كەز-كەلگەن عىلىم اتاۋلىنىڭ, ونىڭ ٸشٸندە قوعامتانۋ سالاسىنداعى تانىمدىق ٸلٸمدەردٸڭ ۇلتتىق يدەيا مەن مٷددە, تانىم اياسى تۇرعىسىنان تۇجىرىمدالىپ, تۇعىرلى ٸلٸمگە اينالۋى ٶتە كٷردەلٸ ٷردٸس. ٶيتكەنٸ ٸرگەلٸ ٸلٸم - سول قوعامنىڭ بارلىق بولمىسىن قامتيدى جەنە سول ۇلتتىڭ رۋحاني تاريحاتى دٷنيە جٷزٸلٸك مەدەنيەت ماعريفايتىندا مويىندالۋى تيٸس. بۇل - ناقتى زاتتاي جەنە كٶركەم ويلاۋ قابٸلەتٸ ارقىلى شەشٸم قابىلداۋعا جەتەلەيتٸن تەۋەلسٸز سانا, تەۋەلسٸز ويلاۋ جٷيەسٸ, تەۋەلسٸز تانىم, تەۋەلسٸز يدەيا, تەۋەلسٸز تاريحات, تەۋەلسٸز رۋحانييات, تەۋەلسٸز پٸكٸر, تەۋەلسٸز قورىتىندى, تەۋەلسٸز تۇجىرىم سيياقتى العىشارتتاردى تالاپ ەتەتٸن, جالپىۇلتتىق ٶركەنيەتتٸ انىقتايتىن پاراسات دەڭگەيٸ.
كٶشپەلٸلەر ەلەمٸمەن, تٷركٸ دٷنيەسٸمەن تٸكەلەي تامىر تارتىپ جاتقان قازاق ەلٸ ٷشٸن سونداي تٷبٸرلٸ ٸلٸمننٸڭ بٸرٸ - تٷركولوگييا. بٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ تۇعىرى مەن تاريحىنىڭ ٶزٸ وسى تٷركٸ رۋحانيياتىمەن قاتپارلاسىپ, استاسىپ, ارالاسىپ جاتىر. قازاق ەلٸنٸڭ تەكتٸك, تانىمدىق, ۇلتتىق تاريحىن سۋىرتپاقتاعىمىز كەلسە ەڭ الدىمەن جٷگٸنەتٸن جٶرگەگٸمٸز, جاتقىزاتىن تٸگٸسٸمٸز, سٶگەتٸن كٶبەمٸز وسى. ونسىز ەدەبيەتتانۋ, تٸلتانۋ, مەدەنيەتتانۋ, دٸنتانۋ, تاريحتانۋ, قوعامتانۋ, پەلسافا, ايماقتانۋ, جاعىرافيياتانۋ, ساياساتتانۋ, زاڭتانۋ سيياقتى ٸرگەلٸ عىلىمداردىڭ ٸرگەتاسىن قالاي المايمىز. بٷگٸنگٸ تاڭداعى اتالعان عىلىمداردىڭ جاتتاندى, ياعني, ساق, سكيف تايپالارى يرانتٸلدەس, عۇن تايپاسى - مونعول-شٷرشٸت تٸلدەس دەگەن پٸكٸرلەرٸ قازاقستان تاريحىندا سونداي بٸر سەنٸمدٸلٸكپەن باسا ايتىلماس ەدٸ. مۇنىڭ سەبەپ-سالدارى نەدە, نەگە وسىنشا ٶزٸمٸزدٸ ٶزٸمٸز تەكسٸزدەندٸرۋگە جول بەردٸك, تانىم تامىرىمىزدى نەگە تايازدان ٸزدەدٸك?
تانىمدىق تٷيتكٸلدٸڭ باستى سەبەبٸ, بٸزدە قازاقستاندىق تٷركولوگييانىڭ تۇجىرىمداماسىن بىلاي قويعاندا, بۇل ٸلٸمنٸڭ تۇعىرى نەگٸزدەلە قالانباپتى. ٶزدەرٸن تٷركٸتانۋشى رەتٸندە تانىتاتىندار بار جەنە ولاردىڭ سانى كٶپ, بٸراق ناعىز تٷركٸتانۋشى جوقتىڭ قاسى. كٶنە تٷركٸ جازبا ەسكەرتكٸشتەرٸن تٷپنۇسقادان وقىپ, تٸلتانۋ تۇرعىسىنان زەرتتەپ, تٸكەلەي اۋدارما جاساعان ا. قۇرىسجانوۆ, ع. ايداروۆ, ا. امانجولوۆ سيياقتى تۇلعالارىمىزدىڭ ەڭبەكتەرٸنەن كەيٸن تٷركٸتانۋ ٸلٸمٸ توقىراپ قالعانداي ەدٸ. ٶيتكەنٸ, ولار ەلەمدە 18 مىڭنان اسا كٶنە تٷركٸ جازبا ەسكەرتكٸشتەرٸ مەن تاڭبالارىنىڭ 5-6 مەتٸنٸن عانا, ونىڭ ٶزٸندە تومسەن, رادلوۆ, مالوۆ, رامستەد, سامويلوۆيچ, ايداروۆ اۋدارعان نۇسقالاردى عانا مالدانىپ, سونى جاڭعىرتۋمەن عانا شەكتەلٸپ كەلگەن ەكەن. ياعني, بەلگٸلٸ مەتٸننٸڭ وقىلۋى مەن توقىلۋىنا شولۋ جاساپ, تيٸرمەننەن ٶتكەن كەبەكتٸ (يە, كەبەكتٸ! ٶيتكەنٸ دەنٸ عىلىمي اينالىمعا تٷسٸپ كەتكەن) قايتادان ارالاستىرىپ, ٶزٸنشە ەلەكتەن ٶتكٸزگەنسٸپ, بايانداپ بەرۋدٸ ماشىق ەتٸپ الىپتى.
بۇل - بٸزدەگٸ تٷركولوگييا ٸلٸمٸنٸڭ تاريحى باسقا ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ كٶزٸمەن جازىلعان, سولاردىڭ پٸكٸرٸن پايدالانىپ قانا تەۋەلدٸ تۇجىرىم جاساپ كەلەمٸز دەگەن سٶز. ٶزگە-ٶزگە, تٷركٸتانۋدىڭ تەۋەلسٸز دە ٸرگەلٸ, تۇعىرلى تۇجىرىمداماسى قازاق قوعامتانۋ عىلىمى ٷشٸن اسا مٷددەلٸ ٸلٸم سالاسى بولىپ تابىلۋى تيٸس ەدٸ. باسقانى بىلاي قويعاندا, وسى ۋاقىتقا دەيٸن نەمٸس, فرانتسۋز, ورىس, قىتاي, مونعول, تۋرٸك, كىرعىز (!) عالىمدارى تٷپنۇسقادان اۋدارعان 300-گە تارتا مەتٸننٸڭ ٶزٸ قازاق جۇرتشىلىعى ٷشٸن بەيمەلٸم قالپىندا بولعان. سول اۋدارمالاردى كٶشٸرٸپ باسىپ, عىلىمي تٷسٸنٸكتەمە جاساپ, تىم قۇرىعاندا «كەبەگٸن قالقىپ» بەرۋ دە ويىمىزعا ورالماپتى. بۇعان «وتىرار كٸتاپحاناسى» عىلىمي ورتالىعىنىڭ عىلىمي جوباسى بويىنشا قارجاۋباي سارتقوجاۇلى قاناتتاسا جٷرگٸزگەن «قازاق جازۋى تاريحى» تۋرالى زەرتتەۋ مەن «جازۋ تاريحى مۇراجايى» وقۋ-ەدٸستەمەلٸك مۇراعاتىن جاساقتاۋ بارىسىندا كٶزٸم انىق جەتتٸ. ەلميساقتان وسى زامانعا دەيٸن تٷركٸ, ونىڭ ٸشٸندە قازاق ەلٸ دە پايدالانعان 16 تٷرلٸ ەلٸپبيدە (الفاۆيتتە) جازىلعان, تۇرفاننان, دۋنحۋاڭنان, شي-اننان, ەنەسەي اڭعارىنان, پەنجيكەنتتەن تابىلعان مۇرالار - ەفسانالار, درامالىق داستاندار, جوقتاۋلار, تەڭٸرلٸك تەپسٸرلەر, ازاسٶزدەر مەن امانات سٶزدەر قىتايدا 30 توم ەتٸپ جارييالانۋ ٷستٸندە. تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ تۇعىرى سانالاتىن قازاق مەملەكەتٸ مۇنداي مۇرادان قالاي تىس قالادى? ەلگٸ تٷركٸتاۋشىلارىمىز قايدا? قىتايداعى عىلىمي ساپارمەن جٷرگەن جەتٸ ايدىڭ ٸشٸندە جەنە ونداعى تٷركٸتانۋشى تاريحشى, تٸلشٸ, ەدەبيەتشٸ عالىمدارمەن تەرەڭدەپ اشىق ەڭگٸمەلەسكەن كەزدە ويعا تٷيگەنٸم جوعارىداعى 30 توم ەڭبەك تەك قانا ۇيعىرتانۋ مەن مونعولتانۋ تۇرعىسىنان تٷسٸندٸرٸلەدٸ ەكەن. تٷركٸتانۋ دەگەن سٶز استارلاپ تا ايتىلمايدى. قىتايدىڭ ماڭدايالدى تٷركٸتانۋشىسى, تٷركولوگييا سالاسى بويىنشا باس سىيلىقتىڭ يەسٸ, قازاق تٸلٸن ماقالداپ, تەكتەپ, تٷبٸرلەپ سٶيلەيتٸن گىڭ-شى مين عۇلامانىڭ, تەكتٸ دەگداردىڭ ماعان كٷيٸنە ەرٸ امانات ەتە وتىرىپ:
«مەنٸڭ بٸر قازاق عالىمدارىنا تاڭ قالاتىن بٸر جايىم بار. قازٸرگٸ تٷرٸك, ەزٸربايجان, ٶزبەك, تٷرٸكمەن, ۇيعىر, مونعول, تاتار سيياقتى حالىقتاردىڭ تٷركٸ مۇرالارى بوپ تابىلاتىن جازبا ەسكەرتكٸشتەرٸندە تٸكەلەي قازاق حالقىنىڭ مۇراگەرلٸك قۇقى بار. قاي جاعىنان الىپ قاراساڭ دا تاريحي دەرەك تە, مەتٸن دە, تٸلٸ دە سوعان نەگٸز كالايدى. تۋىستاس تۇقىمدارىڭ ولاردى مەنشٸكتەپ الدى. مەنٸڭ وسىنداي پٸكٸرٸمە ۇيعىر شەكٸرتتەرٸم قارسى شىعىپ, ماقالا جازىپ تا جاتادى. ەگەردە مىنا تەۋەلسٸزدٸك تۇسىندا نەگٸزدەپ, قۇقىقتىق تەكتەرٸڭدٸ دەلەلدەي الماساڭدار, وندا ول مۇرالاردان مٷلدەم ايىرىلعادارىڭ. ەۋروپا عالىمدارىنىڭ پٸكٸر-تۇجىرىمدارى قالىپتاسىپ قالادى. ونى ٶزگەرتۋ مەنشٸكتەۋدەن دە قيىنعا سوعادى. كٶشپەلٸ قازاق دەگەننەن قۇتىلا المايسىڭدار. قازاقتاردىڭ جارييالاعان تٷركولوگييا تۋرالى زەرتتەۋلەرٸنەن تۇراقتى ماعلۇمات الىپ تۇرامىن. ونداي ەڭبەكتٸ كٶرە المادىم. جالقاۋسىڭدار ما, پاڭسىڭدار ما, جوق شىنىمەن ساۋتتارىڭ جەتٸسپەي مە?- دەگەن سٶزٸنٸڭ مەنٸن ەندٸ تٷسٸنگەندەيمٸن.
كٶرنەكتٸ تٷركولوگ, كىرىق جىلدان بەرٸ تٷركٸ تاريحىن ارحەولوگييامەن, تاريحپەن, تٸلمەن, ەدەبي جازبا ٷلگٸلەرمەن, كٶركەمٶنەرمەن, جازۋ تاريحىمەن بايلانىستىرا زەرتتەپ كەلە جاتقان قارجاۋباي سارتقوجاۇلىنىڭ «بايىرعى تٷرٸك جازۋىنىڭ گەنەزيسٸ» اتتى «ارىس» باسپاسىنان شىققان كٶلەمدٸ مونوگرافيياسىن وقىپ شىققان سوڭ وسى سۇراقتار ويىما ورالدى جەنە تٷيتكٸلدٸ تٷيٸندەردٸڭ سەبەبٸنە كٶزٸم جەتكەندەي بولدى.
شىندىعىندا دا بٸزدە تٷركولوگييادا ٶزٸندٸك جاڭالىق اشقان جوقتىڭ قاسى ەكەن-اۋ. قارجاۋبايدىڭ كٸتابىنان التايدىڭ رەسەي قاپتالىنان 260, مونعول التايىنان 20, ورتالىق مونعولييادان 40-تان استام جازۋ تابىلعانى, ولاردىڭ وقىلعانى تۋرالى ماعلۇمات العاندا, التايدىڭ قىتايداعى اڭعارى مەن قازاقستانداعى تٶسكەيٸ تۇسىنان بٸر جازۋدىڭ تابىلماعانى تاڭعالدىردى. ەندٸ تابىلا قويۋى قيىن. ٶيتكەنٸ, كٷنگەيٸ مەن تٶسكەيٸن سۋ قويماسى باسىپ قالعان. ول ٷلكەن ارمان بولسىن, ال جاڭاعى جازۋدىڭ مەتٸنٸ نەگە بٸزگە وسى كٷنگە دەيٸن بەيتانىس? وسىندايدا گىڭ شى-مين دەگداردىڭ سٶزٸ ەسٸمە تٷسٸپ ولارعا: «بٸرٸڭە تٷسٸڭدە ايان بەرٸپ, بٸرٸڭە ەۋليە جول كٶرسەتٸپ, بٸرٸڭە «اسسيسەنتٸڭ» كٶمەكتەسٸپ «كٶسەم بولعان عۇلامالار» سەندەر قايداسىڭدار. جورتا جورىساڭدار دا جولدا قالماساڭدارشى?»- دەگٸم كەلەدٸ.
مٸنە, قارجاۋبايدىڭ زەرتتەۋ مونوگرافيياسىن وقي وتىرىپ ٶزٸممەن-ٶزٸم تالاسىپ, ٶزٸمە-ٶزٸم سۇراق قويىپ, جاۋابىن تابا الماعان العاشقى ٷستٸرت ەسەرٸم وسىنداي ويعا جەتەلەدٸ. تاۋىسا وقىپ, قايتالاي پاراقتاپ, تەرەڭٸنە تامان بايىرقالاعاندا بايقاعانىم, جوعارىداعى تٷيتكٸلدٸ جايلاردىڭ بٸرەۋٸنە, تٷركٸ جازۋىنىڭ شىعۋ تەگٸنە, ونىڭ تاريحي جولىنا, قالىپتاسۋ كەزەڭدەرٸنە, پايدا بولعان تاريحي شارتتارىنا, تٷركٸنٸڭ ويلاۋ جٷيەسٸنٸڭ تۇراقتانۋىنا, ەر قارٸپتٸڭ دىبىستالۋى مەن تۇلعالانۋىنا, تۇرلاۋلانۋىنا, بەدٸزدەلۋٸنە قاتىستى پٸكٸرلەر «بايىرعى تٷرٸك جازۋىنىڭ گەنەزيسٸ» اتتى مونوگرافيياسىندا بارىنشا جان-جاقتى قامتىلىپ, تۇجىرىم دەرەجەسٸندە زەرتتەلٸپتٸ.
ۇلتتىق سانانىڭ تەۋەلسٸز ويلاۋ جٷيەسٸن انىقتايتىن رۋحاني كەپٸلدٸكتٸڭ بٸرٸ - سول جۇرتتىڭ جازۋى بولىپ تابىلدى. بۇل رەتتەن العاندا تٷركٸ ەلٸنٸڭ تاسقا باسىلعان جازبا ەسكەرتكٸشتەرٸ كەز-كەلگەن ٶركەنيەتتٸڭ مىسىن باساتىن, مويىنداتاتىن زاتتاي ايعاق. الايدا وسى ۋاقىتقا دەيٸن تٷركولوگييا عىلىمىندا ٷش پٸكٸر ورىن العان. بٸرٸنشٸسٸ: كٶشپەلٸلەر ەلەمٸ سوڭىنا مەدەني مۇرا قالدىرۋعا قابٸلەتسٸز قوعام, سوندىقتان دا ولاردىڭ جازۋدى ويلاپ تابۋى مٷمكٸن ەمەس. بۇل – كٸشٸ ازييادان بارعان يرانتٸلدەستەردٸڭ ىقپالىمەن جاسالعان - دەگەن ٶكتەم پٸكٸر. ەكٸنشٸسٸ: سوعدى جازۋىن نەگٸز ەتٸپ الىنعان-مىس - دەگەن قيسىنسىز قيسىن. ٷشٸنشٸسٸ: كٶشپەلٸلەر ٶزٸندٸك ويلاۋ جٷيەسٸنە قابٸلەتتٸ, تاعى جىلقىنى قولعا ٷيرەتٸپ, تەمٸر قورتۋدىڭ امالىن تاۋىپ, ٷزەڭگٸنٸ پايدالانۋ ارقىلى ادامزاتتىڭ دامۋ تاريحىنا ۇلى ٶزگەرٸس ەكەلگەن. ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸن يگەرۋ بارىسىندا ٶزٸندٸك جازۋدى ويلاپ تاپقان - دەگەن پايىمدى پٸكٸر. وسى ٷش پٸكٸردٸڭ ٶزٸنەن-اق بٷگٸنگٸ تٷركولوگييا ٸلٸمٸنٸڭ ەلٸ دە تەۋەلسٸز عىلىمي باعىت رەتٸندە قالىپتاسپاي وتىرعانىن تانىتادى. بۇل - تٷركٸ تەكتەس ۇلتتاردىڭ دەنٸ تەۋەلسٸزدٸك الىپ وتىرعان بٷگٸنگٸ تاڭدا, گىڭ شى-مين عۇلاما ايتقانداي, ۇلتتىق سانامىزعا سىن.
شىنىمەن دە تٷركٸ جۇرتى ٶز جازۋىن ويلاپ تابۋعا دەرمەنسٸز بە ەدٸ? قۋاتى كٷشتٸ بٸر قاعاننىڭ بۇيرىعىمەن مەجبٷرلٸ تٷردە جٷزەگە استى ما? سكيف (ساق), عۇن تايپالارىنىڭ دەربەس قارپٸ بولعانى تۋرالى جىل قايرۋىمىزدان بۇرىنعى Vٸٸٸ عاسىردان باستاپ ميلاديدٸڭ V عاسىرى ارالاعىنداعى تاريحي دەرەكتەردٸڭ بارلىعىنا نەگە ەۋروپالىقتارعا كٷدٸك-كٷمەن تۋدىرادى? سٶزدٸڭ دىبىستالۋى, تاڭبالانۋى, سٶيلەمگە ۇلاسۋى, مەملەكەتتٸك مەمٸلە جٷرگٸزۋ ساتىسىنا كٶتەرٸلۋٸ, وعان مٷددەلٸ ەتكەن تاريحي العى شارتتارى, العاشقى جازۋ ٷلگٸلەرٸ, تاريحي جازبا ەسكەرتكٸشتەر مەن جازبا مۇرالارى, ولاردىڭ دامۋ جولى, تٷپ تٶركٸنٸ, ونىڭ دەۋٸرلٸك كەزەڭدەرٸ ق. سارتقوجاۇلىنىڭ «بايىرعى تٷركٸ جازۋىنىڭ شىعۋ گەنەزيسٸ» اتتى مونوگرافيياسىندا جيناقتالا قاراستىرىلىپتى. تٷركٸ جازۋىنا قاتىستى ايتىلعان ەلەم تٷركولوگتارىنىڭ پٸكٸرٸ سالىستىرىلا وتىرىپ, ناقتى عىلىمي مەسەلە قويادى. مەسەلەنٸ عىلىمي تۇرعىدان قويا بٸلۋ بٸر باسقا دا, ونى زاتتاي ايعاقتار ارقىلى ويىن دەيەكتەپ, پٸكٸرٸن دامىتىپ, كورىتىندى جاساپ, تۇجىرىم جاساۋ – عىلىمنىڭ تٷپكٸ ماقساتى. ق. سارتقوجاۇلى ٶزٸنٸڭ زەرتتەۋلەرٸندە وي-پٸكٸرٸن تۇجىرىمدىق دەڭگەيگە كٶتەرە بٸلگەن جەنە ەر تۇجىرىمى دەلەلدٸ دە تيياناقتى.
مۇنىڭ باستى سەبەبٸ قارجاۋباي سارتقوجاۇلىنىڭ ٶزٸ زەرتتەگەن تاقىرىپتى كەمەلٸنە كەلتٸرە يگەرۋٸندە جاتىر. ول تٷركٸ تاريحىن, تٷركٸ تٸلٸن, تٷركٸ جازبا ەسكەرتكٸشتەرٸن - ارحەولوگييا, ارحەوگرافيكا, ەپيگرافيكا, تاريح, تٸلتانۋ ٸلٸمدەرٸمەن ٷيلەستٸرە وتىرىپ سالىستىرۋلار جاساعان. ول ٶزٸنٸڭ قىرىق جىلعا جۋىق مونعولييا مەن قازاق دالاسىندا, ەنەسەي مەن بايكال اڭعارىندا, شيان مەن التايدا جٷرگٸزگەن دالالىق قازبا جۇمىستارىنىڭ نەتيجەسٸنە سٷيەنٸپ جيناقتالعان دەرەكتەر مەن مەتٸندەردٸ پايدالانىپ, تٷركٸ جازۋىنىڭ شىعۋ تەگٸن تەكتەپ بەرگەن. ەسٸرەسە, سونىڭ ٶزٸ تاۋىپ, مەتٸندەرٸن اجىراتىپ, عىلىمي اينالىمعا تٷسٸرگەن 40-تان استام تٷركٸ جازۋىن وقۋ بارىسىنداعى زەرتتەۋ تەجٸربيەسٸ كٶمەككە كەلگەن. سونداي-اق تاريح پەن تٸل, ارحەولوگييا ماماندىقتارىن تەل يگەرۋٸنٸڭ يگٸ ىقپالى وسى ەڭبەكتەن انىق بايقالادى. تٷركٸ تٸلٸنٸڭ شىعۋ تەگٸن تەكتەيتٸن ٸلٸم سالالارىنىڭ توعىسۋى نەتيجەسٸندە جٷرگٸزٸلگەن زەرتتەۋ قازاق تٷركولوگيياسى تاريحىنداعى جاڭا بەتبۇرىستى ەڭبەك بولىپ تابىلاتىنى ەش كٷمەن تۋدىرمايدى. مونوگرافييادا بايىرعى تٷرٸك تٸلٸنە فونولوگييالىق ساراپتاما جاساعاندا ەرتەورتا عاسىردا ٶمٸر سٷرگەن تٷرٸكتەردٸڭ دٷنيەتانىم-فيلوسوفيياسىن العا تارتا زەرتتەۋ ەدٸستەمەسٸ رەتٸندە الا بٸلگەن. ەڭبەكتە تٷركٸلٸك تٷيسٸك, تٷركٸلٸك ويلاۋ, قابىلداۋ, سەزٸنۋ, قورىتۋ ەرەكشەلٸگٸ قانداي بولاتىنىن العاش رەت سەزٸندٸم. سول دەۋٸردەگٸ تٷركٸلٸك دٷنيەتانىم (ەكٸ نەگٸز) شەڭبەرٸندە ولار جازۋ ەملەسٸن جاساپ شىققان. بٷگٸنگٸ تٷركٸ تٸلدەس 38 تٷركٸ حالىقتارى بارلىعى بٸردەي ەۋروپا دٷنيەتانىمىمەن ەلٸپبي ەملە-ەرەجەسٸن قۇراپ, تٸل بٸلٸمٸنٸڭ گرامماتيكاسىن جاساپ قولدانىپ وتىر. ال كٶنە تٷركٸلەر تٷركٸلٸك تٷيسٸك-دٷنيەتانىمىنا سالا وتىرىپ, تٸلتانۋ گرامماتيكاسىن جاساعانىنا تەنتٸ بولدىم. مىسالى, جەكەلەگەن سٶزدەردٸ ايتىلىمىنا قاراي جۋان, جٸڭٸشكە دەپ بٶلٸپ سٶز قۇرايتىن دىبىستاردى دا سولايشا جٸكتەي وتىرىپ, بايىرعى تٷرٸك تٸلٸنٸڭ دىبىس ٷيلەسٸم (سينگورمانيزم) زاڭدىلىعىن قولدانا بٸلگەن. بۇل قۇپييانى ەجەلگٸ تٷركٸ زييالىلارى جاقسى سەزٸنگەن, تٷسٸنگەن. سوندىقتان نەگٸزگٸ ارقاۋ 10 داۋسىز دىبىستىڭ ەرقايسىسىن جٸڭٸشكە, جۋان ايتىلىمىنا ساي ەكٸ تٷرلٸ تاڭبامەن بەلگٸلەگەن. ول داۋىسسىز دىبىستار جۋان, جٸڭٸشكە ايتىلىمىمەن بەرٸلەتٸن داۋىستى دىبىستار ارقىلى جاندانىپ (جان بٸتٸپ) سٶز قۇرايدى. وسىلايشا دىبىس ٷيلەسٸم (سينگورمانيزم) زاڭدىلىعى بٷكٸل تٷركٸ تٸلٸنٸڭ نەگٸزگٸ ەرەكشەلٸگٸ ەكەنٸن كٶرسەتٸپ بەرگەن. بۇعان دەيٸن بۇل زاڭدىلىق تۋرالى بايىرعى تٷركٸ بٸتٸگ (رۋنا) ەرەكشەلٸگٸ تۋرالى بۇلايشا عىلىمي ساراپتاما جٷرگٸزگەنٸن ٶز باسىم بٸلمەيدٸ ەكەنمٸن. ولاي بولسا, بۇل تٸل عىلىمىنداعى ٷلكەن جاڭالىق. ەدٸستەمەسٸنٸڭ (مەتوديكاسىنىڭ) ٶزٸ دە جاڭالىق. فيلوسوفتار ويلانا قاراپ, شۇقشييا ساراپتايتىن دٷنيە بولعان.مونوگرافييادا ورحون جازۋ مەتٸن تٸلٸ تٷركٸ تٸل سالاسىنىڭ ٸشٸندەگٸ قىپشاق تٸل توبىنا جاتاتىنىن عىلىمي تٷردە دەلەلدەپ بەرگەن. ونىمەن قاتار ورحون تٷرٸكتەرٸنٸڭ بيلەۋشٸ تايپاسى قىپشاقتار ەكەنٸن تاريحي مەلٸمەتتەر ارقىلى ەتنيكالىق تەگٸنە دەيٸن ايقىن كٶرسەتكەن. ولاي بولسا, ورحوندىق كٶك تٷركٸلەر بٷگٸنگٸ قازاقتىڭ تٸكەلەي بابالارى بولماق. بۇل تۇجىرىمدى گىڭ شى-مين وقىسا رازى بولىپ قالار ەدٸ. نەگە بٸز وسىنداي جاڭالىقتى كٶرە بٸلمەيمٸز? نەگە بٸز وسىنداي عالىمدارىمىزدى قۇرمەتتەي المايمىز? ەرينە, تٸل مەن تاريح مامانى بولماعاندىقتان دا بۇدان ارى تەرەڭدەپ تالداۋعا مٷمكٸندٸگٸمٸز شەكتەۋلٸ بولدى. الايدا مونوگرافييانىڭ عىلىمي ماڭىزى جوعارى ەكەندٸگٸ جوعارىدا وسى شولۋدان دا انىق اڭعارىلادى عوي دەپ ويلايمىن.
جوقتى جونا المايسىڭ. الايدا باردى بار دەپ دەر كەزٸندە ايتا المايتىن, مٷمكٸن ايتقىمىز كەلمەيتٸن بٸر كەرەناۋ مٸنەزٸمٸز بار. تٷركولوگييا ٸلٸمٸ توقىراپ قالدى دەسەك تە ق. سارتكوجاۇلىنىڭ «بايىرعى تٷرٸك جازۋىنىڭ گەنەزيسٸ» سيياقتى پايىمدى زەرتتەۋلەر وعان جان بٸتٸرٸپ وتىر. مٸنە, وسىنداي ورايدى پايدالانىپ پٸكٸر كوزعاپ, ويدى ورتاعا سالىپ, ٶتكەندٸ ەكشەپ, بارىمىزدى باعالاساق, باعامداساق نۇر ٷستٸنە نۇر بولار ەدٸ. ق. سارتقوجاۇلىنىڭ بۇل ەڭبەگٸ تٸل بٸلٸمٸ اتتى الىپ كەرۋەنگە سالماقتى جٷك سالعان تۋىندى دەپ ەسەپتەيمٸن.
ت. جۇرتباي
فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
