tanymdyq ilimderdiń ulttyq ideia men múdde, tanym aiasy turǵysynan tujyrymdalyp, tuǵyrly ilimge ainalýy óte kúrdeli úrdis. Óitkeni irgeli ilim - sol qoǵamnyń barlyq bolmysyn qamtidy jáne sol ulttyń rýhani tarihaty dúnie júzilik mádeniet maǵrifaitynda moiyndalýy tiis. Bul - naqty zattai jáne kórkem oilaý qabileti arqyly sheshim qabyldaýǵa jeteleitin táýelsiz sana, táýelsiz oilaý júiesi, táýelsiz tanym, táýelsiz ideia, táýelsiz tarihat, táýelsiz rýhaniiat, táýelsiz pikir, táýelsiz qorytyndy, táýelsiz tujyrym siiaqty alǵysharttardy talap etetin, jalpyulttyq órkenietti anyqtaityn parasat deńgeii.
Kóshpeliler álemimen, túrki dúniesimen tikelei tamyr tartyp jatqan qazaq eli úshin sondai túbirli ilimnniń biri - túrkologiia. Bizdiń táýelsizdigimizdiń tuǵyry men tarihynyń ózi osy túrki rýhaniiatymen qatparlasyp, astasyp, aralasyp jatyr. Qazaq eliniń tektik, tanymdyq, ulttyq tarihyn sýyrtpaqtaǵymyz kelse eń aldymen júginetin jórgegimiz, jatqyzatyn tigisimiz, sógetin kóbemiz osy. Onsyz ádebiettaný, tiltaný, mádeniettaný, dintaný, tarihtaný, qoǵamtaný, pálsafa, aimaqtaný, jaǵyrafiiataný, saiasattaný, zańtaný siiaqty irgeli ǵylymdardyń irgetasyn qalai almaimyz. Búgingi tańdaǵy atalǵan ǵylymdardyń jattandy, iaǵni, saq, skif taipalary irantildes, ǵun taipasy - monǵol-shúrshit tildes degen pikirleri Qazaqstan tarihynda sondai bir senimdilikpen basa aitylmas edi. Munyń sebep-saldary nede, nege osynsha ózimizdi ózimiz teksizdendirýge jol berdik, tanym tamyrymyzdy nege taiazdan izdedik?
Tanymdyq túitkildiń basty sebebi, bizde qazaqstandyq túrkologiianyń tujyrymdamasyn bylai qoiǵanda, bul ilimniń tuǵyry negizdele qalanbapty. Ózderin túrkitanýshy retinde tanytatyndar bar jáne olardyń sany kóp, biraq naǵyz túrkitanýshy joqtyń qasy. Kóne túrki jazba eskertkishterin túpnusqadan oqyp, tiltaný turǵysynan zerttep, tikelei aýdarma jasaǵan A. Qurysjanov, Ǵ. Aidarov, A. Amanjolov siiaqty tulǵalarymyzdyń eńbekterinen keiin túrkitaný ilimi toqyrap qalǵandai edi. Óitkeni, olar álemde 18 myńnan asa kóne túrki jazba eskertkishteri men tańbalarynyń 5-6 mátinin ǵana, onyń ózinde Tomsen, Radlov, Malov, Ramsted, Samoilovich, Aidarov aýdarǵan nusqalardy ǵana maldanyp, sony jańǵyrtýmen ǵana shektelip kelgen eken. Iaǵni, belgili mátinniń oqylýy men toqylýyna sholý jasap, tiirmennen ótken kebekti (iá, kebekti! Óitkeni dáni ǵylymi ainalymǵa túsip ketken) qaitadan aralastyryp, ózinshe elekten ótkizgensip, baiandap berýdi mashyq etip alypty.
Bul - bizdegi túrkologiia iliminiń tarihy basqa ult ókilderiniń kózimen jazylǵan, solardyń pikirin paidalanyp qana táýeldi tujyrym jasap kelemiz degen sóz. Ózge-ózge, túrkitanýdyń táýelsiz de irgeli, tuǵyrly tujyrymdamasy qazaq qoǵamtaný ǵylymy úshin asa múddeli ilim salasy bolyp tabylýy tiis edi. Basqany bylai qoiǵanda, osy ýaqytqa deiin nemis, frantsýz, orys, qytai, monǵol, týrik, kyrǵyz (!) ǵalymdary túpnusqadan aýdarǵan 300-ge tarta mátinniń ózi qazaq jurtshylyǵy úshin beimálim qalpynda bolǵan. Sol aýdarmalardy kóshirip basyp, ǵylymi túsinikteme jasap, tym quryǵanda «kebegin qalqyp» berý de oiymyzǵa oralmapty. Buǵan «Otyrar kitaphanasy» ǵylymi ortalyǵynyń ǵylymi jobasy boiynsha Qarjaýbai Sartqojauly qanattasa júrgizgen «Qazaq jazýy tarihy» týraly zertteý men «Jazý tarihy murajaiy» oqý-ádistemelik muraǵatyn jasaqtaý barysynda kózim anyq jetti. Álmisaqtan osy zamanǵa deiin túrki, onyń ishinde qazaq eli de paidalanǵan 16 túrli álipbide (alfavitte) jazylǵan, Turfannan, Dýnhýańnan, Shi-annan, Enesei ańǵarynan, Penjikentten tabylǵan muralar - áfsanalar, dramalyq dastandar, joqtaýlar, táńirlik tápsirler, azasózder men amanat sózder Qytaida 30 tom etip jariialaný ústinde. Túrki áleminiń tuǵyry sanalatyn qazaq memleketi mundai muradan qalai tys qalady? Álgi túrkitaýshylarymyz qaida? Qytaidaǵy ǵylymi saparmen júrgen jeti aidyń ishinde jáne ondaǵy túrkitanýshy tarihshy, tilshi, ádebietshi ǵalymdarmen tereńdep ashyq áńgimelesken kezde oiǵa túigenim joǵarydaǵy 30 tom eńbek tek qana uiǵyrtaný men monǵoltaný turǵysynan túsindiriledi eken. Túrkitaný degen sóz astarlap ta aitylmaidy. Qytaidyń mańdaialdy túrkitanýshysy, túrkologiia salasy boiynsha Bas syilyqtyń iesi, qazaq tilin maqaldap, tektep, túbirlep sóileitin Gyń-shy min ǵulamanyń, tekti degdardyń maǵan kúiine ári amanat ete otyryp:
«Meniń bir qazaq ǵalymdaryna tań qalatyn bir jaiym bar. Qazirgi túrik, ázirbaijan, ózbek, túrikmen, uiǵyr, monǵol, tatar siiaqty halyqtardyń túrki muralary bop tabylatyn jazba eskertkishterinde tikelei qazaq halqynyń muragerlik quqy bar. Qai jaǵynan alyp qarasań da tarihi derek te, mátin de, tili de soǵan negiz kalaidy. Týystas tuqymdaryń olardy menshiktep aldy. Meniń osyndai pikirime uiǵyr shákirtterim qarsy shyǵyp, maqala jazyp ta jatady. Egerde myna táýelsizdik tusynda negizdep, quqyqtyq tekterińdi dáleldei almasańdar, onda ol muralardan múldem aiyrylǵadaryń. Eýropa ǵalymdarynyń pikir-tujyrymdary qalyptasyp qalady. Ony ózgertý menshikteýden de qiynǵa soǵady. Kóshpeli qazaq degennen qutyla almaisyńdar. Qazaqtardyń jariialaǵan túrkologiia týraly zertteýlerinen turaqty maǵlumat alyp turamyn. Ondai eńbekti kóre almadym. Jalqaýsyńdar ma, pańsyńdar ma, joq shynymen saýttaryń jetispei me?- degen sóziniń mánin endi túsingendeimin.
Kórnekti túrkolog, kyryq jyldan beri túrki tarihyn arheologiiamen, tarihpen, tilmen, ádebi jazba úlgilermen, kórkemónermen, jazý tarihymen bailanystyra zerttep kele jatqan Qarjaýbai Sartqojaulynyń «Baiyrǵy túrik jazýynyń genezisi» atty «Arys» baspasynan shyqqan kólemdi monografiiasyn oqyp shyqqan soń osy suraqtar oiyma oraldy jáne túitkildi túiinderdiń sebebine kózim jetkendei boldy.
Shyndyǵynda da bizde túrkologiiada ózindik jańalyq ashqan joqtyń qasy eken-aý. Qarjaýbaidyń kitabynan Altaidyń Resei qaptalynan 260, monǵol Altaiynan 20, Ortalyq Monǵoliiadan 40-tan astam jazý tabylǵany, olardyń oqylǵany týraly maǵlumat alǵanda, Altaidyń Qytaidaǵy ańǵary men Qazaqstandaǵy tóskeii tusynan bir jazýdyń tabylmaǵany tańǵaldyrdy. Endi tabyla qoiýy qiyn. Óitkeni, kúngeii men tóskeiin sý qoimasy basyp qalǵan. Ol úlken arman bolsyn, al jańaǵy jazýdyń mátini nege bizge osy kúnge deiin beitanys? Osyndaida Gyń shy-min degdardyń sózi esime túsip olarǵa: «Birińe túsińde aian berip, birińe áýlie jol kórsetip, birińe «assisentiń» kómektesip «kósem bolǵan ǵulamalar» sender qaidasyńdar. Jorta jorysańdar da jolda qalmasańdarshy?»- degim keledi.
Mine, Qarjaýbaidyń zertteý monografiiasyn oqi otyryp ózimmen-ózim talasyp, ózime-ózim suraq qoiyp, jaýabyn taba almaǵan alǵashqy ústirt áserim osyndai oiǵa jeteledi. Taýysa oqyp, qaitalai paraqtap, tereńine taman baiyrqalaǵanda baiqaǵanym, joǵarydaǵy túitkildi jailardyń bireýine, túrki jazýynyń shyǵý tegine, onyń tarihi jolyna, qalyptasý kezeńderine, paida bolǵan tarihi sharttaryna, túrkiniń oilaý júiesiniń turaqtanýyna, ár qariptiń dybystalýy men tulǵalanýyna, turlaýlanýyna, bádizdelýine qatysty pikirler «Baiyrǵy túrik jazýynyń genezisi» atty monografiiasynda barynsha jan-jaqty qamtylyp, tujyrym dárejesinde zerttelipti.
Ulttyq sananyń táýelsiz oilaý júiesin anyqtaityn rýhani kepildiktiń biri - sol jurttyń jazýy bolyp tabyldy. Bul retten alǵanda túrki eliniń tasqa basylǵan jazba eskertkishteri kez-kelgen órkeniettiń mysyn basatyn, moiyndatatyn zattai aiǵaq. Alaida osy ýaqytqa deiin túrkologiia ǵylymynda úsh pikir oryn alǵan. Birinshisi: kóshpeliler álemi sońyna mádeni mura qaldyrýǵa qabiletsiz qoǵam, sondyqtan da olardyń jazýdy oilap tabýy múmkin emes. Bul – Kishi Aziiadan barǵan irantildesterdiń yqpalymen jasalǵan - degen óktem pikir. Ekinshisi: Soǵdy jazýyn negiz etip alynǵan-mys - degen qisynsyz qisyn. Úshinshisi: kóshpeliler ózindik oilaý júiesine qabiletti, taǵy jylqyny qolǵa úiretip, temir qortýdyń amalyn taýyp, úzeńgini paidalaný arqyly adamzattyń damý tarihyna uly ózgeris ákelgen. Eýraziia keńistigin igerý barysynda ózindik jazýdy oilap tapqan - degen paiymdy pikir. Osy úsh pikirdiń ózinen-aq búgingi túrkologiia iliminiń áli de táýelsiz ǵylymi baǵyt retinde qalyptaspai otyrǵanyn tanytady. Bul - túrki tektes ulttardyń deni táýelsizdik alyp otyrǵan búgingi tańda, Gyń shy-min ǵulama aitqandai, ulttyq sanamyzǵa syn.
Shynymen de túrki jurty óz jazýyn oilap tabýǵa dármensiz be edi? Qýaty kúshti bir qaǵannyń buiryǵymen májbúrli túrde júzege asty ma? Skif (saq), ǵun taipalarynyń derbes qarpi bolǵany týraly jyl qairýymyzdan burynǵy VIII ǵasyrdan bastap miladidiń V ǵasyry aralaǵyndaǵy tarihi derekterdiń barlyǵyna nege eýropalyqtarǵa kúdik-kúmán týdyrady? Sózdiń dybystalýy, tańbalanýy, sóilemge ulasýy, memlekettik mámile júrgizý satysyna kóterilýi, oǵan múddeli etken tarihi alǵy sharttary, alǵashqy jazý úlgileri, tarihi jazba eskertkishter men jazba muralary, olardyń damý joly, túp tórkini, onyń dáýirlik kezeńderi Q. Sartqojaulynyń «Baiyrǵy túrki jazýynyń shyǵý genezisi» atty monografiiasynda jinaqtala qarastyrylypty. Túrki jazýyna qatysty aitylǵan álem túrkologtarynyń pikiri salystyryla otyryp, naqty ǵylymi másele qoiady. Máseleni ǵylymi turǵydan qoia bilý bir basqa da, ony zattai aiǵaqtar arqyly oiyn dáiektep, pikirin damytyp, korytyndy jasap, tujyrym jasaý – ǵylymnyń túpki maqsaty. Q. Sartqojauly óziniń zertteýlerinde oi-pikirin tujyrymdyq deńgeige kótere bilgen jáne ár tujyrymy dáleldi de tiianaqty.
Munyń basty sebebi Qarjaýbai Sartqojaulynyń ózi zerttegen taqyrypty kemeline keltire igerýinde jatyr. Ol túrki tarihyn, túrki tilin, túrki jazba eskertkishterin - arheologiia, arheografika, epigrafika, tarih, tiltaný ilimderimen úilestire otyryp salystyrýlar jasaǵan. Ol óziniń qyryq jylǵa jýyq Monǵoliia men qazaq dalasynda, Enesei men Baikal ańǵarynda, Shian men Altaida júrgizgen dalalyq qazba jumystarynyń nátijesine súienip jinaqtalǵan derekter men mátinderdi paidalanyp, túrki jazýynyń shyǵý tegin tektep bergen. Ásirese, sonyń ózi taýyp, mátinderin ajyratyp, ǵylymi ainalymǵa túsirgen 40-tan astam túrki jazýyn oqý barysyndaǵy zertteý tájirbiesi kómekke kelgen. Sondai-aq tarih pen til, arheologiia mamandyqtaryn tel igerýiniń igi yqpaly osy eńbekten anyq baiqalady. Túrki tiliniń shyǵý tegin tekteitin ilim salalarynyń toǵysýy nátijesinde júrgizilgen zertteý qazaq túrkologiiasy tarihyndaǵy jańa betburysty eńbek bolyp tabylatyny esh kúmán týdyrmaidy. Monografiiada baiyrǵy túrik tiline fonologiialyq saraptama jasaǵanda erteorta ǵasyrda ómir súrgen túrikterdiń dúnietanym-filosofiiasyn alǵa tarta zertteý ádistemesi retinde ala bilgen. Eńbekte túrkilik túisik, túrkilik oilaý, qabyldaý, seziný, qorytý ereksheligi qandai bolatynyn alǵash ret sezindim. Sol dáýirdegi túrkilik dúnietanym (eki negiz) sheńberinde olar jazý emlesin jasap shyqqan. Búgingi túrki tildes 38 túrki halyqtary barlyǵy birdei eýropa dúnietanymymen álipbi emle-erejesin qurap, til biliminiń grammatikasyn jasap qoldanyp otyr. Al kóne túrkiler túrkilik túisik-dúnietanymyna sala otyryp, tiltaný grammatikasyn jasaǵanyna tánti boldym. Mysaly, jekelegen sózderdi aitylymyna qarai jýan, jińishke dep bólip sóz quraityn dybystardy da solaisha jiktei otyryp, baiyrǵy túrik tiliniń dybys úilesim (singormanizm) zańdylyǵyn qoldana bilgen. Bul qupiiany ejelgi túrki ziialylary jaqsy sezingen, túsingen. Sondyqtan negizgi arqaý 10 daýsyz dybystyń árqaisysyn jińishke, jýan aitylymyna sai eki túrli tańbamen belgilegen. Ol daýyssyz dybystar jýan, jińishke aitylymymen beriletin daýysty dybystar arqyly jandanyp (jan bitip) sóz quraidy. Osylaisha dybys úilesim (singormanizm) zańdylyǵy búkil túrki tiliniń negizgi ereksheligi ekenin kórsetip bergen. Buǵan deiin bul zańdylyq týraly baiyrǵy túrki bitig (rýna) ereksheligi týraly bulaisha ǵylymi saraptama júrgizgenin óz basym bilmeidi ekenmin. Olai bolsa, bul til ǵylymyndaǵy úlken jańalyq. Ádistemesiniń (metodikasynyń) ózi de jańalyq. Filosoftar oilana qarap, shuqshiia saraptaityn dúnie bolǵan.monografiiada Orhon jazý mátin tili túrki til salasynyń ishindegi qypshaq til tobyna jatatynyn ǵylymi túrde dáleldep bergen. Onymen qatar Orhon túrikteriniń bileýshi taipasy qypshaqtar ekenin tarihi málimetter arqyly etnikalyq tegine deiin aiqyn kórsetken. Olai bolsa, Orhondyq Kók Túrkiler búgingi qazaqtyń tikelei babalary bolmaq. Bul tujyrymdy Gyń shy-min oqysa razy bolyp qalar edi. Nege biz osyndai jańalyqty kóre bilmeimiz? Nege biz osyndai ǵalymdarymyzdy qurmettei almaimyz? Árine, til men tarih mamany bolmaǵandyqtan da budan ary tereńdep taldaýǵa múmkindigimiz shekteýli boldy. Alaida monografiianyń ǵylymi mańyzy joǵary ekendigi joǵaryda osy sholýdan da anyq ańǵarylady ǵoi dep oilaimyn.
Joqty jona almaisyń. Alaida bardy bar dep der kezinde aita almaityn, múmkin aitqymyz kelmeitin bir kerenaý minezimiz bar. Túrkologiia ilimi toqyrap qaldy desek te Q. Sartkojaulynyń «Baiyrǵy túrik jazýynyń genezisi» siiaqty paiymdy zertteýler oǵan jan bitirip otyr. Mine, osyndai oraidy paidalanyp pikir kozǵap, oidy ortaǵa salyp, ótkendi ekshep, barymyzdy baǵalasaq, baǵamdasaq nur ústine nur bolar edi. Q. Sartqojaulynyń bul eńbegi til bilimi atty alyp kerýenge salmaqty júk salǵan týyndy dep esepteimin.
T. Jurtbai
filologiia ǵylymdarynyń doktory, professor
