«Dúnie – jalǵan» elegiia joqtaýy bas-alty jasynda Degeleń atom synaq poligonynyń ózinde turǵan, sonyń zardabynan 1979 jyly 23 qarashada jiyrma eki jasynda, ulttyq ýniversitettiń úshinshi kýrsynda aq qannan qaitys bolǵan Tóleý Qudakeldiqyzyna arnalǵan. «Órken» gazetinde jariialanǵan. «Jumyr jer – júregimde» atty jinaqqa engen. Avtordyń «Jer – besik», «Qar astyndaǵy kóbelek», «Bir ýys jýsan», «Bolashaqtyń báiteregi» degen prozalyq týyndylarynda da avtordyń qaryndasy Tóleýdiń muńly taǵdyry sýrettelgen.
Semei poligony qasiretine arnalǵan Tsikl óleńder
Qabaǵyńnyń ústi azdap qabaryp, Japon shaly neni oilap kelesiń. Adam táni aq qoiandai aǵaryp, Aq qan jailap denesin. Ajaldaryn jyldam kútip jalynǵan, Araldardyń yńyrsýyn sezdiń be. Myqtap ustap atomdardyń jalynan, Qutyrynǵan kezinde. Senińdaǵy lashyǵyńdy qoparyp, Hirosima qalalary qańsyǵan. Zulymdyqtyń tútinine qaqalyp, Júregińniń quiańy ustap, shanshyǵan. Shirip bitti, balyq túser bar aýyń, Qiylǵan soń qimas ulyń, qyrshynyn. Aspanǵa kóp úreilene qaraýyń, Aryltama azapty jan qyrsyǵyn. Qabaǵyńda qaiǵy qatyp jatpasyn, Biraq ret kúlshi tipti túsińde. Seniń janyń qasiretti tartpasyn, Meniń janym qaiyspaýy úshin de!1970 DÚNIE-JALǴAN Elegiia Tóleýge Úsidi názik esimdik... Dúnie, shirkin, jalǵan-ai, Jalǵannan kóńil qalǵany-ai! Kógerip kelip ómirge, Kómilip ketken arman-ai! Opasyz, páni jalǵany-ai! Qoiyldy susty qulyp tas, Qyzǵaldaq qaýlar shalǵynǵa. Topyraq seni jylytpas, Tońazyp tániń, qaldyń ba. El jaqtan esse jyly lep, Esińe meni aldyń ba? Tarylsa dúnie-keńistik, Qajeti qansha tórdiń de. Jalǵanda, jalǵyz pendege, Topyraq deidi eń ystyq, Ýystap, janym, kórdiń be. Ýystap turyp kúrsinip, Ólgenge, janym sendiń be. Sendiń be, janym, sezinip, Sezinip jáne seze almai: Júregiń erip, ezilip, Ólgenge, janym, tóze almai. Qarańǵy, qapas moladan, Bezinip jáne beze almai, Qinalǵan sátte, qulynym, Býynyń tartyp, qurystap. Men salǵan shymshym topyraqty, Saýsaqtaryńmen ýystap, Shymyrlap boiyń ketti me, Júregimniń jylýy, Topyraq arqyly jetti me? Jetti me, janym, sezdiń be, Kelgenin tylsym kezdiń de. Turaqsyz kúnnen túńilip, Tirlikten aýyr bezdiń be. Aǵańnyń muńly júregin, Qaiǵymen aýyr ezdiń be. Izdeimin, men de zaryǵam, Zaryǵam, janym, saǵynam. Kúlkińdi seniń estirt dep, Jalǵanǵa jalǵyz jalynam. Taǵdyrdan kútip tóleýin, Jabyǵam, janym, jabyǵam, Jalǵannan, mynaý, jalyǵam. Baýyry sýyq, qara jer, Saýyry ýyt, qara jer, Jalǵanǵa, mynaý, simaǵan, Jalǵanǵa mynaý, qimaǵan, Tynysym, tirlik qyzyǵym, Janarym, júrek qyzýym Erteńim, shýaq tańymdy, Qanym menen janymdy, Degendei zarlap, ah ursyn, Sup-sýyq saýsaqtaryńmen, Qushaqtap qalai jatyrsyń?! Dúnie, shirkin, jalǵan-ai, Jalǵannan kóńil qalǵany-ai! Kógerip kelip ómirge, Kómilip ketken arman-ai! Jalǵandy jalǵan netermiz, Jalǵanǵa, sirá, jeter me oi. Jalǵan bop bizde ketermiz, Jalǵanda jaryq dúnieniń, Bári de jalǵan eken ǵoi. I. Keńistik pen tereze Keńistik – ómir! Almasyp zaman, ai ótken, Dúnie-jalǵan, júrekke qansha qaiǵy ekken. Sharańa syimas sharasyz mynaý dúniede, Keńistik pen keiistiktiń arasy, Jalǵan menen jalǵandyqtyń arasy, Bólinedi eken áinekpen! Bir tamshy sáýle kirpikke qonsa úlbirep, Bir ǵumyr úshin shýaǵyn tókse sońǵy ret. Janarǵa tunǵan tup-tunyq jalǵyz tamshydai, Terezeniń arjaǵyndaǵy – tirshilik, Turady eken móldirep, Turady eken móldirep. Kún men túndi bólýdiń ózi beker ǵoi, Ómir men ólim tamyrlas uǵym eken ǵoi. Qarama-qaishy qozǵalys tolqyndarynda, Máńgilik pen baqilyqtyń belgisi Sheksizdik pen shektelýdiń belgisi, Tek tereze eken ǵoi... Terbetsin ǵalam, topyraq besik – Jer seni, Kóleńke-kúngei! Kótertpei muńly eńseni: Shuǵylaly shýaq kúńgirtteý tartqan shaǵynda, Barlyq pen joqty oilasań, Tereze eken ólshemi. Soldy ǵoi ómir! Armanda pende, armanda, Qaraidy sulyq, jap-jaryq sáýle – Jalǵanǵa. Tordaǵy qustai muńly saz tolyp júrekke, Sairandap júrgen dúniege, Jairańdap júrgen dúniege, Terezeden telmirý ǵana qalǵan ba, Terezeden telmirýdi ǵana jazǵan ba? Jantalas – jalǵan, Naizaǵai – ǵumyr shatynap, Kóleńke – kórpe jamylsa barlyq atyrap. Kúdik pen úmit... shýaq pen shyńyraý arbassa... Álde bir tyqyr jetkendei, Áýenge jat bir eltkendei, Terezeni Shertedi sherli japyraq. Kóbelek – ómir, qanaty talǵan ǵaryp pa, Qinaldy-aý, janyń, qamyqpa, qarǵam, taryq pa!.. Terezeni ashshy, terezeni ashshy, aǵaiyn, Kóbelek – ómir keńistikpenen tutasyp, Ainalyp ketsin jaryqqa, Qamyqpa, qarǵam, qamyq pa!... Jaryqsyń, janym, jaryqtan kúder úzbeiin, Saǵynysh – sartap, sarǵaiǵan beine kúzdeiin, Kóleńke tússe kóńildiń terezesine, Jalǵannyń jabyqtarynan, Sáýle bop sáýlem keler dep, Keńistikterden izdeiin, Keńistikterden izdeiin, Izdeiin, kúder úzbeiin... 2. Jalǵan men jalǵyzdyq Jalǵan men jalǵyz... júrekti qaryp san yzǵar, Elestep kózge qyzǵaldaq penen jalbyzdar. Almasty qansha, ótpeli mynaý dúnie, Arbasty qansha jalǵanmen sherli jalǵyzdar. Almasyp jatty arman men jalbyz, Arbasyp jatty Jalǵan men Jalǵyz. Dúnie kóshti, dúnie kóshti... Shydamy beine tozǵandai, Jalǵyzdyq jatyr tósekte jalǵyz qozǵalmai. Kóshpeitin jáne óshpeitin núkte tabam dep, Qaraidy Jalǵyz terezeden kóz almai. Turaǵy bar ma tirliktiń mynaý dáiekti, Almasýmenen aptalar jyljyp, ai ótti... Túnerip túnniń qap-qara boiaý tókkeni, Kúlimdep kúnniń jap-jaryq boiaý tókkeni, Juldyzdy tún de, tutylǵan Ai da, bári de, Kórinis eken ótpeli. Solmaidy deitin solady eken jalbyz da, Erimes deitin eridi eken qar, muz da. Ómirden basqa turaqty túkte tappady, Jalǵannyń ózi táýeldi eken Jalǵyzǵa. Ýa, dúnie – jalǵan, Al, ómir – arman. Qaiyń eń qarǵam, qiiaǵa ósken jalǵyz túp, Ómirge ósher – óshpeitin úmit – tamyzdyq. Jabyqpa janym, Jalǵanda Jalǵyz qalǵanǵa, Túsine bilseń, Jalǵannyń ózi – Jalǵyzdyq. Óshpesin úmit – tamyzdyq, Jalǵannyń ózi – Jalǵyzdyq. Jalǵan bop kettiń, Jalǵyzym, Qaiyń eń, qyrda jalǵyz túp... 3. Perde men pende Qabyrǵasy kóktiń sógiler, Kóz jasy kóktiń tógiler. Kógildir kóktem egiler, Kógerip shyqqan jaýhazyn Jer astynan tebiner. Tońazyǵan topyraqtyń, Qopsýynan ne biler? Bulttar da kókte sendeler, Qustar da kókte sendeler. Qyzyl sý qaptap, seń keler, Kómkergen jerdiń beinesin, Sógildi muzdy – perdeler. Kóleńke – perde ashylyp, Sergidi seri pendeler. Qara jer qardan arshylsyn, Aq perde – jalǵan ashylsyn. Hosh iis qyrǵa shashylsyn... Betine túsken jaraqat, Tómpeshikti qaityp jasyrsyn. Tompaiyp qana bir ómir, Astynda sonyń jatyrsyń. Sendelgen bult ta basylar, Perdeli bult ta ashylar. Jaiym joq, biraq tasynar, Pendeniń júzin búrkelep, Topyraq – perde jasyrar. Perdesin bulttyń syrsaq ta, Jer – perde qaityp ashylar, Osyǵan janyń ashynar... Jertóleń, janym, shymdaýyt, syz, Shýaqsyz jáne shyraqsyz. Shydadyń dertke bir-aq kúz, Jer – besikten basqanyń, Bári de, qarǵam, turaqsyz. Turaqty nárse qaida bar, Aǵatyn biz de synappyz, Sónetin biz de shyraqpyz... Terbetshi besik, jer – besik, Óleń men áýen tel esip, Ýatsyn seni, jel esip. Qaitadan jaryq dúniege, Jaýhazyn bolyp kel, ósip. Topyraq – perde qulpyrsyn, Alýan-alýan gúl ósip. Tolǵandai baqyt-talaiym, Janarym taimai qaraiyn. Aq nurdan alqa taǵaiyn, Jalǵannyń Jalǵyz syiy dep, Aialap seni baǵaiyn. Kóz jasymmenen sýarsam, Sókpessiń meni, aǵaiyn... Toltyryp gúlge jer tósin, Gúlge orap jerdiń keýdesin, Solmasyńa endi sengesin, Betińe seniń jibektei, Jabaiyn Jalǵan perdesin. Jibek – jel jelpip jatsynshy, Perishte syndy pendesin... 5. Kóktemde qaitqan tyrnalar Sen barda ketken tyrnalar qaityp, Oraldy taǵy án-jyryn aityp. Syńarynan aiyrylyp qalsa, Egilmei júrek, shydasyn qaityp, Oraldy taǵy tyrnalar qaityp. Sazdy áýen kernep, sógildi aspan, Qustar ǵoi, qyrǵa baýyryn basqan. Júrsiń be kókte pendeni izdep, Ótken bir kúzde jan-syryn ashqan, Sazdy áýen kernep, sógildi aspan. Tógildi áýen, tógildi muńly, Estimei ketti-aý osynaý úndi. Kóz jasy qustyń tamǵanda jerge, Kirpigińe ilinip turdy, Estimei ketti-aý osynaý úndi. Qonyńdar qustar, qanaty talǵan, Ótkinshi ómir, dúnie – jalǵan. Qansha ómir soldy ózderińmenen, Sarǵaiǵan kúzde qoshtasyp qalǵan, Ótkinshi ómir, dúnie jalǵan. Qustardyń joly – qaterli sapar, Taǵdyrdyń tezi – qashanda qatal. Ketip eń byltyr tobyńmen ushyp, Oraldyńdar ma siremei qatar, Taǵdyrdyń tezi – qashanda qatal. Úreili daýyl, jańbyr da, qar da, Qanattaryńdy taldyrdyńdar ma. Álde bir alys jaǵalaýlarda, Syńarlaryńdy qaldyrdyńdar ma? Qanattaryńdy taldyrdyńdar ma? Taranǵan qustar saǵymmen qyrda, Sýsyldap kókte sabyldyńdar ma. Oramalyn bulǵap shyǵaryp salǵan, Qara kóz qyzdy saǵyndyńdar ma, Sýsyldap kókte sabyldyńdar ma. Saǵyndyńdar ma, kieli qusym, Ainalyp ótshi, tóbeniń tusyn. Men daǵy sendei jabyrqap turmyn, Júregi muńly janymdy túsin, Saǵyndyńdar ma kieli qusym? Eskek jel emip, eridi qar, muz, Jaǵasy sýdyń jýsan men jalbyz. Úiirden oqshaý qanatyn qomdap, Anaý bir tyrna tur nege jalǵyz, Eskek jel emip, eridi qar, muz. Qaitqanda qustar tizbek te tizbek, Soldy ǵoi, ómir... qarasha – kúz kep. Órtenip ózek, ókingen meńdei, Turma eken ol da syńaryn izdep, Soldy ǵoi, ómir, qarasha-kúzi kep. Qursaý muz qatqan qaýyrsyn qanat, Kóńilsiz shoqyp, qoiady tarap. Syńary qazir kelerdei ushyp, Moiynyn sozar aspanǵa qarap, Qursaý muz qatqan qaýyrsyn qanat. «Jalǵanda mynaý dúnie – kezek, Qosh bolshy endi, aishyqty mezet», – Degendei qustar silkine ushty, Qaldy ǵoi jutap jýsandy ózek, Jalǵanda mynaý, dúnie – kezek. Qoshtastym men de muń-nalamenen, Kóktemde qaitqan tyrnalarmenen... Sazdy áýen kernep sógildi aspan Jetpei tur maǵan bir ǵana áýen, Qoshtassam dep em muń-nalamenen. Oraldy taǵy tyrnalar qaityp, Sen estimeitin án-jyrdy aityp, Sen estimeitin án-jyrdy aityp... 6. Eles Ómirdiń sýreti kóp ózi óshirgen, Kúndiz-túni ketpeisiń sen esimnen. Kóz jasymmen kóńildiń órtin basyp, Sóilesemin tek qana elesińmen. Elegzimin, dóńbekship keide túndei, Kózdi jumsam bir shyraq sónetindei. Janaryńda nur oinap, kúlim qaǵyp, Esikten beine kirip keletindei. Ótkenge de qaraimyn, ketkenge de, Shynymenen tirligiń shektelgenbe. Turýshy ediń kóktemde gúl usynyp, Kórinbediń, janym-aý, kópten nege. Tunjyraǵan bulttan ashylar kók, O, júregim, jabyrqap, jasyma kóp. Men kútemin, ózińdi erkeleýmen, «Aǵajan», – dep moinyma asylar dep. O, ómir-ai, iz-tússiz óshe bergen, Óshe bergen damylsyz kóshe bergen. Serigimen serýendep júrme eken dep, Seni izdeimin baqtardan, kóshelerden. Kúnder ótip barady ekpindetip, Sharamyz joq isteitin ótkenge túk. Yǵy-jyǵy adamnyń arasynda, Baiqaýsyzda qasymnan kettiń be ótip. Bári de eles siiaqty, bári de jat, Nurlandyrmas janymdy shyryn-sharap. Shynymenen ómirden sýyndyń ba, Túsimde de turasyń qyryn qarap. Seni osynsha, júregim, saǵynarma-ai, Saǵynyshtan syzdaǵan jarylardai. Alasuryp ańsaimyn damyl almai, Elesińnen kúndiz-tún aryla almai. Tozdyrdy-ǵoi, tózimdi nebir eges, Úmit – jalǵan, senim de – senim emes. Óń men tústiń júremin ortasynda, Júzdespeimin men endi senimen esh! Ómir – eles eken ǵoi, ómir eles!
1979-1980.
“Seniń janyń qasiretti tartpasyn…” – Degeleń synaq poligonyn emeýirin etip jazylǵan. «Qońyr qaz» jinaǵyna «Hirosima qasireti» atty toptamaǵa «Jalǵyz uly aq qannan zardap shekken japon shaly» degen atpen engen. Sebebi, óziniń túpki nusqasynda jariialaý ol kezde múmkin emes bolatyn. «Qazaq shaly» degen sóz «japon shalyna» ózgertilgen. Túpnusqa boiynsha terildi.
