«دٷنيە – جالعان» ەلەگييا جوقتاۋى باس-التى جاسىندا دەگەلەڭ اتوم سىناق پوليگونىنىڭ ٶزٸندە تۇرعان, سونىڭ زاردابىنان 1979 جىلى 23 قاراشادا جيىرما ەكٸ جاسىندا, ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ ٷشٸنشٸ كۋرسىندا اق قاننان قايتىس بولعان تٶلەۋ قۇداكەلدٸقىزىنا ارنالعان. «ٶركەن» گازەتٸندە جارييالانعان. «جۇمىر جەر – جٷرەگٸمدە» اتتى جيناققا ەنگەن. اۆتوردىڭ «جەر – بەسٸك», «قار استىنداعى كٶبەلەك», «بٸر ۋىس جۋسان», «بولاشاقتىڭ بەيتەرەگٸ» دەگەن پروزالىق تۋىندىلارىندا دا اۆتوردىڭ قارىنداسى تٶلەۋدٸڭ مۇڭلى تاعدىرى سۋرەتتەلگەن.
سەمەي پوليگونى قاسٸرەتٸنە ارنالعان تسيكل ٶلەڭدەر
قاباعىڭنىڭ ٷستٸ ازداپ قابارىپ, جاپون شالى نەنٸ ويلاپ كەلەسٸڭ. ادام تەنٸ اق قويانداي اعارىپ, اق قان جايلاپ دەنەسٸن. اجالدارىن جىلدام كٷتٸپ جالىنعان, ارالداردىڭ ىڭىرسۋىن سەزدٸڭ بە. مىقتاپ ۇستاپ اتومداردىڭ جالىنان, قۇتىرىنعان كەزٸندە. سەنٸڭداعى لاشىعىڭدى قوپارىپ, حيروسيما قالالارى قاڭسىعان. زۇلىمدىقتىڭ تٷتٸنٸنە قاقالىپ, جٷرەگٸڭنٸڭ قۇياڭى ۇستاپ, شانشىعان. شٸرٸپ بٸتتٸ, بالىق تٷسەر بار اۋىڭ, قيىلعان سوڭ قيماس ۇلىڭ, قىرشىنىن. اسپانعا كٶپ ٷرەيلەنە قاراۋىڭ, ارىلتاما ازاپتى جان قىرسىعىن. قاباعىڭدا قايعى قاتىپ جاتپاسىن, بٸراق رەت كٷلشٸ تٸپتٸ تٷسٸڭدە. سەنٸڭ جانىڭ قاسٸرەتتٸ تارتپاسىن, مەنٸڭ جانىم قايىسپاۋى ٷشٸن دە!1970 دٷنيە-جالعان ەلەگييا تٶلەۋگە ٷسٸدٸ نەزٸك ەسٸمدٸك... دٷنيە, شٸركٸن, جالعان-اي, جالعاننان كٶڭٸل قالعانى-اي! كٶگەرٸپ كەلٸپ ٶمٸرگە, كٶمٸلٸپ كەتكەن ارمان-اي! وپاسىز, پەني جالعانى-اي! قويىلدى سۇستى قۇلىپ تاس, قىزعالداق قاۋلار شالعىنعا. توپىراق سەنٸ جىلىتپاس, توڭازىپ تەنٸڭ, قالدىڭ با. ەل جاقتان ەسسە جىلى لەپ, ەسٸڭە مەنٸ الدىڭ با? تارىلسا دٷنيە-كەڭٸستٸك, قاجەتٸ قانشا تٶردٸڭ دە. جالعاندا, جالعىز پەندەگە, توپىراق دەيدٸ ەڭ ىستىق, ۋىستاپ, جانىم, كٶردٸڭ بە. ۋىستاپ تۇرىپ كٷرسٸنٸپ, ٶلگەنگە, جانىم سەندٸڭ بە. سەندٸڭ بە, جانىم, سەزٸنٸپ, سەزٸنٸپ جەنە سەزە الماي: جٷرەگٸڭ ەرٸپ, ەزٸلٸپ, ٶلگەنگە, جانىم, تٶزە الماي. قاراڭعى, قاپاس مولادان, بەزٸنٸپ جەنە بەزە الماي, قينالعان سەتتە, قۇلىنىم, بۋىنىڭ تارتىپ, قۇرىستاپ. مەن سالعان شىمشىم توپىراقتى, ساۋساقتارىڭمەن ۋىستاپ, شىمىرلاپ بويىڭ كەتتٸ مە, جٷرەگٸمنٸڭ جىلۋى, توپىراق ارقىلى جەتتٸ مە? جەتتٸ مە, جانىم, سەزدٸڭ بە, كەلگەنٸن تىلسىم كەزدٸڭ دە. تۇراقسىز كٷننەن تٷڭٸلٸپ, تٸرلٸكتەن اۋىر بەزدٸڭ بە. اعاڭنىڭ مۇڭلى جٷرەگٸن, قايعىمەن اۋىر ەزدٸڭ بە. ٸزدەيمٸن, مەن دە زارىعام, زارىعام, جانىم, ساعىنام. كٷلكٸڭدٸ سەنٸڭ ەستٸرت دەپ, جالعانعا جالعىز جالىنام. تاعدىردان كٷتٸپ تٶلەۋٸن, جابىعام, جانىم, جابىعام, جالعاننان, مىناۋ, جالىعام. باۋىرى سۋىق, قارا جەر, ساۋىرى ۋىت, قارا جەر, جالعانعا, مىناۋ, سيماعان, جالعانعا مىناۋ, قيماعان, تىنىسىم, تٸرلٸك قىزىعىم, جانارىم, جٷرەك قىزۋىم ەرتەڭٸم, شۋاق تاڭىمدى, قانىم مەنەن جانىمدى, دەگەندەي زارلاپ, اھ ۇرسىن, سۇپ-سۋىق ساۋساقتارىڭمەن, قۇشاقتاپ قالاي جاتىرسىڭ?! دٷنيە, شٸركٸن, جالعان-اي, جالعاننان كٶڭٸل قالعانى-اي! كٶگەرٸپ كەلٸپ ٶمٸرگە, كٶمٸلٸپ كەتكەن ارمان-اي! جالعاندى جالعان نەتەرمٸز, جالعانعا, سٸرە, جەتەر مە وي. جالعان بوپ بٸزدە كەتەرمٸز, جالعاندا جارىق دٷنيەنٸڭ, بەرٸ دە جالعان ەكەن عوي. ٸ. كەڭٸستٸك پەن تەرەزە كەڭٸستٸك – ٶمٸر! الماسىپ زامان, اي ٶتكەن, دٷنيە-جالعان, جٷرەككە قانشا قايعى ەككەن. شاراڭا سىيماس شاراسىز مىناۋ دٷنيەدە, كەڭٸستٸك پەن كەيٸستٸكتٸڭ اراسى, جالعان مەنەن جالعاندىقتىڭ اراسى, بٶلٸنەدٸ ەكەن ەينەكپەن! بٸر تامشى سەۋلە كٸرپٸككە قونسا ٷلبٸرەپ, بٸر عۇمىر ٷشٸن شۋاعىن تٶكسە سوڭعى رەت. جانارعا تۇنعان تۇپ-تۇنىق جالعىز تامشىداي, تەرەزەنٸڭ ارجاعىنداعى – تٸرشٸلٸك, تۇرادى ەكەن مٶلدٸرەپ, تۇرادى ەكەن مٶلدٸرەپ. كٷن مەن تٷندٸ بٶلۋدٸڭ ٶزٸ بەكەر عوي, ٶمٸر مەن ٶلٸم تامىرلاس ۇعىم ەكەن عوي. قاراما-قايشى قوزعالىس تولقىندارىندا, مەڭگٸلٸك پەن باقيلىقتىڭ بەلگٸسٸ شەكسٸزدٸك پەن شەكتەلۋدٸڭ بەلگٸسٸ, تەك تەرەزە ەكەن عوي... تەربەتسٸن عالام, توپىراق بەسٸك – جەر سەنٸ, كٶلەڭكە-كٷنگەي! كٶتەرتپەي مۇڭلى ەڭسەنٸ: شۇعىلالى شۋاق كٷڭگٸرتتەۋ تارتقان شاعىندا, بارلىق پەن جوقتى ويلاساڭ, تەرەزە ەكەن ٶلشەمٸ. سولدى عوي ٶمٸر! ارماندا پەندە, ارماندا, قارايدى سۇلىق, جاپ-جارىق سەۋلە – جالعانعا. تورداعى قۇستاي مۇڭلى ساز تولىپ جٷرەككە, سايرانداپ جٷرگەن دٷنيەگە, جايراڭداپ جٷرگەن دٷنيەگە, تەرەزەدەن تەلمٸرۋ عانا قالعان با, تەرەزەدەن تەلمٸرۋدٸ عانا جازعان با? جانتالاس – جالعان, نايزاعاي – عۇمىر شاتىناپ, كٶلەڭكە – كٶرپە جامىلسا بارلىق اتىراپ. كٷدٸك پەن ٷمٸت... شۋاق پەن شىڭىراۋ ارباسسا... ەلدە بٸر تىقىر جەتكەندەي, ەۋەنگە جات بٸر ەلتكەندەي, تەرەزەنٸ شەرتەدٸ شەرلٸ جاپىراق. كٶبەلەك – ٶمٸر, قاناتى تالعان عارىپ پا, قينالدى-اۋ, جانىڭ, قامىقپا, قارعام, تارىق پا!.. تەرەزەنٸ اشششى, تەرەزەنٸ اشششى, اعايىن, كٶبەلەك – ٶمٸر كەڭٸستٸكپەنەن تۇتاسىپ, اينالىپ كەتسٸن جارىققا, قامىقپا, قارعام, قامىق پا!... جارىقسىڭ, جانىم, جارىقتان كٷدەر ٷزبەيٸن, ساعىنىش – سارتاپ, سارعايعان بەينە كٷزدەيٸن, كٶلەڭكە تٷسسە كٶڭٸلدٸڭ تەرەزەسٸنە, جالعاننىڭ جابىقتارىنان, سەۋلە بوپ سەۋلەم كەلەر دەپ, كەڭٸستٸكتەردەن ٸزدەيٸن, كەڭٸستٸكتەردەن ٸزدەيٸن, ٸزدەيٸن, كٷدەر ٷزبەيٸن... 2. جالعان مەن جالعىزدىق جالعان مەن جالعىز... جٷرەكتٸ قارىپ سان ىزعار, ەلەستەپ كٶزگە قىزعالداق پەنەن جالبىزدار. الماستى قانشا, ٶتپەلٸ مىناۋ دٷنيە, ارباستى قانشا جالعانمەن شەرلٸ جالعىزدار. الماسىپ جاتتى ارمان مەن جالبىز, ارباسىپ جاتتى جالعان مەن جالعىز. دٷنيە كٶشتٸ, دٷنيە كٶشتٸ... شىدامى بەينە توزعانداي, جالعىزدىق جاتىر تٶسەكتە جالعىز قوزعالماي. كٶشپەيتٸن جەنە ٶشپەيتٸن نٷكتە تابام دەپ, قارايدى جالعىز تەرەزەدەن كٶز الماي. تۇراعى بار ما تٸرلٸكتٸڭ مىناۋ دەيەكتٸ, الماسۋمەنەن اپتالار جىلجىپ, اي ٶتتٸ... تٷنەرٸپ تٷننٸڭ قاپ-قارا بوياۋ تٶككەنٸ, كٷلٸمدەپ كٷننٸڭ جاپ-جارىق بوياۋ تٶككەنٸ, جۇلدىزدى تٷن دە, تۇتىلعان اي دا, بەرٸ دە, كٶرٸنٸس ەكەن ٶتپەلٸ. سولمايدى دەيتٸن سولادى ەكەن جالبىز دا, ەرٸمەس دەيتٸن ەريدٸ ەكەن قار, مۇز دا. ٶمٸردەن باسقا تۇراقتى تٷكتە تاپپادى, جالعاننىڭ ٶزٸ تەۋەلدٸ ەكەن جالعىزعا. ۋا, دٷنيە – جالعان, ال, ٶمٸر – ارمان. قايىڭ ەڭ قارعام, قيياعا ٶسكەن جالعىز تٷپ, ٶمٸرگە ٶشەر – ٶشپەيتٸن ٷمٸت – تامىزدىق. جابىقپا جانىم, جالعاندا جالعىز قالعانعا, تٷسٸنە بٸلسەڭ, جالعاننىڭ ٶزٸ – جالعىزدىق. ٶشپەسٸن ٷمٸت – تامىزدىق, جالعاننىڭ ٶزٸ – جالعىزدىق. جالعان بوپ كەتتٸڭ, جالعىزىم, قايىڭ ەڭ, قىردا جالعىز تٷپ... 3. پەردە مەن پەندە قابىرعاسى كٶكتٸڭ سٶگٸلەر, كٶز جاسى كٶكتٸڭ تٶگٸلەر. كٶگٸلدٸر كٶكتەم ەگٸلەر, كٶگەرٸپ شىققان جاۋھازىن جەر استىنان تەبٸنەر. توڭازىعان توپىراقتىڭ, قوپسۋىنان نە بٸلەر? بۇلتتار دا كٶكتە سەندەلەر, قۇستار دا كٶكتە سەندەلەر. قىزىل سۋ قاپتاپ, سەڭ كەلەر, كٶمكەرگەن جەردٸڭ بەينەسٸن, سٶگٸلدٸ مۇزدى – پەردەلەر. كٶلەڭكە – پەردە اشىلىپ, سەرگٸدٸ سەرٸ پەندەلەر. قارا جەر قاردان ارشىلسىن, اق پەردە – جالعان اشىلسىن. حوش يٸس قىرعا شاشىلسىن... بەتٸنە تٷسكەن جاراقات, تٶمپەشٸكتٸ قايتىپ جاسىرسىن. تومپايىپ قانا بٸر ٶمٸر, استىندا سونىڭ جاتىرسىڭ. سەندەلگەن بۇلت تا باسىلار, پەردەلٸ بۇلت تا اشىلار. جايىم جوق, بٸراق تاسىنار, پەندەنٸڭ جٷزٸن بٷركەلەپ, توپىراق – پەردە جاسىرار. پەردەسٸن بۇلتتىڭ سىرساق تا, جەر – پەردە قايتىپ اشىلار, وسىعان جانىڭ اشىنار... جەرتٶلەڭ, جانىم, شىمداۋىت, سىز, شۋاقسىز جەنە شىراقسىز. شىدادىڭ دەرتكە بٸر-اق كٷز, جەر – بەسٸكتەن باسقانىڭ, بەرٸ دە, قارعام, تۇراقسىز. تۇراقتى نەرسە قايدا بار, اعاتىن بٸز دە سىناپپىز, سٶنەتٸن بٸز دە شىراقپىز... تەربەتشٸ بەسٸك, جەر – بەسٸك, ٶلەڭ مەن ەۋەن تەل ەسٸپ, ۋاتسىن سەنٸ, جەل ەسٸپ. قايتادان جارىق دٷنيەگە, جاۋھازىن بولىپ كەل, ٶسٸپ. توپىراق – پەردە قۇلپىرسىن, الۋان-الۋان گٷل ٶسٸپ. تولعانداي باقىت-تالايىم, جانارىم تايماي قارايىن. اق نۇردان القا تاعايىن, جالعاننىڭ جالعىز سىيى دەپ, ايالاپ سەنٸ باعايىن. كٶز جاسىممەنەن سۋارسام, سٶكپەسسٸڭ مەنٸ, اعايىن... تولتىرىپ گٷلگە جەر تٶسٸن, گٷلگە وراپ جەردٸڭ كەۋدەسٸن, سولماسىڭا ەندٸ سەنگەسٸن, بەتٸڭە سەنٸڭ جٸبەكتەي, جابايىن جالعان پەردەسٸن. جٸبەك – جەل جەلپٸپ جاتسىنشى, پەرٸشتە سىندى پەندەسٸن... 5. كٶكتەمدە قايتقان تىرنالار سەن باردا كەتكەن تىرنالار قايتىپ, ورالدى تاعى ەن-جىرىن ايتىپ. سىڭارىنان ايىرىلىپ قالسا, ەگٸلمەي جٷرەك, شىداسىن قايتىپ, ورالدى تاعى تىرنالار قايتىپ. سازدى ەۋەن كەرنەپ, سٶگٸلدٸ اسپان, قۇستار عوي, قىرعا باۋىرىن باسقان. جٷرسٸڭ بە كٶكتە پەندەنٸ ٸزدەپ, ٶتكەن بٸر كٷزدە جان-سىرىن اشقان, سازدى ەۋەن كەرنەپ, سٶگٸلدٸ اسپان. تٶگٸلدٸ ەۋەن, تٶگٸلدٸ مۇڭلى, ەستٸمەي كەتتٸ-اۋ وسىناۋ ٷندٸ. كٶز جاسى قۇستىڭ تامعاندا جەرگە, كٸرپٸگٸڭە ٸلٸنٸپ تۇردى, ەستٸمەي كەتتٸ-اۋ وسىناۋ ٷندٸ. قونىڭدار قۇستار, قاناتى تالعان, ٶتكٸنشٸ ٶمٸر, دٷنيە – جالعان. قانشا ٶمٸر سولدى ٶزدەرٸڭمەنەن, سارعايعان كٷزدە قوشتاسىپ قالعان, ٶتكٸنشٸ ٶمٸر, دٷنيە جالعان. قۇستاردىڭ جولى – قاتەرلٸ ساپار, تاعدىردىڭ تەزٸ – قاشاندا قاتال. كەتٸپ ەڭ بىلتىر توبىڭمەن ۇشىپ, ورالدىڭدار ما سيرەمەي قاتار, تاعدىردىڭ تەزٸ – قاشاندا قاتال. ٷرەيلٸ داۋىل, جاڭبىر دا, قار دا, قاناتتارىڭدى تالدىردىڭدار ما. ەلدە بٸر الىس جاعالاۋلاردا, سىڭارلارىڭدى قالدىردىڭدار ما? قاناتتارىڭدى تالدىردىڭدار ما? تارانعان قۇستار ساعىممەن قىردا, سۋسىلداپ كٶكتە سابىلدىڭدار ما. ورامالىن بۇلعاپ شىعارىپ سالعان, قارا كٶز قىزدى ساعىندىڭدار ما, سۋسىلداپ كٶكتە سابىلدىڭدار ما. ساعىندىڭدار ما, كيەلٸ قۇسىم, اينالىپ ٶتشٸ, تٶبەنٸڭ تۇسىن. مەن داعى سەندەي جابىرقاپ تۇرمىن, جٷرەگٸ مۇڭلى جانىمدى تٷسٸن, ساعىندىڭدار ما كيەلٸ قۇسىم? ەسكەك جەل ەمٸپ, ەرٸدٸ قار, مۇز, جاعاسى سۋدىڭ جۋسان مەن جالبىز. ٷيٸردەن وقشاۋ قاناتىن قومداپ, اناۋ بٸر تىرنا تۇر نەگە جالعىز, ەسكەك جەل ەمٸپ, ەرٸدٸ قار, مۇز. قايتقاندا قۇستار تٸزبەك تە تٸزبەك, سولدى عوي, ٶمٸر... قاراشا – كٷز كەپ. ٶرتەنٸپ ٶزەك, ٶكٸنگەن مەڭدەي, تۇرما ەكەن ول دا سىڭارىن ٸزدەپ, سولدى عوي, ٶمٸر, قاراشا-كٷزٸ كەپ. قۇرساۋ مۇز قاتقان قاۋىرسىن قانات, كٶڭٸلسٸز شوقىپ, قويادى تاراپ. سىڭارى قازٸر كەلەردەي ۇشىپ, مويىنىن سوزار اسپانعا قاراپ, قۇرساۋ مۇز قاتقان قاۋىرسىن قانات. «جالعاندا مىناۋ دٷنيە – كەزەك, قوش بولشى ەندٸ, ايشىقتى مەزەت», – دەگەندەي قۇستار سٸلكٸنە ۇشتى, قالدى عوي جۇتاپ جۋساندى ٶزەك, جالعاندا مىناۋ, دٷنيە – كەزەك. قوشتاستىم مەن دە مۇڭ-نالامەنەن, كٶكتەمدە قايتقان تىرنالارمەنەن... سازدى ەۋەن كەرنەپ سٶگٸلدٸ اسپان جەتپەي تۇر ماعان بٸر عانا ەۋەن, قوشتاسسام دەپ ەم مۇڭ-نالامەنەن. ورالدى تاعى تىرنالار قايتىپ, سەن ەستٸمەيتٸن ەن-جىردى ايتىپ, سەن ەستٸمەيتٸن ەن-جىردى ايتىپ... 6. ەلەس ٶمٸردٸڭ سۋرەتٸ كٶپ ٶزٸ ٶشٸرگەن, كٷندٸز-تٷنٸ كەتپەيسٸڭ سەن ەسٸمنەن. كٶز جاسىممەن كٶڭٸلدٸڭ ٶرتٸن باسىپ, سٶيلەسەمٸن تەك قانا ەلەسٸڭمەن. ەلەگزيمٸن, دٶڭبەكشٸپ كەيدە تٷندەي, كٶزدٸ جۇمسام بٸر شىراق سٶنەتٸندەي. جانارىڭدا نۇر ويناپ, كٷلٸم قاعىپ, ەسٸكتەن بەينە كٸرٸپ كەلەتٸندەي. ٶتكەنگە دە قارايمىن, كەتكەنگە دە, شىنىمەنەن تٸرلٸگٸڭ شەكتەلگەنبە. تۇرۋشى ەدٸڭ كٶكتەمدە گٷل ۇسىنىپ, كٶرٸنبەدٸڭ, جانىم-اۋ, كٶپتەن نەگە. تۇنجىراعان بۇلتتان اشىلار كٶك, و, جٷرەگٸم, جابىرقاپ, جاسىما كٶپ. مەن كٷتەمٸن, ٶزٸڭدٸ ەركەلەۋمەن, «اعاجان», – دەپ موينىما اسىلار دەپ. و, ٶمٸر-اي, ٸز-تٷسسٸز ٶشە بەرگەن, ٶشە بەرگەن دامىلسىز كٶشە بەرگەن. سەرٸگٸمەن سەرۋەندەپ جٷرمە ەكەن دەپ, سەنٸ ٸزدەيمٸن باقتاردان, كٶشەلەردەن. كٷندەر ٶتٸپ بارادى ەكپٸندەتٸپ, شارامىز جوق ٸستەيتٸن ٶتكەنگە تٷك. ىعى-جىعى ادامنىڭ اراسىندا, بايقاۋسىزدا قاسىمنان كەتتٸڭ بە ٶتٸپ. بەرٸ دە ەلەس سيياقتى, بەرٸ دە جات, نۇرلاندىرماس جانىمدى شىرىن-شاراپ. شىنىمەنەن ٶمٸردەن سۋىندىڭ با, تٷسٸمدە دە تۇراسىڭ قىرىن قاراپ. سەنٸ وسىنشا, جٷرەگٸم, ساعىنارما-اي, ساعىنىشتان سىزداعان جارىلارداي. الاسۇرىپ اڭسايمىن دامىل الماي, ەلەسٸڭنەن كٷندٸز-تٷن ارىلا الماي. توزدىردى-عوي, تٶزٸمدٸ نەبٸر ەگەس, ٷمٸت – جالعان, سەنٸم دە – سەنٸم ەمەس. ٶڭ مەن تٷستٸڭ جٷرەمٸن ورتاسىندا, جٷزدەسپەيمٸن مەن ەندٸ سەنٸمەن ەش! ٶمٸر – ەلەس ەكەن عوي, ٶمٸر ەلەس!
1979-1980.
“سەنٸڭ جانىڭ قاسٸرەتتٸ تارتپاسىن…” – دەگەلەڭ سىناق پوليگونىن ەمەۋٸرٸن ەتٸپ جازىلعان. «قوڭىر قاز» جيناعىنا «حيروسيما قاسٸرەتٸ» اتتى توپتاماعا «جالعىز ۇلى اق قاننان زارداپ شەككەن جاپون شالى» دەگەن اتپەن ەنگەن. سەبەبٸ, ٶزٸنٸڭ تٷپكٸ نۇسقاسىندا جارييالاۋ ول كەزدە مٷمكٸن ەمەس بولاتىن. «قازاق شالى» دەگەن سٶز «جاپون شالىنا» ٶزگەرتٸلگەن. تٷپنۇسقا بويىنشا تەرٸلدٸ.
