Tursyn Jurtbai. Beinet sýsyny

JÚIKE SEPTIGI 

Birinshi taraý.  ATAÝ: «KIM?» – ShABYT,

«KINÁMShIL KELINShEK» NEMESE «KÓŃIL QOShY»

Ár istiń bir bastaýy, bastapqy sebebi, qozǵaýshy kúshi bolady. Jazý ónerindegi júike talshyqtaryn shúikeleitin sondai sýyrtpaqtyń oi uiytqysy – shabyt. Ol uly jebeýshi kúsh. Onsyz istiń sáti men máti túspeidi. Onsyz kez kelgen jazýshy qolyna qalam almaidy. Endeshe, shyǵarmashylyq psihologiiasyna qatysty tápsirdi sol Shabyttyń ózinen bastaǵanymyz lázim.

Al osy shabyt degenimizdiń ózi – túsiniksiz tylsym uǵymnyń biri. Ony «bar» dep te, «joq» dep te úzildi-kesildi kesip aitýǵa kelmeidi. Abai da ony «oianyp oi ólkesi»,«jarasyp óńkei kelisim» dep dáriptep, «aqyldyń gúldenýine» teńegen. Egerde tula boiyń iip, «oi sáýlesi ashylyp», kóńildiń «kók ala bulty sógilmese», oidyń  jinaqtalýy da, damýy da, qorytylýy da múmkin emes. Sondyqtan «shabytsyz» jazylǵan shyǵarma – kóńilsiz mahabbattan týǵan bala siiaqty. Beine bir ákelikten bas tarta almaǵanymen de et júregińdi eljiretpeitin, kóńiliń túspegen náreste ispetti ógeisip turady. 

Shabytsyz týǵan shyǵarmaǵa avtordyń ózi de isine bermeidi. Al «shabytty» kútip otyra berse, tórt kitaptan turatyn Lev Tolstoidyń «Soǵys jáne beibitshiligi», Romen Rollannyń «Jan Kristofy», Tomas Mannyń «Býdenbrokkii», Muhtar Áýezovtiń «Abai joly» aiaqtalmai qalar edi. 

Demek, «shabyt» degenińiz «kinámshil kelinshek» siiaqty shyǵarmashylyq iesiniń senimsizdeý serigi. Al ádemi kelinshektiń bapshyl keletini belgili. Sondyqtan da, «Bap shaba ma, baq shaba ma» degen suraqqa óner ieleriniń ózderi de ár qily jaýap beredi. Onyń ústine «shabyt» degen siqyrly sylqym kelinshektiń» qushaǵyna bir ilinseńiz, elitip, adastyryp áketetini taǵy bar. Mysaly...

Shiller shabytty «Neojidannosti dýshi» – «kóńildiń kútpegen syiy» dep baǵalapty. 

Sol bir «shabyt» degen uǵymdy Flober buzyp, júieli jumys isteý mashyǵyn ádetke ainaldyrdy. Floberdiń: «Vse vdohnovenie sostoit v tom, chtoby ejednevno v odin i tot chas saditsia za rabotý» – «Shabyt ataýlynyń barlyǵy – kún saiyn belgili bir sátte jumysqa kirisýden turady» degen sózi ózinen keiingi jazýshylardyń barlyǵynyń kún tártibine ainaldy, iaǵni, jazý – kádimgi kásibi jumys, kúnińdi kórýdiń amaly, qarajat kózi retinde qaraldy.

«Shabyttyń» moinyna «eńbek torysy» retinde «qamyt kigizip», ábden dińkesin shyǵarǵan jazýshy – Balzak. Ol: «Shabyt  degenimizdiń toqsan toǵyz paiyzy eńbekten turady, odan basqa túk te emes» – dep «qylyqty ári kinámshil kelinshektiń» kóńilin qaldyrǵan. Múmkin, sol eńbektiń nátijesinde dúniege kelgen, «Balzaktiń kelinshekteriniń jasy» atanyp ketken otyz úsh pen qyryq úsh jastyń arasyndaǵy «sylqym da kerbez bikeshterdiń», iaǵni, óziniń qiialyndaǵy keiipker kelinshekterdiń qylyǵy – qoldan jasalǵan ne «úmitsiz shaitannyń kebindegi» «kesirli kerbezderden» kóri súikimdi ári tiimdi, nátijeli ári qarajat kózi retinde jan men tán qushtarlyǵyn oiatqan bolar. Ózi «ári ómirlik kóńildesi, ári qaiyrymdy ápkesi, ári meiirimdi sheshesi» retinde moiyndaǵan «Dala gúlindegi» Dedlei sylqymnyń beinesin somdaý ústindegi «shabytty shaǵyn» ómir baqi umyta almaýyna qaraǵanda, bul ýájdi de joqqa shyǵara almaisyń.

Alaida Abai aitqandai «oi ólkesiniń» uiyqtap, ne oiaý júretin sátteri aitýly adamdardyń ómir tájiribesinde jii kezdesken. Tipti shabyt pen shyǵarmashylyqqa túk qatysy joq «sezimnen ada mamandyq ieleriniń» de, iaǵni, «esep qýǵan» esepshilerdiń de júikesin iitetin kórinedi. Máselenki, frantsýzdyń uly matematigi Anri Pýankare  bir esepti 10 ai zerttep, shyǵara almaidy. Uzaq jyldan soń aiaq astynan «oi ólkesi gúldenip», «aqyldyń kózi ashylyp» álgi eseptiń amaly esine túsipti. Sonda, týra sol sátte Pýankareniń shabyty ustap ketken be, álde, shaitan qulaǵyna sybyrlaǵan ba. Ekeýiniń de jóni kelmeidi. Endeshe bul qandai qupiia? 

Qazaq arasynda halyqaralyq deńgeide tanylǵan, otyzǵa jetpei ǵylym doktory, akademik atanǵan matematik Asqar Jumadildaev boiyn kúi kernep, óleń býa bastasa bitti, óziniń qinalyp júrgen esebin shyǵara qoiady eken. Qazaqtyń HH ǵasyrdaǵy jas pereni atanǵan   Asqar Jumadildaevtiń qiyn esepterdiń sheshýin taba almaǵan sátterde qolyna dombyra alyp, óleń jazyp,  shabyt shaqyryp, býsanyp otyrǵanynynda  kelgen qisapty eseptiń qisynyn tabýyn,   onyń «oi ólkesin» ashqan poeziianyń matematika álemine uly jańalyq ákelýine sebepshi bolýyn qalai túsinýge bolady. Óleńniń qudireti me, kiesi me? Kiesi shyǵar. Múmkin onyń túisik túkpirinde, arǵy ozandar zamanynda qobyz tartqan abyz babasynyń rýhy kep jebegen shyǵar. Qalai degenmen de, shyǵarmashylyqtyń bir qupiiasy sonda jatyr. 

Al Albert Einshtein óziniń «salystyrmaly teoriiasynyń avtory – skripka» ekenin moiyndaǵan.

Demek, shabyttyń kózi – qýatty kórkem qiial, sol qýatty kórkem qiial – ómirdiń ózinen ystyq ári sulý «kinámshil kelinshekten» – kórkem álemnen toiatyn tabady. Sóitip, sýretkerdiń  «oi ólkesi gúldengen» shaqtaǵy uly qushtarlyǵy, ony otyz úsh pen qyryq úshtiń arasyndaǵy «qyrypsal kerbezderdiń» qýlyǵy boilamaǵan qupiialardy ashýǵa jeteleidi eken. Yqylym zamanda ómir súrgen, shabyttyń jalynan ustaǵan sheshen Dekart degdar óziniń kezekti dárisinen soń esinen aýysa jazdaityndai kúi keshken. «Ándi aitsań da – janyńdy jep aitasyń» – degen sol, áne. 

Naǵyz shabyttyń «jyny býǵan» kezde, saý adamdy Májnún etken záńgi Láilá qusap, júikeni shúikelep, adamdy shalyqqa da ushyratyp, ushynǵan tamaǵyna qaityp tábeti shappaityn adam siiaqty, shyǵarmashylyqtan múldem jerindirip, ne essiz kúige túsirip, «endi bettemeitindei» etip ushyndyryp ta jiberedi eken. Mysaly, poliaktyń uly aqyny Adam Mitskevichtiń aqyndyq ǵumyry úsh-tórt-aq jylǵa sozylypty. Shabyty ustap shabynǵan der shaǵynda ol óziniń ataqty «Pan Tadeýsh» balladasyn  tańerteńnen keshke deiin alańdaǵy jinalǵan jurttyń aldynda turyp sýyryp salyp shyǵarǵan, iaǵni, fleitamen qosylyp bir kún «improvizatsiia» jasaǵan. Dastan aiaqtalatyn kezde túri ózgerip, shashy aǵaryp, talyp túsken. Sodan eske ustaý qabileti nasharlaǵan. Budan keiin shabyty qaityp oralmaǵan. Mitskevichtiń qalǵan ómiri saiasatpen ótti. Al qazaq aqyndary  tańdy tańǵa uryp aitysady. Sonda olardyń jany ne degen siri deseńshi! 

Mysaly, Tashkent qalasyndaǵy Salar ózeniniń jaǵasyndaǵy páterde birge turǵan Muhtar Áýezovtiń kýálik bere aitýyna qaraǵanda, Maǵjan Jumabaev «Batyr Baian» dastanyn bir táýlikte jazypty. Bul dastan Maǵjannyń da «aqyndyq ómiriniń» sońǵy núktesin qoidy. Óitkeni, «Toqsannyń tobyry» aqyndyq shabyttyń jebeýimen týǵan joq, qalaida qara jer basyp tiri júrýdiń amalyn qarastyrýdan týǵan «mahabbatsyz jaratylǵan» jat baýyr, shikiókpe. 

Al Muhtar Áýezovtiń ózi 1927 jyldyń qyrkúiegi men 1928 jyldyń aqpan aiynyń aralyǵynda shyǵarmashylyq ómiriniń eń talmaýytty týyndylaryn – «Qarash-Qarash oqiǵasy» hikaiatyn, «Qily zaman» tarihi romanyn, «Han Kene» pesasyn jazǵan. Mundai alapat shabyttyń uiytqysy ne? Otyzynda baýyryna basqan úshinshi qosaǵynyń bal aiynyń óteýi me, joq, basynan ótken jastyq keshýiniń saldaryna ókingen ýyt pa? Áiteýir, keń dúniedegi tar zamannyń qyspaǵyna týra kelgen tusta «ustaǵan shabyty» qaityp oralmaǵan. Árine, «Abai jolynyń» áýeni – oraiy basqa áńgime, áýeni ózge yrǵaq. Ol uly oi iirimniń aǵysynan týǵan tolǵaǵy tosyn qubylysty dúnie. 

Adam Mitskevich pen Maǵjan Jumabaevtiń, Muhtar Áýezovtiń bul aradaǵy shabytty shaqtarynyń «shalyǵy», iaǵni, sebepkeri bireý. Ol – sol sáttegi býlyǵyp turǵan  ult azattyq ideiasy. «Essiz» berile sýretteýleriniń sebepteri de sonda. Óitkeni, úsheýi de ózderiniń erteńgi tirligine senbegen, sol ideiasy úshin qurban bop ketý qaýpi tónip turǵan. Shyndyǵynda da, kóp uzamai úsheýi de tutqyndaldy. Qýdalandy ǵumyr keshti.

Al shartty túrde alǵanda tynysh zamanda ǵumyr keship, shabytty tárik ete qalam terbegen Stendaldiń júieli jumysqa úirengeni sondai, «Parm turaǵyn» 2-aq aida bitirgen. Ol: «Ia ne nachinal pisat do 1806 goda, poka ne pochýstvoval v sebe genialnosti» – « Men qashan ózimniń danyshpandyǵyma kózim jetkenshe, iaǵni, 1806 jylǵa deiin jazýdy bastaǵamyn joq» depti. Jastyqtyń jeliginen saqtanǵan. Al poeziiaǵa bul talap qoiylmasa kerek-ti. Kekse tartqan saiyn shabyt ta shaý tartyp, qalam da «aqyldy» saǵalaidy. Stendaldiń shabytqa onsha moiynsynbaýynyń sebebi sonda jatýy da múmkin.

Al endi osy «shabyt» degenimizdiń ózi kúi talǵai ma, joq pa? Eger «kinámshil kelinshekke» uqsaityny anyq bolsa, baby ońaishylyqpen kele qoimasa kerek edi. Kúit qalasa kerek-ti. Ondai bolsa, onda Jan Moreastyń óziniń negizgi shyǵarmalaryn kóshedegi shamnyń túbinde jazǵanyn onyń qai minezine jatqyzamyz. «Qulaq kúiiniń» tosyndyǵy ma, álde, jaǵdaisyzdyǵy ma, joq, júikesinde kádik bar ma? Qazaqtyń maitalman áńgime sheberi Beiimbette de sondai «oqys ádet» bolǵan. Ol óziniń áńgimelerin kóshede, bekette, jolda, vokzalda, tipti, ai jaryǵymen de jaza beredi eken. Biraq, ekeýiniń de «shabyt» degen «siqyrly kelinshektiń» qushaǵynan sytylyp shyqpaǵany taǵy da anyq. Óitkeni shyǵarmalary shynaiy tebireniske qurylǵan. Tek kúi talǵamaǵan. Bul da bir shyǵarmashylyq psihologiianyń qupiia tylsymynyń biri shyǵar, sirá.

Kerisinshe, shabyttyń kóńil-kúige túk qatysy joq deitinder de bar. Bádáýi mánerli Bodler: «Vdohnovenie zavisit ot regýliarnoi i pitatelnoi pishi» – «Shabyt degenimiz turaqty jáne nárli taǵamǵa tikelei táýeldi» – depti. Bul qaljyń emes. Nársiz ómir – mánsiz. Nár syzbaǵan sýretker qaǵazdy da syza almaidy. Álgi «kinámshil kelinshegińizdiń» ózi qushaǵyńyzǵa enýin engenimen, emeksite almaidy. Shabyt, Abai aitqandai, «qýatty oidan bas quraidy». Miǵa ol qýatty asqazan beredi. Qazaqtyń «onyń aqyly – tamaǵynda» degeninde bir shyndyq bar. Qý qulqyndy qanshama tájikelegenimizben ol da qajetti aǵza. 

Qazaq jazýshylarynyń arasynda tabandap jazýǵa kirisken kezde mindetti túrde túski  asynda  bir  tabaq et jep baryp, qaitadan jazýǵa otyratyn asa kórnekti tulǵalar bolǵan. Feodalizm dáýirinde «etpen aýyzdanǵan» Sábit Muqanovty aldyǵa tartpai-aq qoialyq, biraq solardyń qatarynda sotsializmnyń «normasymen» eseigen qalam ieleri de bar. Endeshe, Bodler men Sábeńdi sógýdiń esh reti, aiyp-shamy joq. «As – adamnyń arqaýy» dep qazaq tegin aitpaǵan. Oǵan frantsýzdardyń da ket ári emes ekendigi soǵan dálel.

Al «bar kelisimi jarasqan», «shabyt» atty sylqymnyń qushaǵynda balqyǵan «májnún sýretkerler» ózderiniń qalai kózi bailanyp, «shyndyqty ótkizý úshin ishine ótirikti qalai qosyp jibergenin» (Qadyr) baiqamai qalǵandaryn mynadai mysaldardan baiqaýǵa bolady.

Napoleondy kóp jazýshy aqboz atpen sýrettegen. Frederik te solai beinelegen. Áigili imperator  aqboz attan qashqan (minbegen). Qazaqta aqboz attyń, baqyraýyq túieniń quny – jarty. Sebebi, aq boz atty túnde jaý alystan kóredi –dep eseptegen. Al maidanda aqboz atqa mingen qolbasshy birden bilinip, basyna qater tónedi, iaǵni, ózin ózi áshkereleidi. Qansha erjúrek bolsa da, eshqandai sardar óziniń ásker ordasyn qaterge ushyratpaidy. Demek, Napoleon da urys kezinde aqboz atqa minbegen. Bul, kádimgi kórkem ásireleýden týǵan áser. 

Mundai jańsaqtyq barlyq shyǵarmashylyq iesine tán. Mysaly, Pýshkin arystannyń urǵashysyn «jaly kúdireigen» dep sýretteidi. Negizinde, urǵashy arystanda jal bolmaidy. Muny baiqaǵan Abai ony erkek arystan retinde aýdarǵan.

Amerika aqyndary HH ǵasyrǵa deiin bulbul men boztorǵaidy jyrlaǵan. Sóitse, ol qus Amerikada joq eken. Aqyndar aǵylshyn poeziiasynyń yqpalymen ketken. HH ǵasyrdyń basynda ǵana bul shyndyq anyqtalyp, aqyndardyń jyry endi qaratorǵaiǵa ǵana arnalatyn bolypty. Qyzyq pa? Qyzyq.

Nesieli aqyn Nesipbek te: «Aqqýdyń kóz jasyndai kólge tamǵan» dep jyrlaidy. Ándi estigenniń bári tamsanady. Ádemi-aq. Biraq aqqýdyń kózinen jas shyqpaidy. Bul tabiǵi shyndyq. Egerde aqqýdyń kózinen jas shyǵatyn bolsa, onda aspanda kózi jasaýrap uzaq usha almas edi. Alaida kórkem shyndyq úshin jarasyp-aq tur. Eldiń barlyǵy sol jalǵan teńeýdi shyndyqtan beter unatyp qabyldaidy. Shyǵarmashylyqtyń bir tylsymy osynda. Ony asqaqtatyp turǵan shyǵarmashylyq shabyttyń áseri. Aqyn ne jazýshy óziniń shabyt qýatymen oqyrmandy baýrap, «ótirigine» sendirgen. Artyq ketse – min, ornynda tursa – qup jarasady. 

Demek, kórkem ótiriktiń ózinde de ólshem bar. Tek altyn ǵana ózge metallmen totyqpaidy. Bul «tásil» poeziiaǵa ǵana jarasymdy bolsa kerek. Prozada ondai «essiz» shabyt – min retinde qabyldanady. Óitkeni qara sózdi oqyrman asyqpai, oilanyp oqidy. Jalpy, sýretker ataýlynyń jazý kezinde bir siqyrdyń arbaýyna túsetini anyq, biraq sonyń ózinde de eńbeksiz esh nárse ónbeidi. Sulýdy tamsanýmen súisindire almaisyń, oǵan da ep pen eńbek kerek. 

Shabyt ta sondai kirpiiaz minezdi qubylys. Ondai kóńil-kúidi qazaqta Abaidan asyryp túbine jetkize sýrettegen degdar az. Osy úrdistiń úlgisi retinde Abaidyń sol óleńin tolyq keltirýmen sholaq sholýymdy tiianaqtaimyn. Sonymen, Balzak «otyz úsh pen qyryq úshtiń arasyndaǵy qylyqty kelinshek» retinde baǵalaǵan «shabyt» atty «kinámshil sylqymnyń» qalaýly azaby men ystyq qushaǵyna Abai dana qalai kirgen, iaǵni, qalai sezingen eken, soǵan nazar salyńyz:

Adamnyń keibir kezderi,

Kóńilde alań basylsa.

Táńiriniń bergen óneri,

Kók bulttan ashylsa.

Syldyrap óńkei kelisim,

Tas bulaqtyń sýyndai.

Kirlegen júrek ózi úshin,

Tura almas áste jýynbai.

Táńiriniń kúni jarqyrap,

Uiqydan kóńil ashar kóz.

Qýatty oidan bas qurap,

Erkelenip shyǵar sóz.

Sonda aqyn belin býynyp,

Aldy-artyna qaranar.

Dúnie kirin jýynyp,

Kórinip oiǵa sóz salar.

Qyransha qarap qyrymǵa,

Muń men zardy qolǵa alar.

Kektenip nadan, zulymǵa,

Shiyrshyq atar, tolǵanar.

Ádilet pen aqylǵa,

Synatyp kórgen, bilgenin.

Bildirer alys, jaqynǵa,

Solardyń sóile degenin.

Yzaly júrek, doly qol,

Ýly siia, ashy til.

Ne jazyp ketse – jaiy sol, 

Jek kórseń de óziń bil.

Demek, Abaidyń bul sýretteýine qaraǵanda «shabyt» degenimizdiń ózi kádimgi kóńil qoshy, qarabaiyr arabilatyp aitqanda «adamnyń mújázi» siiaqty. «Adamnyń ...kóńildegi alańy basylǵan», «keibir kezderinde» qushtarlyqtyń qoshy kelip, aǵzalyq mújáziń qushyrlanyp, «táńiriniń bergen óneri, kók bulttyń arasynan ashylsa», «kirlegen júrek ózi úshin jýa almai tura almaityndai» kúige ushyraǵan shaqta – túisiktiń túkpirińdegi túnek sanaǵa sáýle túsip, «uiqydan kózin ashpaq».

Mine, osyndai «tas bulaqtyń sýyndai syldyraǵan tolyq kelisim» júrekti qytyqtap, sezim arqyly «qýatty oidan bas quraǵan» soń baryp – «sóz», qasietti «sóz erkelene shyǵady» eken. Bul jái «erke sóz emes», «dúnie kirin jýyp» tazartý úshin «muń men zardy qozǵaǵan», «nadan men zulymǵa» «qaharlanyp, kárlenip, qyransha shúiilgen, tek «ádilet pen aqylǵa» ǵana júgingen qaiyrly da qasietti shaq. «Ádilet pen aqyldyń» degenin «yzaly júrek, doly qoldyń» kúshimen «ýly siia, ashy til» arqyly qaǵazǵa túsiredi.

Sondai shapaǵatty shaqta hatqa túsken sózdi qaityp ózgertpek emes. Óitkeni «bas kespek bolsa da, til kespek joq». Aishyqty mezet sátinde dúniege kelgen, essiz taza mahabbattan týǵan týyndyny qaiyra ózgertýge jaratqannan basqanyń qoly batpaq emes. Al pende ataýly ne aitsa da «ózi biledi». Sóz de, sóz iesi de nábi, iaǵni, «óleń, sózdiń patshasy». Shabytty shyǵarma sonysymen de kieli.

Shabynǵan shabyt iesin budan artyq dál sýretteý, túsindirý, sirá, bizdiń qoldan kele qoimas. 

Bizdiń qazirgi «zamannyń yrqyna kúilep», shyǵarmashylyq psiholgiia, jazýshy psihologiiasy, shyǵarmashylyq sheberlik, jazýshy laboratoriiasy  degendi jatsynyp, narratologiia, narrativ, narrator-baiandaýshy dep buldyratyp júrgen tegi belgisiz pánimizdiń túp tórkini – osy shabyttan, shabyttyń toqsan tolǵaýynan, alpys eki tamyrynan, qyryq býynynan, sanaly-sanasyz túisik tebirenisinen, shabynǵan shaqtaǵy kózińe qos kórinýden (razdvoenin lichnosti), qos jarylýdan (eki  oilylyqtan), oisoqtylyqtan, júikeniń shúikelenýinen, aian qabyldaýdan, kie men mystan aralasa jaratylǵan, soǵan orai «beinet sýsynyn ishem dep, alasurǵan asaý júrektiń alqynýynan» (Abai), iaǵni, ár qily ádebi tásilder men túrlerdi qoldanýynan – bastaý alatyn túisik ilimi. 

Onsyz da tylsymy men qupiiasy kóp, túsindirip berýge kelmeitin, yqylymnan beri dúnie ǵalymdary túsindirip bere almai kele jatqan jan qupiiasyn odan beter túsiniksizdendirýdiń  maqsaty  bizge de túsiniksiz. Ózi túsinbeitin qubylysty túsindirip berýge umtylǵan saramestik – tek shyǵarmashylyq psihologiiasynan beihabar dúmbilezderdiń ǵana bopsasy bolsa kerek. Biraq, bilim básekesi kónge qoiyldy. Endi oiyn shartyna baǵynýdan basqa amal joq. 

Osy joldar da eki keshtiń ortasynda, oida joq jerden bastalyp ketti. Nege? Qai narrator túsindirip beredi? Qyryq jyl boiy qatirada qattaýly jatqan istiń sát saǵaty nege eki keshtiń ortasynda kele qaldy. Qai narratr – «baiandaýshy» jelkemizden qarap turyp, jazýǵa májbúr etti? 

Meniń oiymsha bul shyǵarmashylyq psihologiiasynyń, jazýshy psihologiiasynyń, sýretker sheberhanasynyń, jalpy adamnyń túisigi men  júike talshyqtarynyń shúikelenýine, kóńil qoshyna, mújázine bailanysty shetin másele. Iaǵni, bizdiń de kóńil qoshymyz, mújázimiz endi ǵana úilesim taýyp, taqyryptyń «kózi ashylyp», zar kúiine túsken tárizdi. 

Átteń, jastaý kezde qolǵa alǵanda, álgi qylyqty kelinshekter kóńil kóginde emes, kóz aldymyzda turar ma edi, kim  bilsin. Al myna joldar – qalam ustaǵan kóp jyldardaǵy tájiribege súiengen, ábden taqystanǵan sóz iesiniń «aqylǵa ǵana júgingen» qurǵaq tápsiri ǵana bolyp shyqqany ókinishti. Amal qansha. Bul da «kirlegen júrektiń ózi úshin jýynǵany» shyǵar. 

Iá, «shabyt» degenimiz, sol dana Abai aitqan «beinet sýsyny» bolsa kerek-ti. Ne sýsynyń qanbaidy, ne jirene almaisyń. Túńilip qoiyp ishe beresiń, ishe beresiń. Odan basqa jubanysh – esh jubanysh ákelmeidi. Griboedevtiń «aqyldyń azaby» degeni de osyǵan saiady.

Oǵan qyryq bes jyl boiy tatqan jazýdyń kermek dámi, beinet yryzdyǵy tolyq dálel. Soǵan da shúkirshilik. 

Darvin: «Talant – eto sochetanie vseh sposobnostei» – «Talant degenimiz – barlyq qabilet ataýlynyń toǵysýy» – depti. 

Demek, tebirene, tańdana, qiialdai bilý de sol qabilettiń biri shyǵar. 

Biz sýretkerge septigin tigizetin ataý septiginiń: kim? – degen suraǵyna «Shabyt» dep jaýap berdik. Al endi sol: «Seni munshama asqaqtatyp qýattandyrǵan kim?» – degizgen shabytty shamyrqana sharyqtatatyn Ne? 

2.«NE?» – JUMYS: OŃTAI MEN ORAI

Árine, jumys, mihnaty – kádimgi qara jumystan batpan ese aýyr, «aqyl azabyn» tartqyzatyn jumys. 

Oraiy kelip, ońtaiyna ilingen is qana dittegen jerine jetip, barqadam tabady. Qazaq muny «uqsattyrý» deidi. Al «Sabaqty ine – sátimen» degenniń de saiatyn jeri sol. 

Alaida, qashan oraiy kelip, ońtaiyńa ilinip, sáti túsip, shabytyń shalqyǵanda qolyma qalam alamyn – degen sýretker eshqashanda maqsatyna jetpeidi. Shabytyn shaqyryp, shalyqtai berse, túbinde shaldyǵyp baryp, shalyqqa ushyrap tynatyny anyq. Mundai ásire kúiden aryla almai, saý men aýrýdyń arasynda delbelik kúi keship, qanshama talant ómirden ótti deseńshi. Olardyń deni ǵumyryn jyndyhanada, ne máiithanada aiaqtady. Birazyn kózimizben kórdik. Al ilgeri jurttarda olardyń saýynan sandyraqtap ómir súrgenderiniń sany kóp bop keledi. 

Ilki ǵasyrda shyǵarmashylyq túrleriniń sany molaiyp, baspager, synshy, tárjimáshi, tilshi, qoiýshy-stsenarist, redaktor, sholýshy, ár saladaǵy sýretkerlerge demeýshi, kómekshi, derek jinaýshy, jarnamashy siiaqty kásibi mamandyqtyń sany molaiyp, ishtegi býlyǵýyn syrtqa shyǵarýdyń amalyn tapty. Olar shetinen saýatty jáne shyǵarmanyń talmaýytty jerin dál tabatyn, sýretkerdi etekbastylyqtan qutqaratyn naǵyz janashyrlar. Sonymen qatar ózine buiyrmaǵan talanttyń jelinin qaqtap saýyp alatyn atjalmandar da bar.

 Ádebiet salasynda alǵash ret «qolbala ustaǵan» jazýshy áigili Diýma. Onyń «Graf Monte Kristo», «Úsh mýshketer» atty atyshýly romandarynyń alǵashqy qarabaiyr nusqalary mojantopai aýyl dábiriniń qolynan shyqqan. Keńestik kezeńde ondai múmkindikti Konstantin Simonov paidalansa kerek. Qazaq jazýshylarynyń arasynan «qolbalaǵa» jaryǵan eshkim joq. Ár kim óziniń kigen qamytyn ózi súiretip keledi. Sheteldik jazarmandardyń bul oraida arnaiy jasaq ustap, ádebietti aqshanyń kózine qalai ainaldyrǵany haqynda atyshýly «Leonardo da Vinchidiń tańbasy», «Perishte men ibilis», «Qupiiasy ashylǵan nyspylar», «San qamaly» atty jinaqtai eseptegende júz million danadan artyq taralǵan romandardyń avtory Den Braýn týraly «ádebi shikizat» taraýynda arnaiy toqtalamyz.

Joǵary deńgeidegi talǵam men jazý mánerin igergen álgi atjalmandardyń basty kináratty – aldyńǵy taraýshada aitylǵan «beinet sýsyny» men «aqyldyń azabyna» tózip bere almaǵandyǵynda siiaqty. Táp-táýir bastap, tastap ketkender de solardyń qataryn toltyratyny ókinishti. Ǵusman Jandybai aqynnyń báige attardyń dańqy týraly: 

«Bireýinen bireýiniń artylatyn joq túgi, 

Bolǵandyǵy alǵashqynyń sál biikteý shoqtyǵy» – dep dáp basyp aitqanyndai, tuiaqty – tuiaq jibermeidi. Biraq talant iesiniń peshenesine jazylǵan «itshilik jankeshtilik» pen azapqa tózý de ońai emes. Oǵan qily-qily sebepter men saldarlar, «Sum taǵdyr shyrmaýyqtai shyrmap alǵan» – dep Aqan seri aitqandai, shyrmaýyqtai shyrmatylǵan kúiki tirshiliktiń qam-qaraketi de tusaý. «Jetim qozy – tas baýyr, túńiler de otyǵar» demekshi, shyǵarmashylyqtyń azabyna da «myń ólip, myń tirile» biletin jansebil jan ǵana shydas beredi. 

Mundai qiiamet-qaiymdyq qinaýdan jáne shabyttyń jalǵan shalyǵynan qutqaratyn daýa, álgi Flober aitqan, «turaqty jumys». Qadyr aqynnyń: 

«Tamasha – tamasha emes biraq, qurbym, 

Bir mezgil ketpen, kúrek ustamasań» – dep aitqanyndai, qansha talantty bolsań da, qanshama shabyt qushaǵynda júrseń de, bir mezgil jáne jankeshti kúide eńbek etpeseń, seniń talantyń – talant emes, et pen teriniń arasyndaǵy jelik qana bolyp qala beredi. 

Ómirin jelkóbik kúide tekke ótkizgen talanttar ózge ulttarda da, qazaq ishinde de az bolmaǵan. Oǵan mysal jetip artylady. Olardyń birazyn ózimiz de kórdik, qazir de bar, erteń de kezdesedi. Kúi tańdaǵan báige uzaqqa barmaidy. Al «azap qamytyn» erkimen kigen jankeshtilerdiń jumys isteý tásilderi de ár qily bolǵan. Onyń basty sebebi, ár istiń, ár talanttyń óz ońtaiy men oraiy bolady.

Árine, tórt qubylań sai bolǵanǵa ne jetsin. Alaida «jyn qonǵan» óner ieleriniń basym kópshiligi Mark Tven aitqan «baqytsyz balalyqty» basynan keshkender bolyp keledi. Munyń basty sebebi, olarǵa ómirdiń azabynan góri ónerdiń azaby jeńil kóringendiginen emes, kerisinshe tula boiyn, aqyl-sanasyn, sezim-júikesin dýalap alǵan azapty syrtqa shyǵarýdyń, «beinet sýsynynyń» ýytyn qaitarýdyń jalǵyz múmkindigi bolýynda shyǵar. Sol yqtai júrip keshken ómirdi ádetke ainaldyryp alǵan keibir minez-qylyqtary, onyń shyǵarmashylyq jumysyna da tatyn qaldyrsa kerek-ti. Ár sýretkerdiń jumys tártibinen ózi keshken ǵumyrdyń, tárbiesiniń, ortasynyń taby tanylady. 

Máselen, adamdy oilaǵan oiy úshin jazaǵa tartqan eýropalyq orta ǵasyrdaǵy inkvizitsiia – dini ǵazaýat dáýirinde ómir súrgen ataqty Italiia aqyny Petrarka óziniń Laýra arýǵa arnaǵan sonetterin eldi mekennen aýlaqta, at ústinde serýendep júrip shyǵarǵan. Tún ortasynda oianyp, sham jaqpastan álgi shyǵarǵan sonetterin qarańǵyda asyǵys-úsigis jazyp qoiady eken. Kóńil kózi bailanǵan, oiy shyrmalǵan, úrei bilegen adamnyń jazýy qaisy bir durys tústi deisiń. Jazýyn – jazǵanymen de, erteńinde óziniń jazǵanyn ózi áreń tanityn kórinedi. «Shabyt», iaǵni, Laýra siiaqty «kinámshil sulýlar» ne istetkizbeidi, tipti, júregiń men miyńnyń túkpirin timiskelegen «áýlie ákeilerden» de shimiriktirmegen. Sóitip, Italiianyń «gúldený dáýiriniń gúltáji» atanǵan Petrarka seiilge shyǵa júrip óleń jazýdy, dálirek aitsaq, óleń shyǵarýdy erkinen tys «jumys daǵdysy» etip alypty. 

«Aýrý qalsa da ádet qalmaidy». Oǵan ár zamanda ómir súrip, óziniń tosyndaý, óreskeldeý   kórinetin ǵadettengen ádetimen shyǵarmalar jazyp, adamzat rýhaniiatynyń  tarihynda qalǵan ne bir ulylardyń «jumys daǵdysy» dálel. Mysaly, Shiller aiaǵyn sýyq sýǵa malyp, Balzak – tasqa jalań aiaq otyryp, Prýst – iissý (dýhi) iiskep, Rýsso – basyn kúnge qyzdyryp, Milton – aiaǵyn kóterip otyryp jazǵan (Sebebi, basqa qan mol quiylyp, onyń ainalymyn kúsheitedi, sóitip mi jumysyn jaqsartady eken. Bul meditsinalyq turǵydan dáleldegen). 

Gete – it jetektegen, kózildirik taqqan, ýsarymsaq jegen adamdy jek kórgen. Ýsarymsaqtyń iisin sezgen soń kópke deiin qalam ustamaidy eken. Al teatrǵa it jetektep kelýshiler paida bolǵanda (gertsog), jazý qabiletinen aiyrylyp qalýdan seskenip, direktoriiany tastaǵan.  

Balzak – túnde, Valtter Skott – tańsáride jazǵan.

Viktor Giýgo jazý stolynan turmas úshin shashynyń, saqalynyń jartysyn alyp, ne boiap tastaityn bolypty.

Meterlinik – tańerteńnen túske deiin  túk jazbasa da jazý stolynda otyrady eken.

Frantsýzdyń ataqty jazýshysy Anatol Frants jazar aldynda aldyna 1 grafin  sharap qoiyp qoiyp, sony urttap otyryp jazady eken. 

Óner atýlynyń barlyq túrin meńgergen Romen Rollan jazýǵa otyrardyń aldynda jarty saǵattai roialda oinaidy eken. Sóitip, sezim talshyqtaryn bosatyp baryp jazýǵa alańsyz kirisetin kórinedi. Demi bite bastaǵanda taǵy da roialǵa otyrady eken.

Marsel Prýst esik-terezeni jaýyp, tesigine tyǵyn tyǵyp qoiady eken.

Zamany men qazaq ádebietine degen yqylasy bizge jaqyn jazýshylardyń ishinde Ilia Selvinskii barlyq shyǵarmalaryn jyly sý toltyrylǵan astaýdyń (vannanyń) ishinde otyryp jazypty. Shyǵarmashylyq demalysqa barǵanda, tipti, uly otan soǵysy jyldary qonys aýystyrǵan kezinde de «astaýyn» súirete júripti. 

Qazaq jazýshylarynyń arasynda mundai óreskel qylyqtar baiqalmaidy. Tek Muhtar Áýezov óziniń shyǵarmalaryn aýyzeki hatqa túsirerdiń (diktovka jasardyń) aldynda jarty saǵattai án, kúi tyńdaidy eken. Jumys erejesin radiodan beriletin kontsert baǵdarlamasyna orailastyra belgileidi eken.

Ǵabit Músirepov jazýǵa otyrardyń aldynda qorabymen turǵan sý jańa qaryndashtardy ushtaidy eken. Egerde qaryndashtyń bireýiniń ushy synyp qalsa, ne kóńilindegidei ádemi ushtalmasa, ári qarai jazýǵa umtylmai, sol sátte orynynan turyp ketedi eken. 

Al olardyń izin basqan Dúkenbai Dosjan barlyq shyǵarmalaryn jerge etpettep jatyp alyp, jastyqty keýdesimen baýyryna basyp  jazǵan. Muny – atalǵandardyń barlyǵy da ózderiniń «jumys daǵdysy» retinde kózi tirisinde kópke jariia etti. 

Ágáráki, ýsarymsaqtyń iisi múńkip tursa, it jetektegender joǵalmasa, esik-tereze tyǵyndalmasa, saqal-shash boiaityn boiaý tabylmasa, radiodan der kezinde jaqsy án berilmese, qaryndashtyń bári mort bolyp shyqsa, tósenish ne jastyq jaisyz bolsa, onda sol kúni mundai kirpiiaz minezdiń ieleri jazýǵa otyrmas pa edi, qaiter edi. 

Ǵabit Músirepov bólmesin tárik etip, serýenge shyǵady eken, jazataiym aldynan ózine unamaityn adam kezige qalsa, sol kúni mindetti túrde, al keide eki-úsh kún jazý stolyna jaqyndamaidy eken. Muhtar Áýezov: «Osylar óstidi. Bularda tártip joq. Tyńdaýshyny syilamaidy» –  dep kúńkildep biraz júrip diktovkasyn bastap ketkenin ózi de ańǵarmai qalatyn kórinedi. Dúkenbai Dosjannyń mundai jaǵdaida ózin qalai ustaitynyn suramappyz. Mátqapylyq degen sol.

Al endi osy aitylǵandar qyzyq pa, shyjyq pa, kim bilsin, ony biz bilmeimiz, biraq ár jazýshy óziniń «kóńil qoshyn» keltiretin «ońtaily oraidy» ár qalai tabatyny anyq.

Sonymen, ittiń qarasy óshti, ýsarymsaqqa tiym salyndy, sharap ákelindi, pianino oinaldy, tesik bitken biteldi, astaýǵa jyly sý toldy, án aityldy, qaryndash ushtaldy, jastyq jaily boldy. «Kóńildiń qoshy» keldi, jumystyń «ońtaiy orailasty», «oidyń kózi ashyldy». Álgi «otyz úsh pen qyryq úshtiń» arasyndaǵy «kinámshil kelinshektermen» qytyqsyz maidan bastalyp ketse kerek-ti. Naǵyz toiat tusy osy. Endi «daǵdyly mashyqqa» úirengen qalam esh alańsyz aq qaǵazdyń betinde oiqastai jónelýi tiis qoi. 

Joq, múldem olai emes eken. Álde bir qara mys (chernaia magiia) iyǵyńnan basyp, boiyńdy býyp, sirestirip tastaityn kórinedi. 

Mysaly, «shabytty» joqqa shyǵarǵan Floberdiń ózi birde 3 kún qatarynan 4 saǵattan otyryp túk jaza almaǵan soń, aqyry yzaǵa býlyǵyp jylap qoia beripti. Sodan tún ishinde oqiǵa esine túskende qýanǵany sondai, sasqalaqtap kóz jasyn súrtetin oramaldy ázer izdep taýypty. Mundai mysal ár sýretkerdiń ómir tájiribesinen tabylady. 

Ózgeniń ómirindegi sátsizdikterdi tizbelemeiin, óz basyma júginsem de, ondai mysal jetkilikti. Máselenki, «Buzylǵan besik!..» atty esseniń shikizatyn daiyndap qoiǵannan  soń eki jyl boiy jiǵan-tergenimiz jazý stolynyń ústinde jatty. Jazýǵa arnalǵan aq qaǵaz sarǵaiyp ketkennen keiin baryp, qorlana otyryp jiystyryp tastadyq. On jyldan keiin taǵy da «jaima» jaiyldy. Ol joly jarty jyl jatty. Aqyry arada taǵy da on jyl ótken soń «jaimamyzdy» jaimai-aq, aiaq astynan kirisip kettik. 

Árine, alǵashqy oilaǵan tereń súiispenshilikten ada bolǵan, ekinshi joly tereń tolǵanystan aiyrylǵan, sulbasy ǵana qalǵan qurǵaq taldaý bolyp shyqty. Qalaida qaǵazǵa túsirmese bolmaityn edi. Óitkeni «Han Keneniń» taǵdyryn aiaqsyz qaldyrý azamattyq paryzymyzǵa min edi. Dereginiń ózi jurtqa qat maǵlumattardyń qataryna jatatyn. 

«Kúndeligime» júginsem, Abylaidan bastap syiynbaǵan áýliem joq eken. Eshqaisysy qoltyqtan dememepti. Oraiy keldi, yńǵaiy tabyldy, týra osy jazbalar siiaqty kútpegen jerden bastalyp ketti. Al bastaǵan nárseden nátije shyǵarmai aiaqsyz tastaý ádetimde joq edi. Sol «mashyqty ádet» jeńdi jáne óziniń alǵash kindigi bailanǵan Almaty qalasyndaǵy páterde jazyldy.

Osy joldar da sol Almatydaǵy úide oqystan bastalyp ketti. Al nege bylai bolǵanyn áli de túsindirip bere almaimyn.

Ekinshi taraý. ILIK:  «KIMNIŃ?» – KEREKSIZGE KETKEN KEREKTI ÝAQYTYN JUMSAǴAN TALANTTYŃ...

Qosh, sonymen, oraisyz oraida shyǵarma bastalyp ketti. Endi, temirdei tózimdi talap etetin, dúniedegi qyzyqtyń bárin tárki etýdi qalaityn osynaý bir azapty jankeshýdi Kimniń  qalai basynan keshkenine kósheiik.

Gerbert Spenser kúnine týra 2 saǵat (dál me dál) jumys istegen. Mejeli minýt bitkende orynynan turǵan. Kei kezderi sóilemi aiaqtalmai qalady eken. 

Leibnits «Erkekterdi» jazǵanda 3 kún, 3 tún uiyqtamapty.

Meterlink tańsáride turyp kún saiyn 3 saǵat jazýmen ainalysqan. Bul onyń ómir zańyna ainalǵan «jumys mashyǵy» eken. Eger eshteńe jazylmasa, onda ózin-ózi jazalap, 3 saǵat  boiy orynynan qozǵalmai qoiady eken. 

Áiel qalamger Jorj Sand túngi 11-ge deiin jazýdy tártipke ainaldyrypty. Saǵat keshki 10. 30-da kezekti romany bitse, saǵat 11-ge deiin jańa romanyn bastap jiberedi eken. Ózi de jankeshti jazýshy atanǵan Alfred de Miýsse qatań tártip ustanǵan kóńiljyqpasy Jorj Sandtyń sol ádetine shydamai, eriksiz syrdań tartqan, iaǵni, kóńildesiniń kúntártibine kóndige almaǵan.

Bodler  – apiynnyń kúshimen «kóńil qoshyn» keltiripti.

Jumystan ǵana jan qushtarlyǵyn qandyrǵan dramatýrg Lope de Vega 2 000 (!) pesa jazǵan! Al ár pesasyn eki jyl jazǵan degen de derek bar. Sonda ol qansha jasaǵan? Bizdiń bilýimizshe, sonshama uzaq ta jasamaǵan. Endeshe osy arada bir kiltipan bar. Múmkin, álemge tanymal týyndylaryn eki jyl jazsa – jazǵan shyǵar, al qalǵandary sarai teatrynyń kúndelikti ermegine tatityn qatardaǵy dúnieler bolsa kerek.

Kórkem shyǵarmanyń ideiasyna qatyssyz talant daralyǵyn tanytý úshin jazýshynyń ózine ózi qoiatyn sheberlik pen kórkemdik erekshelikke qatysty «qiturqy da qyrsyq» talaptary bolady. «Ózindik qana» maqsaty bar sondai «kásibi qyrsyqtar» keide shyǵarmanyń jeke basyna tiesili azaptan asyp túsip, negizgi mátinnen kóri kóp ýaqyt alatyn bolǵan. 

Flober «Irodiadany» jazǵanda bir taýdy (eki sózden turatyn) sýretteý úshin orientolog dosyna hat joldap, jaýap kelgenshe jumysyn toqtatyp qoiypty.

Sózben – sózdiń, sóilemmen – sóilemniń arasyna útir, núkte qoimaý Apollinerden bastaldy. Oǵan sebepshi bolǵan kádimgi korrektorlar eken. Onyń óz óleńderine qoiǵan tynys belgilerin korrektorlar men redaktorlar unatpaǵan. Soǵan namystanǵan Apolliner eshqandai emile belgisin qoimaǵan. Bul «qyrsyq», zamanynan asyp týǵan «avangardtyq» retinde baǵalanyp, keiingilerge «úlgi» (moda) bolǵan. Ádebiettegi «avangardizm» degen baǵyt osylai qalyptasqan. Apollinerdiń poeziiasyn túsinip oqý úshin «frantsýz tilin bilý azdyq etetini» de sondyqtan.

Djeims Djois «Pominok po Finnechaný» – «Finnechanýdy eske alý» (nemese joqtaý) romanyn tek qana buryn eshkim   qoldanbaǵan «vyrajeniemen» – «oralymmen» jazǵan. Sondyqtan da «Finnechanýdy» oqý aǵylshyndardyń ózine qiyn soqqan. Oǵan qarsy qandai ýáj aitarsyń. Jazýshylyq sheberligin kórsetkisi kelgendikten emes, qarabaiyr, aýyzeki, úirenshikti tirkestermen roman jazýǵa taqystanyp alǵan qalamdastaryna qyr kórsetý úshin ádeii solai jazǵan. Al ataǵyn shyǵarǵan «Ýliss» romanyn erinbegen adamnyń ózi bir jylda ázer oqyp bitiredi. Qairan ýaqyt! Alaida ókinýge tiisti osy «túsiniksizdik» ádebiette «oi aǵymy» degen baǵytty qalyptastyryp, kórkem oiǵa tóńkeris ákeldi. «Eńbegi jandy» degen sol, áne.

Frantsýz jazýshysy Jorj Perek, frantsýz tilinde eń kóp qoldanatyn «e» degen áripsiz roman jazyp shyqqan. Bul frantsýz tiliniń beineleý múmkindigi men sóz bailyǵyn   baiqatý ma, álde, «shalovstvo» – «erke qyrsyq» pa?

Qazaq ádebietindegi mundai minez Júsipbek Aimaýytovty úlgi tutqan Ǵabit Músirepovten ǵana shań beredi. Ol degdar: «Men ádebietke qadam basyp, qalam tartqannan beri etistikke soǵys jariialaýmen kelemin. Biraq bir de bir ret jeńiske jetkemin joq» – dep jii aitatyn. Rasynda da, Ǵabeńniń shyǵarmalarynda «edi, boldy, qyldy, jasady, etti» degen etistikter anda-sanda bir kezdesedi. Aitýǵa ońai. Biraq sol etistikti qoldanbas úshin sóz tirkesterin, sóilemdi qanshama ret qaita qurýǵa týra keldi deseńshi. Al ol da ýaqytty «jeitin» jebirdiń biri, biri emes, naǵyz ózi.

Kereksizge ketken kereksiz ýaqyt siiaqty kóringenimen, bul «qyrsyqtyń» astarynda uly talant qýaty men qalamgerlik qarsylyq, sózge, ana tiline degen uly mahabbat jatyr.

2. «NENIŃ?» – OMARTANYŃ

Sýretker óziniń kásibi maqsatyn anyqtaǵan soń jinaqtaǵan shikizatyn igerýge kirisedi. Shikizatsyz, iaǵni, shikizatty igerýge jumsalǵan daiyndyqsyz, iaǵni, shyndyq pen kórkem shyndyqtyń salystyrmaly býdanynsyz – shabyt ta, kóńil qoshy da, jumys daǵdysy da, «qyrsyqtyń tarqaýy» da esh dármen kórsete almaidy. Munyń barlyǵy buidaly býranyń qur shabynýy ǵana bolyp qalady. 

Bul – shyǵarmashylyq joldy tańdaǵan sýretker úshin eń jaýapty, eń kúrmeýli, eń ish pystyrarlyq kóńilsiz kezeń. Óitkeni daýylǵa qarsy arpalysa ushýdy ańsaǵan kók erkesi – suńqar siiaqty, kez kelgen óner iesi, bizdiń tápsirimiz boiynsha jazýshy qalamynyń ushyna qany men jany úiirilgen shapaǵatty da, kieli shaqty ómir boiy ańsaýmen ótedi. Al soǵan jetkizetin alǵy sharttarǵa mensinińkiremei, «etekbasty tirshilik» esebinde, kóńilsizdeý qaraidy. Biraq ta sol bir aiaýly sátti elestete júrip, «túńilip baryp otyǵyp», óship baryp tutanyp, janyn jubatady. 

Qarabaiyr ómirlik shyndyqty qanatty kórkem shyndyqtyń deńgeiine kóterý, al sodan keiin sol «aspandap alǵan asqaq qanatty» (Nesipbek), iaǵni, kórkem shyndyqty eki aiaqty pendeniń pákánasyna deiin tómendetý úrdisi – azaptyń ishindegi azaby. Saiyp kelgende sýretkerdiń talantyn bezbenge salatyn tus, shyǵarmanyń sátti-sátsiz bolatynyn anyqtaityn tarazy, osy shikizatty kórkem qiial arqyly saralaý kezeńi, dálirek aitsaq, jazýǵa daiyndyq merzimi bolyp tabylady. 

Bul – omartaǵa bal jinaǵan aranyń tirshiligimen para-par uzaq ta qysqa merzim. Uzaqtyǵy – jyldyń toǵyz-on aiy kúzdegi omartany qundaqtaýdyń, qystyń qytymyrynan aman-esen qutylýdyń, kóktemniń qyzyl sýynan saqtanýdyń qam-qaraketine  ketedi. Sodan keiin gúldiń shoǵyryn, onyń ishinde shyryny tazasyn taýyp, yzyńdai júrip yrysyn jiiady. «Tistep súietin» saqtyq alańy taǵy bar. Sonda, qalǵan eki, ári ketse úsh ai ǵana ýaqyt tikelei bal jiiýǵa ketedi. Baldyń sapasy – aldyńǵy toǵyz-on aidyń ishindegi daiyndyqqa (bizdiń tápsirimiz boiynsha ómirlik shyndyqty zertteýge), qalǵan eki-úsh ai gúldiń shyrynyn taza bal etip shyǵarýǵa (bizdiń tápsirimiz boiynsha, ómirlik shyndyqty kórkem shyndyqqa ainaldyrýǵa) tikelei bailanysty. Sondyqtan da, daiyndyq merzimi, joǵaryda aitqanymyzdai, eń talmaýytty ári derekti jinaýy qansha kúnge, aiǵa, jylǵa sozylary belgisiz beimerzim. 

Mysaly, oilaǵan shyǵarmasynyń oqiǵasyna aralasatyn keiipkerlerdiń (bastysynyń da, qosymshasynyń da) mejeli sanyn, olardyń  jeke minezderi men is-qimylyn, oqiǵaǵa kirigetin ókpe tustary men shyǵyp ketetin kezin anyqtaý, mindetin belgileý, bylaisha aitqanda jalpy qańqasyn (fabýlasyn) qurý da ońai jumys emes.

Balzaktyń «Adamzat komediiasynda» 5 myń adam bar. Al Muhtar Áýezovtiń «Abai joly» roman-epopeiasynda 5 200-den astam keiipkerdiń aty kezdesedi. Shyǵarmashylyqtyń azabyn bylai qoiǵanda, osynshama adamnyń atyn este ustap turýdyń ózine qanshama júike talshyǵy kerek jáne olar «tynysh jatpaidy», ózara kúiisip-súiisip, sybyrlasyp-qybyrlasyp, aitysyp-tartysyp, qosylyp-ajyrasyp, ólip-tirilip jatady. Iaǵni, daiyndyq barysy qansha ýaqytqa, qaitalap aitamyz, qansha kúnge, aiǵa, jylǵa sozylǵansha, ol oqiǵalar shyǵarmashylyq iesiniń túisigińniń túkpirinde yzyńdaidy da turady. 

Al olardyń keiipkerlik tulǵasy men oqiǵaǵa aralasy anyqtalyp, soǵan orai qimyl men «til bite» bastaǵan kezde, iaǵni, shyǵarma qańqadan ajyrap, jelige (kompozitsiiaǵa) kóshken kezdegi júikeniń qalai shúikelenetinin elestetýdiń ózi bir azap. 

Sondai mi mashaqatynan qutylý úshin sýretker ne túrli amal, aila, tásil qoldanady. Mysaly, orystyń uly jazýshysy, túpki tegi túrki Ivan Sergeevich Týrgenev ár shyǵarmasyna jeke dápter ashyp, ár keiipkeriniń ómirbaianyn, kózqarasyn, túr-túsin, kietin kiimin, sóileý mánerin, soǵan orai sózdik qoryn, minezin, ósken ortasyn qaǵazǵa túsirip, olardyń atynan kúndelik jazyp otyrypty.

Árine, munyń barlyǵy, shyǵarma keiipkerleri beinesiniń birin-bir qaitalamai, daralana somdalýy úshin jasalǵan daiyndyq sharasy. Ol «Ákeler men balalar» romanyndaǵy  qoǵamǵa óshi ketken Bazarovtyń jan ashýynyń sebebin túsiný úshin Bazarovtyń «Kúndeligin» paidalanypty. Durys-aq, biraq... Ol «Kúndelikti» kim jazdy deisiz be? Ivan Sergeevichtiń dál ózi jazǵan. Jazý barysynda Bazarovtyń, iaǵni, Bazarovtyń atynan ózi jazǵan «Kúndelikti» qaitalap oqyp, ondaǵy oi-pikirlerdi birde – alǵap, birde – synap, óziniń avtorlyq pikirin qosyp pailanǵan. 

Ataqty frantsýz jazýshysy Emil Zolia da keiipkerlerine arnap jeke kúndelik ustaǵan. Júsipbek Aimaýytovtyń «Aqbilek» romanyndaǵy kúndelikter qalai dúniege keldi, ol jaǵy bizge málimsiz. 

Ómirde izim-qaiym izi joq eles adamdardyń atynan jeke kúndelik ashyp, ony ómirlik shyndyq retinde kórsetý úshin ózi jazyp, ýaqytyn ketirgenshe birden nege týyndynyń boiyna toǵyta salmady. Ony ózinen basqa kim bilip jatyr. Álde, sol jasandy shyndyqtyń ómir shyndyǵy ekendigine óziniń kózin ózi jetkizip, soǵan ózin sendirý úshin be? Ol da múmkin. 

Múmkin emes, solai. Óziniń jazǵanynyń shyndyq ekenine ózi senbese, shyǵarmashylyq  jumys maǵynasynan aiyrylady. Bul, álgi óziniń balasynyń óziniki ekenin bilip turyp, jatbaýyr tartatyn kinámshil áke siiaqty kirpiiaz qylyq. 

Mundai senimsizdiktiń sońy jeke tragediiaǵa ákelip soǵýy da ǵaibyl. Ózderiniń jazǵanynan jasandylyqty ańǵarǵan Djek Londonnyń, Fits Skottsjeraldtiń, Ernst Hemingýeidiń, Germann Gesseniń, Riýnesko Akýtagavanyń, Iasýnar Kavabatanyń, Sergei Eseninniń, onyń ólimin qoshtamaǵan Vladimir Maiakovskiidiń, Maiakovskiidiń óz erkimen ómirden ketýin minegen Aleksandr Fadeevtiń, biz «shekpeninen shyqqan» Berdibek Soqpaqbaevtiń sondai tosyn sheshim qabyldaýy, shyǵarmanyń daiyndyǵy men dúniege kelýiniń arasynda qiiamet-qaiymdyq katarsisterdiń júrip jatatynyn qasym etedi. 

Al tikelei sanaǵa túsetin salmaǵy turǵysynan alǵanda, mazasyz emes, aranyń yzyńyna uqsaǵan mazańdaý kezeń bul. Mazasynyń azdyǵy – qabyrǵań sógilip, shógel shúiilgen kúi keshpeisiń. Ómirdiń ár kórinisin, sonyń shyndyǵyn dáleldeitin derekterdi tirnektep terip, kórkem qiialdyń talshyǵyn úzik-úzik jalǵap, bir jeliniń boiyna monshaqtap tize júresiń. Tirnektegen «tóliń» qashan qosaqty kógenge ainalǵansha ol úrdis úzilmeidi. Kúndiz – kúlkińe, túnde – uiqyńa tynyshtyq bermeidi, Abai aitqandai uzatqan «oiyń jurtqa ulyp qaita beredi». Bul kezeńniń mazańdaý keletini de sondyqtan.

Tikelei jemis bermeitin bul naýqannyń ómir boiy aiaqtalmaýy da múmkin. Ondai mysaldar birdep emes, júzdep sanalady, tipti, álemde qansha sýretker ómir súrse, sonshama týyndy týmai qaldy dep senimmen aitýǵa bolady. Aryǵa barmai orys ádebietine júginsek te júgimiz jeńildemeidi. 

Máselenki, Nikolai Vasilevich Gogol Resei samoderjaviesiniń jaǵymsyz ómirin áshkereleý nietimen ómirlik qubylystardy «Óli jandar» romanynyń shikizaty retinde ómir boiy tirnektep jiǵan. Ekinshi kitbynda jaǵymsyz keiipkerlerdi jaǵymdy beinege ainaldyrýǵa umtylǵan. Roman sátti aiaqtalǵan. Biraq óziniń ǵumyr boiy tirnektegen «qarabaiyr ómir shyndyǵynyń» paidalanylmai qalǵanyna ókingen jáne keiipkerleriniń álgi qubylýyna (jaǵymsyzdan jaǵymdyǵa) senbegen jazýshy tolyq aiaqtalyp, synnan ótken romanyn peshtiń kómeiine tyǵa salǵan. Sóitip, «Óli jandar» da, onyń daiyndyq shikizattary da dittegen jerine jetpei qalǵan.

Lev Tolstoi qýat-kúshi boiynda býlyǵyp turǵan shaǵynda «Dekabrister» atty roman jazý úshin pálenbai jyl daiyndalyp, arhiv aqtaryp, jeke qujattardy qarastyryp, ómirlik derekter jiǵan. Bul degdar da kúndelikke júgingen. Aqyr-sońy ne boldy deisiz ǵoi? «Dekabrister» atty roman jazylmai qalǵan. Jazý barysynda kórkem qiial erkine qoimai jetektep, «Soǵys jáne beibitshilikke» alyp kelgen. Izdenis pen daiyndyq sharasy tekke ketken joq, biraq dekabrister týraly pálenbai jyl jinaǵan túgendei tom derekter, shyǵarmanyń qańqasy men jelisine bailanǵan keiipkerlerdiń kúndelik betteri men minezdemeleri, qysqartyp aitqanda, esil eńbek esh ketti.

Mundai múttáiimdikten Muhtar Áýezov te qur alaqan qalmaǵan. Otyzynshy jyldardyń basynda túrmeden shyqqan soń alash ziialylarynyń ómirine arnalǵan «Tuman aiyǵarda» atty romanǵa derekter jinastyryp júrgenin anda-sanda aityp qalyp júrgen. Onyń birinshi taraýy jazyla bastap, toqtap qaldy. Tirnektegen ómirlik derekter sananyń ashylmaityn  túisik túkpirine jasyryldy. Oǵan kim kináli? Zamany ma. Árine. Alash qairatkerlerin keiipker etse, Sáken Seifýllinniń «Tar jol, taiǵaq keshýi» siiaqty, kóbesine shi júgirte áshkereleýge tiis edi. Romannyń jap-jaqsy bastalyp kele jatyp mazmundama, joba deńgeiinde úzilip qalýyna basqadai sebep tabý neǵaibyl. 

Degenmen de, aiaqtalmai qalǵan romannyń bir jelisin «Abai joly» roman-epopeiasynyń tórtinshi kitabyndaǵy Álihan Bókeihanovtyń prototipi – Ázimhannyń beinesine paidalanǵany shyndyq. Jaǵymsyz keiipker bolǵanymen de, epopeiada ony – Ázimhandy jaqtaityn Sarymolda, Tákejan, Shubar siiaqty «kánigi, týa jaǵymsyz jaratylǵan» oi oppozitsionerleri bar. Al jeke romanda ondai qamqorshyny tabý qiynǵa soǵar edi. Múmkin de emes. Sondyqtan da eki ottyń arasynda qalatynyn bilip, daiyndyǵynyń tiianaqty-tiianaqsyzdyǵyna qaramastan, roman jazýdy toqtatqan. Alaida sol ideia tynyshtyq bermese kerek, keiin «Tartys», «Alma baǵynda» atty pesalarynda alash ziialylary qylań berdi. Al «Dos – Bedel dos» atty sońǵy pesasynda qiial júzindegi shyndyq arqyly taǵdyrly týyndy somdaýǵa umtyldy. Árine, shyndyqtyń ózi shyrmatylyp jatqanda, shynaiy shyǵarma qaidan týsyn. Avtoryna ishki syryn ashpaǵan kúiinde tartpada qaldy. 

Ilia Selvinskii: «Vlast odnogo pisatelia nad drýgim – eto samoe tiajkoe, chto mojet vypast na doliý literatýry» – «Bir jazýshynyń ekinshi bir jazýshyǵa jasaǵan óktemdigi – ádebiettiń basyna tóngen eń aýyr qaýiptiń biri» – degen eken. Mundai óktemdikten Muhtar Áýezov ólerinen eki-úsh jyl buryn ǵana aryldy. Álgi: «Ýa, tar zaman, adymymdy ashtyrmai, shyrmap alatyndai ne jazyp edim men saǵan» – dep Abaidyń atyn jamylyp otyryp shaǵynatyny sondyqtan.

Sondai óktemdikti óle-ólgenshe kórip ketken Iliias Esenberlinniń «Qahar» men «Qaterli ótkeldiń» jáne «Qaterli ótkel» men «Aiqastyń» arasyn jalǵaityn (alǵashqysy Álihan men Ahańnyń, sońǵysy Ermahan Bekmahanovtyń ómirine arnalǵan) romandarynyń shikizattary igerilmei qaldy.

Bizdiń de jiyrma jastan bastap qyryq jyl boiy jinaqtaǵan, tek qana Reseidiń 64 muraǵattary men murajailarynyń, kitaphanalarynyń qorynan tirnektep terilgen shikizattarymyzdyń býma-býma kúiinde shań qaýyp jatqanyn ishimiz ashi otyryp eske salamyz. 

Bul ózi «tiri kúiik» nárse eken. Keide sonyń barlyǵyn kózge – kúiik, sanaǵa – salmaq qylmai, órtep jibergiń keledi. Amalyń qaisy. Ázirshe, sonshama derekti jiǵansha taǵy bir adamnyń ómiri zaia ketpesin, birde bolmasa – birde, bireý bolmasa – bireý kádesine jaratar degen esekdámemen ázirshe aman saqtap kelemiz. 

Úmitsiz shaitannyń isi, árine. Shaitan zamanda shaitanǵa dáme artpasań taǵy bolmaidy.

Úshinshi taraý.BARYS: «KIMGE?» – «HOMO POETIKÝSKE»

Qoishy, sonymen «kómekshi quraldardyń» bári iske qosyldy dep esepteiik. Iaǵni, oi (zamysl) men joba qabysty. Gúldiń shyryny omartaǵa jinaldy. Endi sony qorytý, bylaisha aitqanda, gúldiń shyrynyn balǵa ainaldyrý ǵana qaldy. Dóreki teńeýmen jetkizsek, káýap jasaityn surpy et tańdalyp, sirke sýyna salyndy. Káýaptyń endigi sapasy, iaǵni, dámi men jumsaqtyǵy ettiń sirke sýyn qalai sińirgenine bailanysty. 

Sol siiaqty jazýshy da kórkem shyndyqtyń azý tisin syndyratyn qujattar men kúndelikterdegi qasań ómirlik shyndyqty úgitip, iin qandyryp, babyna keltire baptaýy tiis. Bul jerdegi qorytylmaǵan shikizattar – kórkem álemniń qas jaýy. 

Týyndynyń tutastai týyrylyp túsýi úshin shikizattar qaldyqsyz untaqtalýy kerek. Talanttyń sheberligi osy bir sáttegi «qaitarǵan oi kúiisine», shyǵarmashylyq qýatyna, kórkem qiialynyń qudiretine bailanysty sheshiledi. Erteńgi máńgilik dańqtyń, ne máńgi arylmaityn daqpyrttyń basy bul. 

Geteniń: «Podlinnyi hýdojnik, diktýiýshii zakony iskýsstvý, stremitsia k hýdojestvennoi pravde, tot je, kotoryi podozrevaet ob etih zakonah i sledýet tolko slepomý vlecheniiý, stremitsia k natýralnost; pervyi vznosit iskýsstvo na ego vershiný, vtoroi – nizvodit na samýiý nizshýiý stepen» – «Ónerdiń zańyna baǵynatyn shynaiy sýretker kórkem shyndyqqa umtylady, al, kim de kim mundai zańdylyqtarǵa kúdikpen qarap, soqyr senimniń sońynan ketse, qarabaiyrlyqqa umtylsa, onda – alǵashqysy  ónerdi  shyńǵa  shyǵarady, al ekinshisi – ony shyńyraýdyń eń túbine tastaidy» – dep daýasyn aitqan shyǵymdy, ne shyǵymsyz shaq. 

Endigi tańdaý sizde. Biraq qai qalamgerdiń shyńǵa shyrqaǵysy kelmeidi deisiń. Gáp – qarabaiyr, jer baýyrlap qalǵan ómirlik shyndyqqa qanat bitirip, ótirikti – shyndai, shyndy – ótirikke bergisiz etip «qiynnan qiystyra» bilýde. Árine, ondai olja týmysy tutas talanttyń ǵana elshisine tiesili. Qalǵanyn aitqyzbai-aq ózderińiz túsine berińizder.

Sonymen, shyǵarmanyń alǵashqy tamshy qany osy sátte uiyidy. Endi oǵan jan berip, beine bitirip, sezim demin salyp, is-qimylǵa jeteleý kerek. Búginginiń tilimen aitqanda, árqaisysyna jumys taýyp berýge tiissiń. Muny, kóne ádebi terminde «Homo poetikýs» dep ataidy.

Al «Homo poetikýs» degenimiz – poetikalyq adam, iaǵni, sózben jan bitken jan, búgingi tilge aýdarsaq keiipker bolyp shyǵady. Munda adamnyń kelbeti, is-qimyly ǵana beineli baiandalyp qoimaidy, sonymen qatar onyń ishki aǵzalarynyń tabiǵi qabiletteri, iaǵni, kóz, qulaq, erin, júrek, qol, ishek-qaryn, atalyq pen analyq bez, bókse, baltyr, taban, taǵy da basqa ashyq atalyp, atalmaityn músheler bar bolmysymen sýrettelip, iske qosylady. Bolmysty bul aǵzalar psihologiialyq turǵydan qalai qabyldaidy, sony tolyq jetkizemin dep Djeims Djois óziniń atyshýly «Ýliss» romanyn jazǵan.

Sózben sýrettelip, qalam úshimen jan bitken jandardyń ár demin sýretker etene sezip otyrýy tiis. Onsyz qur súlderdi sýrettegen bolyp shyǵady. Mysaly, álem dramatýrgiiasyna tóńkeris jasaǵan ataqty norveg dramatýrgi Genrih Ibsen pesa jazý ústinde óziniń keiipkerimen astasyp ketkeni sondai, ol kúndeligine: «Segodnia ý menia pobyvalo Nora. Na nei bylo golýboe plate. Ona voshla v komnatý i polojila mne rýký na plecho...» – «Búgin maǵan Nora keldi. Ústinde kógildir tústi kóilegi bar eken. Ol bólmege kirdi de meniń iyǵyma qolyn saldy» – dep jazǵan. Nora – keiipkeri. Demek, Ibsen óziniń keiipkerin tiri adam retinde sezingen. Qandai tvorchestvolyq kirigý. Tipti kelinshektiń ystyq demin de sezinip otyr. Ezile astasyp, egile tabysý, qytyqsyz aralasý osyndai-aq bolar.

Jańa ár sýretker óziniń jasandy jandaryna, iaǵni, keiipkerlerine jumys taýyp berý kerek – dedik qoi. Bul arada jazýshy eńbek birjasynyń mindetin atqarady. Kimniń qandai qabileti men mamandyǵy bar, kim ne nársege beiim, sonyń barlyǵyn este ustaýy shart. Áreketi aýysqan keiipkerden som beine shyqpaidy. Qalamgerdiń saqtanatyn tusy osy jáne ár adam óz beinesine sai orynyn tabýǵa tiisti túitkildi másele bul. Oqiǵanyń basynda etikshi bop baiandalǵan keiipker sońynda usta bolyp shyǵa kelgen jailar óte jii kezdesken. Ásirese, qazaq jazýshylarynyń birazy zardap shekken, aqyrynda eńbekshi tap bar kásipti igere alady – dep syltaýrata qutylǵan sýretkerler bolǵan. 

Al býrjýaziialyq jáne kapitalistik qoǵam muny keshirmeidi. Sondyqtan da sýretkerler «kásip bólisýge» óte saq qaraǵan. Mysaly, Genrih Ibsenniń jái tirshiliktegi mamandyǵy aptekar, iaǵni, dárihanada istegen. Sondyqtan dári salatyn tolyp jatqan usaq qobdishalarynyń bolǵany tańdandyrmasa kerek-ti. Ol jazatyn shyǵarmasynda qansha keiipker bolsa, sonsha qobdisha daiyndaǵan. Ár qobdishanyń syrtyna keiipkerdiń atyn jazǵan.  Sodan keiin ár keiipkerdiń jeke basyna qatysty derekter men dialogterdi, soǵan laiyqty sózder men terminderdi, kásibi isin jazyp, qobdishaǵa tastai bergen. Qobdi tolyp, shikizat tolyq jinaqtalyp bitkende (oisha jobalaǵanda) jazýǵa otyrǵan. Mine, «keiipkerler birjasyn» Ibsen osylai ashqan.

Giýstav Flober roman jazbas buryn tiianaqty túrde jospar jasaǵan, jumys barysynda sodan aýytqymaýǵa tyrysqan. Iaǵni, oqiǵanyń bastalýy, damýy, sharyqtaý shegi, kórkemdik sheshimi aldyn-ala belgilenip qoiady. Mundai «esepti qisyn» jazý máneri men stildik turǵydan álemdegi eń úzdik shyǵarma retinde moiyndalǵan Floberdiń «Bavari hanymynyń» ózinen de ańǵarylady.

Al Djozef Konrad óziniń keibir romandaryn keiipkerdiń eń sońǵy demi úzilgen jerden, iaǵni, óliminen bastap jazyp, onyń týǵan kúnine qarai shegindire jazǵan. Qazaq ádebietinde mundai tásildi  biz ózimizdiń shiki kezimizde jazylǵan «Jer-besik» atty  roman-novellamyzda» qoldanyppyz. Árine, ózge de úlgi bar, biraq, eske túsirip,  nazardy basqa jaqqa aýdaryp, elpildep turǵan esimizdi adastyrǵymyz kelmedi.

2.«NEGE?» – SÓZGE

Árine, munyń barlyǵyna múmkindik beretin qudiret – Sóz. Ár sýretkerdiń, ár taqyryptyń, ár týyndynyń, ár keiipkerdiń tek ózine ǵana sybaǵaly sózi bolady. Anatol  Franstyń: «Laskaite frazý» – «sózdi aialańdar» dep jar salýynda sondai bir syrly astar bar. 

Sondyqtan da sýretker bitkenniń bári úshin eń aýyr ári jaýapty, ári aishyqty mezet – alǵashqy sózdiń qaǵaz betine túsken sáti. Bul, jazýshy úshin ómir súrýdiń yńǵaiyn tańdaǵanmen birdei. Óitkeni, endi sen qashan shyǵarmań aiaqtalǵansha sol yrǵaqpen, sol kóńil-kúimen, sol kózqaraspen, sol álemmen ómir súresiń. 

Sondyqtan da ózińe ne rahat, ne azap syilaityn joldy tańdaýyńa týra keledi.

Saparyń sátti aiaqtalýy úshin jolǵa alǵan azyǵyń jete me, daiyndyǵyń qalai, iaǵni tańdaǵan álemińdi taryqpai sýrettep beretin sózdik qoryń mol ma? Shyǵarmanyń shikizaty – kúnde-kúnde qaitalap ysytyp ishe beretin kespe kóje emes. Ár sóziń, ár sóilemiń, ár abzatstyń áser berip, ilgeri qarai yntyzaryńdy arttyra jeteleýi tiis. Áitpese, «kinámshil kelinshekter» keshirmeidi, tez jalyǵyp, teris qarap ketýi ǵajap emes. Al odan aiyrylý – jazýshy úshin ólimmen teń. 

Gete osynaý bir zaýal shaqtaǵy jaýapkershilik ótkeli týraly: «Ia vnov oshýshaiý interes k mirý, ispytyvaiý svoiý sposobnost nabliýdat, proveriaiý, naskolko veliki moi znaniia i svedeniia, dostatochno li iasna i svetlo moe zrenie, mnogo li ia mogý shvatit pri begloobzore i sposobny li izgladitsia morshiny, vrezavshiesia v moiý dýshý» – «Men osynaý sátte myna dúniege  yntyzarymnyń qaita ashylǵanyn taǵy bir ret sezinemin, ózimniń qadaǵalaý qabiletimdi synaimyn, meniń bilimim men maǵlumattarymnyń qanshalyqty jetkilikti ekenin tekseremin, meniń kózqarasym sonshalyqty anyq ári qanyq pa, atústi jedeldete sholyp shyqqan kezde qanshalyqty qubylysty  qamti alamyn, meniń janymdy osqylaǵan jaralardyń tyrtyǵyn jazýǵa qabiletti me, sonyń  barlyǵyn kóńil kóriginen ótkizemin» dep jazypty. 

Bul – jalǵyz Geteniń ǵana  emes, qalam ustaǵan muqym qalamgerdiń rýh kedeni.

Sózdik qordyń negizgilerin, sonyń ishinde kelesi sózdi shaqyratyn, ne naqty bir qubylysty, sitýatsiiany, oqiǵanyń minezin, sóilemniń ishki yrǵaǵyn, keiipkerdiń kóńil aýanyn bildiretin nysanaly sózder men uǵymdardy qatirasyna, ne daiyndyq dápterine túsirmegen, jarty myń sóz tirkesin jadynda ustamaǵan jazýshyny syilaý qiyn. Ondai sózge jarly, sóilemge orasholaq, uǵymdary mojantopai jazýshysymaqtardyń dúmbilez dúnieleri birden júregińdi kilkitedi. 

Flober «Madam Bavaridy» jazǵanda ǵana emes, búkil shyǵarmashylyǵynda bir sózdi ekinshi ret sol mánerde eshqashan qaitalamaǵan, keiipkerler beinesin somdaǵanda da sol talapty ustanǵan. Onyń: «Mne eshe ostalos napisat desiat stranits, a mejdý tem zapas moih tem ýje ischerpan» – «Meniń áli on bet jazýym kerek, soǵan qaramastan meniń taqyrybymnyń sózdik qory taýsyldy» – dep alańdaýy sony tanytady. 

Bul sózderdi ol kúndeligine jetiskennen jazǵan joq. Jazýshynyń jan aiqaiy degenniń naq ózi osy. Flober jazý stolynda kúnine 3-4 saǵattan tapjylmai otyryp jazǵannyń ózinde 1 romandy 5-6 jylda bitirgen. Ibsen ár dramany 2 jyl jazǵan. Balzak ta, Tolstoi da, Dostoevskii de, Týrgenev te, Dj.London da, qazaqta Ǵabit Músirepov te bastan keshken beiýaq bul. 

Sondai mashaqatty jaqsy biletin bir ádebietshi Gogolge: «Jaqsy sózdi qaidan alasyń?», – degende: «Iz dyma pishý i sjigaiý, chto pisal. I pishý snova» – «Tútinnen alamyn, áýelgi jazǵanymdy órteimin de qaita jazamyn, ol jazǵanymdy taǵy da órteimin. Sodan keiin baryp jazýǵa otyramyn» – dep beineli túrde jaýap beripti. 

«Óli jandardy» órtep jiberýinde osyndai bir gáp jatsa kerek-ti. 

Gerber Spenser: «V osnove vseh pravil, opredeliaiýshih vybor i ýpotreblenie slov, my nahodim to je glavnoe trebovanie: sberejenie vnimaniia... Dovesti ým legchaishim pýtem do jelaemogo poniatiia est vo mnogih slýchaiah edinstvennaia i vo vseh slýchaiah glavnaia tsel» (Filosofiia sloga») – «Sózdi tańdaý men qoldanýdyń shegin belgileitin barlyq erejelerdiń negizindegi basty talap – (sózdi) únemdeýge nazar aýdarý bolýy tiis dep esepteimiz... Oiyńdy dittegen uǵymyńa jyldam jetkizetin jetkizetin eń jalǵyz jol bireý ǵana jáne barlyq jaǵdaidaǵy basty maqsat ta sol bolmaq» – deidi sózdik qor týraly.

Al sóz qisynynyń teoretikteriniń biri A.Veselovskii: «Dostoinstvo stilia sostoit imenno v tom, chtoby dostavit vozmojno menshem kolichestv slov» – «Stildiń ereksheligi degenimizdiń ózi de, (oiyńdy) múmkindigińniń barynsha az sózben jetkizý bolyp tabylady» – depti. 

Qazaqta sózge «sarańdyq jasaǵan» jazýshy Ǵabit Músirepov qana. Mundai jankeshtilikke táýekel etken ózge qalamger esimizde saqtalmapty. Júsipbek Aimaýytov, Muhtar  Áýezov, Sábit  Muqanov, Ǵabit Músirepov qoiyn dápter ustaǵan. «Jazýshynyń jan serigi – qoiyn dápter» degen kásibi turaqty sóz tirkesi sodan týsa kerek-ti. Sol qoiyn dápterge keiipkerleriniń is-qimyly men portretin, qajetti buiymdyq zattar men turmystyq, kásiptik ataýlardy túsirip, onyń shyǵarmada paidalanylýy múmkin tustaryn eskerte otyrǵan. 

Abaidyń «Jol azyǵym mol emes» – dendegi «azyǵy» osy maǵynaly sóz.

Viktor Giýgo artyna jiyny million sóz qaldyrǵan №1 jazýshy – dep esepteledi. 

Marsel Prýst tún ishinde jáne nemister Parijdi bombalap jatqanda «bez  strogosti» – «qatal qaramai, jumsarta sheshpei» mátinniń maǵynasy boiynsha aýdaryldy) degen bir sózdiń italiansha atalýyn bilý úshin qalanyń ekinshi shetindegi dosy Ramon Fernandeske barǵan. Mine, tilge jaýapkershilik dep osyny ait.

Qazaqta sózdik qory eń bai jazýshy – Muhtar Áýezov. «Abai jolynyń» sózdik qory shamamen jiyrma myńǵa jýyq. Al búkil shyǵarmalaryndaǵy qoldanylǵan sóz sanyn eseptese, Viktor Giýgomen iyq tirestirip qalatynyna senim kámil.

Kúndelik pen qoiyn dápter ustamaǵanymen de (áńgimeleriniń ózi qoiyn dápterdegi jazýdyń mindetin atqarǵan) Beiimbet Mailin jazý barysynda týra sol arada keiipkeri aitýǵa tiisti sózdi esine túsire almasa, qazaqtyń aýyzeki sózin barynsha erkin meńgergen jáne ne kóńildengen, ne ashýlanǵan kezinde neshe túrli qoiý mazmundy sirek sózderdi burqyrata jóneletin báibishesinen suraidy eken. Ol úide bolmasa qashan kelgenshe kútip otyrady eken. Keide ózine qajetti sózdi tabý úshin Kúlekeńdi ádeii kúldirip, ne qasaqana ashýlandyrady eken. Keide kúieýiniń mundai «tásilin ańǵarmaǵan» Kúljamal jeńgei, qyzyp ketip, ekpinin ázer basa almai qalǵan jailardyń bolǵanyn óziniń esteliginde jasyrmai jazǵan.

Sóz – óte qaýipti qural. Ol – asyl ustara siiaqty, baiqamasań arandap qalasyń. Sondyqtan da «Orynyn tappaǵan sóz jetim» deidi qazaq. Durys jáne maǵynaly sóz. Jazýshy úshin tipti de qymbat uǵym. 

Óitkeni, birinshi sóz, birinshi sóilem, birinshi abzats – búkil shyǵarmanyń kórkemdik bolmysyn sheship beredi. Keiin qanshama bulqynsań da alǵashqy soraptan, alǵashqy ekpinnen, alǵashqy yrǵaqtan, alǵashqy mánerden sytylyp shyǵa almaisyń. Ol alǵashqy eriniń tigen erin siiaqty kóńilińniń qoshyńdy jańylystyrmaidy, túisiktiń túkpirinen yntyqtyra mápelep, yrqyna kóndiredi de otyrady, iaǵni, shyǵarmanyń kórkem áleminiń perdesin ashyp, sýrettelýge tiisti oqiǵanyń bosaǵasynan attatady. 

Mundai siqyrly álemge kiretin esik bar da, shyǵatyn esik joq. Alǵashqy qarqynyńmen oqiǵanyń jelisine erip búlkekteisiń de otyrasyń. Maltyǵýyń da múmkin. Azap ta shegesiń. Sóz izdep sarylyp, sóilemniń qurylymyn ózgertkiń kelip neshe túrli qiturqy qubyltýlarǵa barasyń. Sóz ben sóilem sýrettegen oqiǵańa, keiipkerlerińniń qas-qabaǵyna, kóńil-kúiine, tirshilik qaraketine, qorshaǵan ortasyna, tap bolǵan jaǵdaiǵa sai kelmeitindei kórinýi múmkin. 

Bylaisha aitqanda, jańa da bolsa jaraspai turǵan kiim siiaqty álgi sóz ben sóilem jalpy shyǵarmanyń tula boiyna qonbai turýy da ǵajap emes. Bárin de, keiipkerlerdiń túr-túsi men is-áreketin de, oqiǵany da, oqiǵa ótetin jerdi de, oqiǵanyń damý jelisin de, oqiǵanyń kórkemdik sheshimin de ózgertýińe bolady. Tek alǵashqy sózdiń, alǵashqy sóilemniń, alǵashqy abzatstyń ekpinin ózgerte almaisyń. Odan góri shyǵarmany jazbai tastaǵanyń álde qalai ońtaily. Mysaly, Qairosh:

«Zytyp keledi, zytyp keledi. Artyna qarai-qarai zytady... Zytyp kele jatqany – qashyp keledi, artyna qarai beretini – qorqyp keledi». 

Endi Qairoshqa da, ony jazyp otyrǵan Ǵabit Músirepovke de toqtaý joq. Sol «zytqannan zytyp otyryp» qalaǵa keledi, onda baiyz tappai jarty Eýropany jailaǵan ǵarasat maidanyna attanady, tipti roman aiaqtalǵanda da Qairosh Qaraǵandyǵa «zytyp» bara jatady. 

Keiipkerdiń de, avtordyń da «orynynda aialdaýǵa» qaqysy joq. Shyǵarmanyń zańdylyǵy solai. Óitkeni alǵashqy sóz «zytýdan» bastalyp tur. Sol bir aýyz sóz búkil shyǵarmanyń jelisine ekpin berip tur. Odan baiaýlatsa – jazýshyǵa min, baiaýlasa – keiipkerge syn. Sebebi týyndynyń birinshi sózi is-qimylǵa, ekinshi sózi de is-qimylǵa, búkil birinshi sóilem is-qimylǵa qurylǵan. Ekeýi de sol ekpininen jazbaýy tiis. Bul degenińiz, búkil shyǵarma – qimylǵa quryldy degen sóz.

Al myna: «Kúz aspany kúńgirt, bulyńǵyr. Aýada dymqyl syz bar. Tań salqyny qazir kúzdiń sýyq jeline ainalǵan» – degen sóilemnen keiin «zytyp keledi, zytyp keledi» – dep «zytqyta» jaza almaisyz. 

Bul sóilem is-qimylǵa emes, oiǵa qurylǵan. Endi Muhtar Áýezov óziniń qudiretti qalamyn  qansha zorlaǵanymen de «zytyp keledi, zytyp keledi» dep jazdyra almaidy. Kerisinshe, Ǵabit Músirepov te qaryndashy qansha úshkir ushtalǵanymen de «zytyp» kele jaqtan Qairoshty toqtatyp alyp, «kúz aspany kúńgirt, bulyńǵyr. Aýada dymqyl syz bar. Tań salqyny qazir kúzdiń sýyq jeline ainalǵan» dei almaidy. 

Óitkeni shyǵarmanyń ekpini sol arada úziledi. Al Muhtar Áýezov oily Abaiǵa astyndaǵy atyn borbailata qamshylatyp, «zytqyta» jónelmeidi. 

Óitkeni, Alber Kamiý óziniń ómirbaiandyq «Doly pende» atty essesine: «Da, byt mojet, grýst bylyh neschastii i est schaste» – «Iá, baqyt degenimiz, múmkin, ótip ketken  baqytsyzdyqtardyń  kóńilge qaldyrǵan qońyr muńy shyǵar» – dep minezdeme bergenindei, «Abai joly» da qazaqtyń basynan kóship ketken, qaityp oralmaityn kóshpeli álemimen qoshtasqanyn beineleitin «qońyr muńǵa» qurylǵan shyǵarma. 

Mine, birinshi sózdiń, birinshi sóilemniń, birinshi abzatstyń «neǵylaiynsyz qatal» qudireti osyndai. Eki sóilem – eki udai álem.

«Qysqalyq – talanttyń qaryndasy» degen ustyndy ustanǵan, onsyz da qysqa jazatyn áńgimeshi Anton Pavlovich Chehov jazǵan áńgimeleriniń alǵashqy abzatsyn syzyp tastaidy eken. Endeshe, bizdiń álgi «birinshi sóz, birinshi sóilem, birinshi abzats bárin sheshedi» – degenimiz jańsaq qisyn ba? 

Kim bilsin. Sýretker degenimizdiń ózi, kórkem shyǵarmanyń zańdylyǵynan basqa  esh zańdylyqqa baǵynbaityn «qyrsyq minezdiń» iesi emes pe.

Stendaldiń: «Legche opisat odejdý i mednyi osheinik kakogo nibýd srednevekovogo raba, chem dvijeniia chelovecheskogo serdtsa» – «Adam júreginiń dirilin jetkizýden góri, orta ǵasyrlyq áldebir quldyń kiimi men moinyndaǵy qarǵysyn sýretteý áldeqaida ońai» – deýiniń sebebi de sonda.

Kórkem shyǵarmadaǵy ár sóz – kóńil qylyn basatyn bir-bir perne. Dáp baspasań – jańylasyń. Chehov sodan saqtanǵan bolýy múmkin.

Tórtinshi taraý. TABYS : «KIMDI?» –  NEGE QUMARTTY?

Osydan baryp, sol sóz ben sóilemdi qurý tásili máselesi kelip týyndaidy. Alǵashqy sóileminiń ózin jai qurmalas emes, kúrdeli qurmalas sóilemmen lekite bastaityn, oilaý júiesi kúrdeli sýretkerler shoǵyry bar.

Álemdik úrdiske júginbei-aq qoialyq. Al qazaqta bul tásildi iin qandyryp qoldanǵandar Muhtar Áýezov pen Ábish Kekilbaev, Oralhan Bókei, Asqar Súleimenovtiń de kúrdeli qurmalasqa qushtarlyǵy basym bolatyn. Tipti, ol qoldanǵan úiir-úiir úiirli qurmalastardyń jigin ashýdyń ózi qiynǵa soǵatyn. 

Al jai sóilemmen-aq yndynyńdy sýyryp alyp, yqylasyńdy ózine aýdaryp, sýyryla jóneletiń jazýshylardyń ekinshi bir legi jáne mol. Qazaq qalamgerleriniń arasyndaǵy Júsipbek Aimaýytov, Ǵabit Músirepov, Táken Álimqulov, Saiyn Muratbekov, Muhtar Maǵaýin solardyń aldyńǵy qataryna jatady. 

Al mundai qoltańbalary ashyq baiqalmaityn, ne turaqty «kóńilashar» mánerdi mashyq etpegen qalamgerler qatary da jetip artylady. Kózi qaraqty, kóńil kózi ashyq oqyrmandar, alǵashqy sóilemdi oqyp jibergennen-aq, ol qai jazýshynyń shyǵarmasy ekenin birden seze qoiady. Mysaly, mynaý kimniń shyǵarmasy: 

«Balkonǵa shyqqanynda Atyraýdyń betine altyn jol salyp, jaryqtyq kún de kóterile bergen. Sol teńiz ústindegi altyn jolmen asyqpai aiańdap, jetim botasyn jetektegen Aqbota ketip bara jatty... Jetim bota jetelegen qyz, áne, sý betimen shashbaýy syldyrap, úkisi jelbirep ketip barady... Máńgilik saparǵa jaiaý ketip barady». 

Sózsiz tanydyńyz, Iá, Oralhan. Oralhannyń «Aqbotasy». Al mynaý joldar kimge tiesili:

«At tuiaǵynan qum saýyryn oiyp túsken dóńgelek shuńqyr lezde qaita tolady. Aldyndaǵy oq boiy ozyq óńsheń qula at mingen kúzet sarbazdarynan taý-taý shaǵyldyń betkeiine de shashyrap qalyp jatqan kóp iz kózdi ashyp-jumǵansha-aq ǵaiyp bolady».

Bul Ábish Kekilbaevtiń «Ańyzdyń aqyry» romanyndaǵy eń qarapaiym alǵashqy sóilemderiniń biri. 

Alǵashqy úzikten sentimentaldi-romantizmniń, sońǵysynan qazymyrlanǵan natýralizmniń saryny esedi. Oralhan siltei saldy emeýirinmen alyp-ushyp baiandaidy. Munda jalǵyz qyz ben bota bar. Al Ábishtiń bir sóileminde bir eldiń jurttan kóshkenindei qoiý boiaý bar. Attyń tuiaǵy, qum, qumdaǵy oiyq, oq boiy ozǵan at, taǵy da qula at, kúzetshi, sarbazdar, taý-taý shaǵyl, shashyraǵan shaǵyl, taǵy da iz, iz ǵaiyp bolady. 

Eki jazýshynyń da óz oqyrmany bar. Osy eki úzikti qarapaiymdatyp: «Jetim bota jetektegen qyz sý betinde ketip bara jatty» nemese  «Sarbaz mingen qula attyń qumǵa batqan tuiaǵynyń izi lezde ǵaiyp boldy» – dep jazsa qaiter edi. Joq, múldem bolmaidy. Bul – jazýshynyń kórkem álemi. Ony ózgertý – jazýshynyń janyn keýdesinen sýyryp alǵanmen birdei. Jazýshynyń ózi tańdaǵan sóz alynsa – shyǵarma óledi. Óitkeni onyń búkil janjúiesi osy máiekke uiyǵan. Ol – rýh máiegi, rýh ýyzy.

«Abai jolynyń» keibir taraýlaryn jai qurmalas sóilemmen aýdarǵan Nikolai Anovqa Muhtar Áýezov: «Men sholtań qaqqan, taq-tuq etken sholaq sóilemderdi jek kóremin. Meniń stilim – Týrgenevtiń stili emes, kúrdeli sóilemderge qurylǵan Balzaktiń stili. Ol meniń kórkem oilaý júiem. Sholtańdatpai aýdar», – dep qatty nalyp hat jazypty.

Al Ǵabit Músirepov: «Ashy ishekshe shubatylǵan sóilem men etistik meniń jaýym. Men olardy qabyldai almaimyn» – degen.

Qaisysyn qoldaisyz? Eki danyshpan da ózinshe durys. Óitkeni olardyń jany – ár sózdiń, ár sóilemniń ushynda turady. 

Al kim kimge janyn qiyp bergendei. Tek shyn talant qana óziniń týyndysyna janyn úzip bere alady. Abaidyń álgi:

«Yzaly júrek, doly qol, 

Ýly siia, ashy til, 

Ne jazyp ketse jaiy – sol, 

Jek kórseń de óziń bil» –

degenindegi táýekeli – osy táýekel. 

Iaǵni, «jan qimaq bar da, jandyǵyńdy, taǵy da iaǵni deiik, shyǵarmańdy qimaq joq. Shyǵarmasyn qorǵap, ólimge bas tikkender qanshama. 

Este saqtalar, saqtalmas zamanda, miládiden pálenbai ǵasyr buryn qytai imperatorlary sol ýaqytqa deiingi hatqa túsken qoljazbanyń bárin órtetip tynǵan. Tipti, imperatorlar men patriarhtar talmýd, injil, zabýr tarapyndaǵy qupiialar ashylyp qalmas úshin «danalyq máiegi» atanǵan Aleksandriia kitaphanasyn kúlge ainaldyrǵan. 

Árine, keiin onyń jalasyn islamǵa japty. Alaida Kleopatra men Ptolomeidiń sirińkeniń shiin ustaǵan saýsaqtarynyń izin eshkim óshire almady. Onyń ústine jańa dáýirdiń qarsańy men alǵashqy ǵasyrynda múslimdik oilaý júiesi áli Allanyń ǵaiyp besiginde terbelip jatqan bolatyn. 

Eýropalyq hristiandyq inkvizitsiia tusynda kitap pen qosa avtordyń ózi de otqa oranyp ketti. Bairon men Pýshkinniń jeke ómirin bylai qoiyp, oilaǵan oiyna baqylaý qoiyldy. 

Mundai qysymnyń qursaýyna Gete marqasqa: «Chem bolee zamknýtom stanovitsia obraz  jizni, skovovannoi  grajdanskim  ýstroistvom, chem menshe strasti ýpravliaiýt mirom, tem bolshe poeziia ýtrachivaet to, chto do sih por iavlialos ee predmetom...» – «Azamattyq  qurylymnyń qysymynan ómir súrýiń tuiyqtalyp, dúnie qyzyǵyn igerýge degen qushtarlyǵyń neǵurlym kemigen saiyn, poeziia soǵurlym soǵan deiingi basty aýany bolyp kelgen kiesinen aiyrylady» – dep baǵa bergen.

Kitap ataýlyny qorlaýdyń neshe túrli zálim amaldaryn tapqan keńestik kesir ideologiia kezeńin Áýezov «tar zaman» dep ataǵan.

«Baqytsyz Jamal», «Oian, qazaq», «Qorqyt», «Aqbilek», «Qily zaman» jórgeginde tunshyqtyryldy. «Abai jolynyń» ár jolyn – tasqa basatyn hatshy kelinshekten bastap KPSS ortalyq komitetiniń ideologiia jónindegi hatshysy Sýslovqa deiin baqylap otyrdy. «Keńestik ómirdiń jyrshysy» Sábit Muqanovtyń ózin «Janymdy qisam – qiiaiyn, qalamymdy qolymnan alma» degizgen, jazalaý saiasatynyń qysymyna shydamaǵan Muhtardy «Qarakóz», «Eńlik Kebek», «Kókserek», «Qarash-Qarash oqiǵasy», «Qily zaman», «Han Kene» siiaqty taǵdyrly shyǵarmalarynan bas tartqyzyp:  «Abai» romanyn jazyp qalý úshin táýekel tileitin kóp qiyndyqtan bas tarttym», – degen syltaýdy aitqyzǵan da sol «ker zaman». 

Ojdan azattyǵy úshin zaman tunshyqtyrǵan keiipkeri Faýstyń janyn shaitanǵa aiyrbastatqan Gete «tar zamannyń» tylsymyna qarsy kúres jolyn usynady. Ol bul týraly: «Nedostatok haraktera ý otdelnyh teoretikov i pisatelei – vot glavnyi istochnik zla v nashei literatýry» – «Keibir ádebiet teoretikteri men jazýshylardyń boiyndaǵy minezdiń jetispeýshiligi – bizdiń ádebietimizdegi dushpandyq piǵyldyń basty kózi bolyp tabylady» – depti. 

Jalpy, minezsiz sýretker – sýretker emes. Kádimgi kóp jalpaq shesheidiń biri. Al minezin zaman yrqy bilegen sýretkerdi baqytty sýretker dep aitýǵa bolmaidy.

Óziniń zamany týraly Antýan de Sent-Ekeiýperi ólerinen az ǵana buryn jazǵan «Elenanyń qýǵyndalýy» atty essesinde: «Ia nenavijý svoiý epohý... No eta epoha – nasha, i my ne smojem dalshe jit, nenavidia samih sebia», – «Men ózim ómir súrgen zamanymdy jek kóremin... Biraq, bul dáýir – bizdiń dáýirimiz, sondyqtan da budan ári biz ózimizdi ózimiz jek kóre otyryp ómir súre almaimyz» – depti.

Demek otany úshin otqa túsip, júikesi juqarǵansha aspanda dushpanymen shaiqasqan Ekziýperidiń ózi «óz qoǵamyna jekkórinishti» atanǵany ǵoi. Munyń basty sebebi...

Bilik iesi men kesirli qoǵam úshin eń qaýipti adam – jazýshy. 

Óitkeni onyń jankeshtilikpen jazylǵan ár sózinde, ár sóileminde, ár abzatsynda «Yzaly júrek, doly qol, Ýly siia, ashy til, jazyp ketken» qoǵamnyń ashy shyndyǵy bar. Sýretker bitken «aqyl men ádiletke» júginip, «Dúnie kirin jýynyp, Kórinip (kárlenip, qaharlanyp) oiǵa sóz salady. 

Qyransha qarap qyrymǵa, 

Muń men zardy qolǵa aldy. 

Kektenip nadan, zulymǵa, 

Shiyrshyq atyp, tolǵandy» (Abai).

Soǵan múmkindik bergen kieli sózin qorǵaidy. Táýekelge barady. Túrmege jabylady, sottalady, atylady. 

Bul kóńil-kúidi Alber Kamiý óziniń ólerde jazǵan «Doly pende» («Býntýiýshii chelovek») atty essesinde: «Lýchshe ýmeret stoia, chem jit na koleniah»; «Ia vosstaiý, sledovatelno, my sýshestvýem» – «Tizerlep ómir súrgenshe, tik turyp ólgen jaqsy», «Men bulqynamyn, demek, men tirimin» – dep jetkizgen.

Sondyqtan da, olardyń artynda janyn bir berip, bir qaitaryp alyp otyryp jazǵan sóz ben sóilemnen, abzatstan quralǵan shyǵarmasy qaldy. 

Demek, jazýshynyń «Aitqan sózi – atylǵan oq».

2. «NENI?» – KÓZDEIDI?

Endi sol «atqan» oq aidalaǵa laǵyp ketpei, adaspai, kóńiliń kózdegen qaraqshyǵa dál tiiý úshin de áýeli nysanany anyqtap alýy tiis. Sodan keiin baryp belgilengen belgili bir  sara jolǵa túsý qajet. «Soqyr, mylqaý tanymas tiri jannyń» kebin keship, shabytqa shabynyp, bes qarýyńdy – ómirlik shyndyqty, sózdik qordy, sóz ben sóilemniń yrǵaǵyn, «jumystyń ońtaily mashyǵyn» – sailap alǵan soń bir soqpaqqa túsip, kórkem álemge saparǵa attanýyń tiis. 

Bul – uzaq, «soqtyqpaly, soqpaqsyz», «soqyr» sapar. Óitkeni beiishke bergisiz kórkem tylsymnyń ishinde sen jalǵyzsyń. 

Bul – «beinet sýsynyn» zeinet sýsynyna ainaldyrǵysy kelgen jalǵyzdyń jantalasy. «Jazýshynyń jan serigi» – qoiyn dápter de mundaida kómekke kelmeidi. Ol baǵana óziń tabaldyryǵyn attaǵan kórkem keńistiktiń bosaǵasynda qalǵan:

«Búgin ne jazatynymdy bilmeimin. Aldyn-ala jospar qurmaimyn. Jazý stolyna otyryp, qalam ustaǵan kezde oiyma ne oralady, sony súikektete beremin. Kórkem álemniń bir perdesinen keiin bir perdesi ashyla beredi jáne bir jazǵanymdy qaita túzetpeimin», – degen danyshpandar da jetkilikti. 

Mysaly, Volfgang Gete, Viktor Giýgo, Charlz Dikkens, Jorj Sand, Aleksandr Diýma, Mihail Sholohov, Shyńǵys Aitmatov, Iýrii Bondarev, qazaqtan Júsipbek Aimaýytov, Ǵabit Músirepov, Sábit Muqanov, Iliias Esenberlin, Sáken seri, Oralhan Bókei sondai ustanymdy dittegen. Genrih Ibsen, Lev Tolstoi, Ivan Týrgenev, Aleksandr Kýprin, Muhtar Áýezov, Ázilhan Nurshaiyqov, Muhtar Maǵaýin siiaqty qalamgerler qoiyn dápter ustap, kúndelik toltyryp, keiipkerlerdiń jeke ómirbaiany men sózdik qoryn jasaýdy shabyttyń toiatyn qaitaratyn, «etekbastylyqqa» uryndyratyn ish pystyrarlyq basy artyq is dep sanaǵan. 

Solaiy – solai da shyǵar. Biraq bul shyndyqqa esh janaspaidy. «Essiz shabyttyń» býyna shalqyp, balqyp, kórkem keńistiktiń ishinde sharyqtai samǵaýy múmkin, alaida, kórkem shyǵarmashylyqtyń psihologiiasy «esirgendi», «elitkendi» unatqanymen de, «essizdikti» súimeidi. 

Óitkeni kórkem shyndyqtyń óziniń qatal, «neǵylaiynsyz» zańdylyǵy bar. Sen sol kórkem shyndyqqa sózsiz baǵynasyń. Áitpese, álgi «kinámshil kelinshek» taban astynda ajyrasýdy talap etedi. Eger oǵan tastabandap kónbeseń, onda seniń ózińdi talaq etedi. Óitkeni, seniń óziń mojantopai shyndyqtyń qoiynynan súiretilip shyǵa almai, ony satyp jiberip tursyń. 

Al urǵashy arystannyń qyzǵanyshyndai qyzǵanyshtan tiri qalýyń qiyn. 

Kórkem shyǵarma, ásirese san saryndy yrǵaq pen oi aǵysyna, sansyz keiipkerlerdiń taǵdyr men kózqaras toǵystaryna, ne qaishylyqtaryna qurylǵan kúrdeli týyndylar – óziniń qańqasy (fabýla) men kompozitsiialyq qurylymyn, siýjet jelisiniń nobaiyn mindetti túrde aldyn-ala belgileýdi talap etedi. Olar, Abai aitqandai, «qýatty oidyń kúshimen bas quraidy». Kórkem oi neǵurlym naqtylanyp, qýat jiyp, kúsh alsa – shyǵarmashylyq úrdis te soǵurlym nátijeli bolmaq. 

Demek, adassań da – «kórkem keńistik» atty ádemi de ádepti álemniń ádebin buzbai ádemi adasýyń kerek. Joǵarydaǵy «essiz shyǵarmashylyq úrdisti» ańsaryna ainaldyrǵandar shyndyqty emes, sol sáttegi ózderiniń shyǵarmashylyq «kóńil qoshyn» ǵana jetkizgen. Áitpese, olardyń barlyǵy da joǵaryda atalǵan sypattardy basynan keshken. Tipti, «jan serikterine» súiengen qalamgerlerden kóri, olar áldeqaida qinalysqa, tipti, kúizelis pen daǵdarysqa ushyraýy múmkin. 

Al «belgilengen nobaidan» shyqpai, keiipkerlerińniń erkin tym tejep, bir syzyqtyń boiyna qaqpailap ákele berseń de, pálege qalasyń. Orystyń: «Borzet to borzei, no ne hami» – «Esirseń – esir, biraq basynba» – degen máteli týra osy araǵa dáp keledi. 

Sebebi, kórkem shyndyqtyń qalaýy – qalaý, odan bas tarta almaisyń. Jazýshy sanasynyń qos jarylatyn tusy da osy mezet, airyqtyń qosylatyn quiǵany da osy atyraý. 

Jazýshy bul tusta: «Búgin meni Natasha tastap ketti. Jolamai qoidy. Bir jol jazǵamyn joq» (Pýshkin) – dep muńaiyp, ne «Búgin maǵan Nora keldi. Ústinde kógildir tústi kóilegi bar eken. Ol bólmege kirdi de meniń iyǵyma qolyn saldy» (Ibsen) – dep qýanyp, ne «Sofia, myna Natashaǵa (Rostovaǵa) aitshy, Per Bezýhovqa kúieýge shyǵaiyn dep jatyr. Shyqpasyn. Ol kádimgi toqmeiil meshan ǵoi» (Tolstoi) – dep nalýy, «Páli Abai óleiin dep jatyr ǵoi. Qalai óltiremiz» (Áýezov) – dep toryǵýy múmkin. 

Sýretkerdiń óz álemi – keiipkerler álemimen astasyp ketip, shyn dúniemen ózi qoldan jasaǵan dúnieniń parqyn ajyrata almai, jazýshynyń: «Chelovek videl vo sne babochký, i, prosnývshis, on zadýmalsia o tom, on li videl vo sne babochký, ili, mojet byt, babochka ývidela vo sne ego» – «Adamnyń túsine kóbelek kirdi, ol oiana salyp: uiyqtap jatyp kóbelekti men túsimde kórdim be, álde, kóbelek uiyqtap jatqan meni kórdi me» (V.Shklovskii) – dep sansyrap, almaǵaiyp kúi keshetin mundai sátteri de jii ushyrasady.

Qazaqtyń arystan jaldy aqyny Qalijan Bekhojin Saǵdidyń «Jeti arýyn» Qyrymdaǵy demalys úiinde uzaq jatyp aýdaryp bitirgende, Almatydaǵy bala-shaǵasyna: «Jeti saiqaldyń da sharýasyn bitirdim. Endi demalamyn» – dep jedelhat jiberipti. 

Sóitip, sóz básekesine shaqyrǵan jeti arý – jeti saiqalǵa ainalyp shyǵa kelgen.

Mine, «essiz» úrdis te, sýyq qisyn men nobaiǵa qurylǵan «sara jol» da jazýshy men onyń keiipkerleriniń arasyna osyndai dúrdarazdyq týdyrýy múmkin. 

Árine, Pýshkin men Tolstoi, Áýezov siiaqty kórkem qiialdyń kieli ielerin moiyndatqan kórkem shyndyqqa sen de eriksiz baǵynasyń. 

2. «NENI?» –  NYSANAǴA  ALADY

Óitkeni, álemdegi shyndyqtardyń ishindegi eń absoliýtti shyndyq – kórkem shyndyq. Al ony tutastyryp, ómirdiń shytyrman qaishylyqtary men tartystaryn qamshynyń órimindei bir salaǵa jymdastyratyn nysana – kórkem ideia!

Kórkem ideia – sýretkerdiń jeke basynyń jan qalaýynan týǵan ańsar. Ótkenge, búginge, erteńge, tarihqa, tarihi oqiǵaǵa, tarihi tulǵaǵa, jeke adamǵa, tabiǵat qubylysyna kózqarasy. Sol kózqarasyn kórkem oidyń kúshimen qalaida jariia jetkizýge umtylǵan qulshynysy. Jazbasa – yndyny basylmaityn yntasy. Belgisiz alys keńistiktegi rýh ustyny. Tilge, áýenge, sýretke aýysqan dili. Kórkem ideia eshqandai naqty qisynnyń aiasyna syimaidy jáne onyń barlyq aýqymdy ári ǵaiyp qusy siiaqty beinesiz maǵynasyn túsindirip te bere almaisyń. Sýretker ataýlynyń sanasyn baýraǵan osynaý tańǵajaiyp ańsardy «maqsat pen mindet» degen qarabaiyr uǵymmen túsindirýge bolady. 

«Kto k tainam jizni rvetsia mysliý kajdoi, to v svoei dýshe nahodit ih rodnik» – «Kim de kim, «sanamenen sarǵaiyp» (Abai) ómirdiń qupiiasyn bilýge qulshynsa, onda ol óziniń rýhynan onyń (ideianyń –T.J.) bastaýyn sózsiz tabady» (Gete).

Sonymen, kórkem ideia degenimiz – kórkem kózqaras. Sýretker óziniń kózqarasyn kórkem dáiekteýge umtylady. Sol ańsaryna orai aldyna maqsat qoiyp, ony júzege asyrýǵa múmkindik beretin mindetterdi belgileidi. Biz osy ýaqytqa deiin tápsirlep kelgen shyǵarmashylyq kiltipandardyń barlyǵy sol maqsat jolyna baǵynady jáne qyzmet kórsetedi. 

Mysaly «Tolstoi, nachinaia «Voiný i mir», opredeliaet otnoshenie raznyh liýdei k Napoleoný» (V.Shklovskii) – «Tolstoi, «Soǵys jáne beibitshilikti» jazý arqyly ár qily adamdardyń Napoleonǵa degen kózqarasyn anyqtaidy». 

Týra osy pikirdi M.Áýezovtiń «Abai joly» roman-epopeiasyna qarata da esh kúdiksiz, senimmen aitýǵa bolady. Aiyrmashylyǵy, kórkem tartys úshin shartty túrde alynǵan jaǵymsyz beinelerden basqa «Abai jolyndaǵy» 5250-den astam keiipkerdiń barlyǵy da tek Abaidyń ǵana kózqarasyna yqtaidy, tek Abaiǵa ǵana kep júginedi. Nege?

Qalyń-qalyń aldyńǵy úsh kitaptaǵy «soǵys pen beibitshilik» týraly kórkem taldaý jetpegendei, Tolstoi óziniń Napoleonǵa degen kózqarasyn tórtinshi kitapta tutastai tápsirlep shyǵady. Óitkeni, jazýshynyń kórkem ideiasynyń ózi osy «tarihi kórkem taldaý» bolatyn. 

Al Áýezov oǵan múldem qarama-qaishy baǵytty ustandy. Sýretker óziniń kórkem nysanasyn:  Abaidyń  ómiri men óleńin kóshpendiler álemimen órimdei beinelep, dana Abaidy jáne Abai arqyly qazaq elin dúniege tanytý. Sol maqsatqa jetý barysynda tarihi shyǵarmaǵa tán barlyq kórkemdeý ádis-tásilderin paidalaý. Sóitip, Abaidy – adamzattyń Abaiy retinde beinelep shyǵarý – dep túsindirdi. 

Bul ideianyń tolyq jáne sátti oryndalýyna jiyrma jyl ýaqyt ketti, iaǵni, bir adamnyń ómiri jumsaldy. Tórt tomdyq shyǵarmanyń basynan aiaǵyna deiin oqyp shyǵyp, Abaiǵa essiz ǵashyq bolasyz. Boiynda sekem alatyn ineniń jasýyndai min bolsaishy. Álgi: «Ózim de órge shaýyp, tóske órledim, Qazaqta qara sózge des bermedim», – deitin ór minezi ainalyp-tolǵanǵan meirim men qaiyrymǵa ainalyp ketken. Oqyǵan saiyn egilesiń. 

Munyń sebebi nede? 

HH ǵasyrdaǵy orystyń uly oishyl synshysy, ádebiettanýdyń ataqty teoretigi, Viktor Shklovskiidiń kórkem ideia men kórkem álemge – shyǵarmashylyqqa qatysty   aitqanyndai: «Slova samo ne plachet i daje ne vsegda orientirýet» – «Iá,  sóz – tekten tekke jylatpaidy, tipti, keide esińnen de adastyryp jiberedi». 

Sol kórkem ideianyń ańsarynan týǵan kórkem álem – sýretkerdiń erkin qiialymen ómirge kelgen táýelsiz keńistik. Oǵan nár beretin eki úlken kúretamyr bar. Ol – ómirlik shyndyq pen kórkem shyndyq.

Ómirlik shyndyq – kádimgi qarapaiym, qarabaiyr, kúndelikti etekbasty shyndyq. Ol sýretker úshin shikizat qana. Sol shikizattan qandai túiin túiemin dese de sýretkerdiń óz erki. Óitkeni, endigi shyndyq sýretkerdiń ideiasyna baǵynǵan jasandy, iaǵni, týyndy shyndyq. Jazýshy, sýretker, shyǵarma, týyndy, óner (iskýsstvo – jasandy) degen uǵymnyń ózi sodan týǵan.

Iýrii Tynianovtyń: «Ómirlik derekter aiaqtalǵan jerden kórkem shyǵarma bastalady» – deýi de sondyqtan. 

Ózin-ózi syilaityn jáne óner ataýlynyń zańynan habary bar sýretker eshqashanda ómirlik shyndyqty ónerine ózek etpeidi. Dúniedegi jalǵyz shyndyqty sol  qalpynda  hatqa  túsirdim, tek  qana  shyndyqtyń ózin jazdym ne jazýǵa umtylamyn degen adam – sýretker emes. Eger ol nietinen qasarysa ainymaityn bolsa, onda ol adam dereý óner áleminen ketýi kerek. Óitkeni ol sýretker emes, ómirdiń mojantopai kóshirmeshisi ǵana. Shyn sýretker ómirdiń myń shyndyǵyn diirmenge salyp ýatyp, «oi qýatynyń» kúshimen untaqtap, shabyttyń demimen aptap, jalǵyz-aq shyndyq, kórkem shyndyq jasap shyǵarady. Jáne sol jasandy, týyndy shyndyqtyń ómirlik shyndyq ekenine kúdiksiz sendirýi tiis.

Men ózimniń shákitterime dáris ótkende sál jelpine: «Muhtar Áýezovtiń «Abai joly» tarihi roman-epopeiasynda ómirlik bir shyndyq joq. Senbeseńiz romannyń kez  kelgen  betinen kez  kelgen  oqiǵany maǵan oqyp berińiz. Men, qara basyp qalmasa, sol oqiǵanyń  ómirlik  shyndyq  emes ekenin dáleldep beremin. Al, kerisinshe, Muhtar Áýezovtiń «Abai joly» shyǵarmasynda kórkem shyndyqsyz bir sóilem joq. Bári de shyndyq. Nanbasańdar kez  kelgen bettegi kez-kelgen sóilemdi oqyp berińiz, esimnen jańylyp qalmasam, taban astynda dáleldep beremin», – deimin, «tarihi roman-epopeia»  men «Muhtar Áýezovtiń «Abai joly» shyǵarmasy» degendi tilimniń astyna marjan etip jasyra otyryp.

Árine, Abai – Napoleon emes, Napoleon – Abai emes. Aqynnyń gýmanist bolýy zańdy. Degenmen de, Muhtar Áýezov  óziniń kórkem ideiasyn júzege asyrý úshin Qunanbai, Tákejan, Orazbai siiaqty jaǵymsyz keiipkerlerdiń ózin Abai beinesin biikten-biikke kóteretin baspaldaq retinde paidalanǵan. Al ómirde ózi eki ret jer aýdarǵan Bazaralymen qimas dos etken. Tipti Abaiǵa qatysy joq tarihi oqiǵalardy «qatysty etip», «qaqtyǵystyrady». 

Qysqarta aitqanda, tarihi kórkem shyǵarmada saqtalýǵa tiisti jeti sharttan basqa barlyq múmkindikti paidalanǵan. Qarsy shyqqandarǵa da, qabyldamaǵandarǵa da ýáji daiyn. 

Minsiz Abai beinesin somdaý – Muhtar Áýezovtiń kórkem ideiasy. Al kórkem ideia – táýelsiz, Abaisha aitqanda, «táńiriniń bergen syiy». Táńirdiń bergen syiyna eshkim olja sala almaidy.

L.Tolstoidyń «Soǵys jáne beibitshilik» epopeiasynyń kórkemdik erekshelikteri týraly V.Shklovskiidiń:

«Jazsań – kóńil sheriń tarqaidy» – «Slova osvobojdaet dýshý ot tesnoty»,

«Proza – oqiǵanyń sebebin qaitalap anyqtaidy. Sóitip ol tarihtyń orynyn aýystyrady» – «Proza vozvrashaet prichiný sobytiia. Ona perestraivaet istoriiý»;

«Tarih – adamzattyń jadyn jańǵyrtady» – «Istoriia obnovliaet pamiat chelovechestva»;

«Óner – beineli oilaý júiesi» –  «Iskýsstvo – eto myshleniia obrazami»;

«Poeziia degenimiz – oilaýdyń erekshe tásili, sonyń ishinde obrazben oilaý» – «Poeziia est osobyi sposob myshleniia, a imenno, myshleniia obrazami»;

«Qarasózben jazylyp, óleń retinde qabyldanatyn, kerisinshe, óleńmen jazylyp, qara sóz retinde qabyldanatyn shyǵarmalar bolady» – «Vesh mojet byt: 1.Sozdana kak prozaicheskaia i vospriniata kak poeticheskaia. 2.Sozdano kak poeticheskaia i vospriniata kak prozaicheskaia» – degen pikirlerin M.Áýezovtiń «Abai jolyna» qarata da paidalanýǵa bolady.

Óz sózin óziniń atynan paidalanǵanymyz úshin, evakýatsiia kezinde Almatyǵa kelip, keiin eline qaitqan soń: «Umytpaspyn. Umytylmaityn kúnder ótkizdim. Rahmet, Muqa!» – dep M.Áýezovke alǵaý jedelhatyn joldaǵan V.Shklovskiidiń árýaǵy bizdiń bul erkindigimizge qarsy ýáj bildire qoimas. 

Buǵan  qosarymyz, «Abai  joly» «Qarasózben jazylyp, óleń retinde qabyldanǵan» shyǵarma. Sýretkerdiń ustanǵan maqsaty men kórkem kózqarasy, iaǵni, kórkem ideiasy da osy bolatyn.

Sebebi: «Poetikalyq obraz degenimiz – barynsha áserlendirip jetkizýdiń bir amaly ǵana» – «Obraz poeticheskii – eto odin iz sposobov sozdanii naibolshego vpechatleniia» (V.Shklovskii).

Mine, muny ádebiet qisynynda – «kórkem shyndyq» dep ataidy.

Kórkem shyndyq – sýretkerdiń sýretkeri ǵana qol jetkizetin shyndyq. Tipti, talǵamy qalypty qarapaiym oqyrmannyń ózi shyǵarmadaǵy ómirlik shyndyqqa emes, kórkem shyndyqqa senedi. 

Keńes tusyndaǵy keńseshil kemel jazýshy A.Chakovskiidiń biz qatysqan bir kezdesýinde: «– Óz ýaqtysynda SSSR memlekettik syilyǵyn alǵan «Bizde qazir tań atty» – «Ý nas ýje ýtro» atty romanymdaǵy Veselshakov degen keiipker shaldyń oqiǵasy ómirden alynyp edi. Siýjet 20-30 jyldardaǵy muhittaǵy oqiǵany baiandaidy. Shal ómiriniń sońynda ulynyń qolyna kelip turady. Synshylar sony ótirikke sanap, synap, aqyry senbedi. Romandaǵy jalǵyz shyndyq sol edi» – degeni qatiramyzǵa jazylyp qalypty.

Demek, Chakovskii ómirlik shyndyqty kórkem shyndyq deńgeiine jetkize almaǵan. Kórkem qiialy sharyqtap ushpai, jer baýyrlap qalǵan. Daiyn shyndyq turǵanda, «oi qýatyn» artyq jumaǵysy kelmegen. «Shyǵarmashylyq qýatty únemdeý zańy da barlyq moiyndalǵan zań ataýlyǵa tán erejege baǵynady»» – «Zakon ekonomii tvorcheskih sil takje prinadlejit k grýppe vsemi priznannyh zakonov» (V.Shklovskii). Demek, keńestik kermiyq jazýshy Aleksandr Chakovskii de kórkem shyǵarmanyń zańyna baǵynýǵa tiisti edi. Biraq, soǵan qaramastan «sybaǵasymen» qosa syilyǵyn da alyp tyndy. Bul onyń «diirmen» tartýǵa jarap qalǵan kezi edi. Syilyǵy qaltasynda qaldy, al shyǵarmanyń sol beti aty óshti.

«Qasań ómirlik shyndyqtyń belomyrtqasyn opyryp, ýatyp, kóńil tiirmeninen qaita ótkizýdi» shyǵarmashylyq basty maqsaty etken Gete degdar bastaǵan dúnie ádebietiniń támsilderin eskere otyryp, bul arada ózimizge etene ómirdi beinelegen Muhtar Áýezovtiń kórkem tápsirine júginemiz. Óitkeni Muhtar Áýezovtiń kórkem shyndyqty igerý tájiribesi álemdik ádebiettegi sirek qubylys. Ómirlik shyndyq pen kórkemdik shyndyqtyń araqatynasyn salystyra taldasańyz, shyndyǵynda da, jazýshynyń «qiynnan qiystyrǵan» kórkem oi qýatyna tań qalasyz.  Epopeiaǵa shimirkendire jeli tartqan negizgi oqiǵalar men siýjettiń bir de bireýi ómirlik shyndyqqa sai kelmeidi.

Mysaly: Qodar – Qamqa qasireti ómirde bolǵan oqiǵa jáne ony Abaidyń kórýi múmkin emes. Óitkeni oqiǵa ol týmai turǵan kezde ótip ketken. «Musaqul soǵysynda» ara aǵaiyndyqqa júrýi de neǵaibyl. Sebebi ol qaqtyǵys 1845-1846 jyldary, Abai jórgekte jatqanda oryn alǵan. Bójeidiń asyn kórýi múmkin, alaida asty basqaryp, ataǵyn shyǵarǵan emes. Bójei Abaidyń bes jasynda, 1850 jyly dúnieden qaitqan. Qunanbai aǵa sultan bolyp turǵanda Qarqaralyǵa ere baryp, Dildáni alyp qaitpaidy. Qunanbai 1849-1851 jyldardyń arasynda, onyń ózinde de alty ai ǵana pármendi aǵa sultan bolǵan. Qalǵan ýaqytyn Ombyda «myrzaqamaqta» ótkizgen. Tákejannyń jylqysyn barymtalaǵan Bazaralyny Abai qorǵamaq túgili qostamaǵan. Sebebi, Bazaralyny urlyǵy úshin itjekkenge aidatqan Abaidyń ózi. 

Sonda ózi romannyń qai jelisi ómirlik shyndyqqa saiady? Bul kemshilik pe? Joq. Ómirlik shyndyqty kórkem ideiasyna «qyzmet kórsettirýi» úshin «qýatty oidan bas quraǵan» kórkem shyndyq jáne absoliýtti shyndyq. Osy «qiynnan qiystyrǵan» kórkem shyndyǵy bárinen qymbat. 

Adamdy sendiredi, shimirkendiredi, oilandyrady. Sýretker tarihi shyǵarmada qiianat jasaýǵa bolmaityn ómirlik shyndyqtyń jeti qatań talabyn oryndasa: keiipker ómir súrgen qoǵamdyq formatsiiany saqtasa (Abaidy sotsializmde ómir súrgizýge bolmaidy), keiipkerdiń týǵan-ólgen jyl aralyǵyn (1845-1904) ózgertpese, ustanǵan dinin (musylman) aýystyrmasa, ómir súrgen ortasynyń tabiǵi jaǵyrapiialyq ereksheligin naqty beinelese (Shyńǵystaýda palma men kaktýs óspeidi), jeke dene sypatyna ózgeris engizbese (Abai soqyr ne aqsaq emes), zańdy nekesin kórsetse (úsh áiel alǵan), sol zamandaǵy órkeniet jetistigin  ǵana paidalansa (Abaidy ushaqqa otyrǵyzýǵa, kóńkege mingizýge bolmaidy, ol kezde bular joq) – jetip jatyr. Sýretkerge budan basqa tyiym salynbaidy. 

Osy talaptardy sendire sýrettegeni sondai, «Abai joly» roman-epopeiasy «qazaq turmysynyń kórkem entsiklopediiasy» (Q.Sátbaev) atandy. Tarihi shyndyqty kórkem shyndyqqa sińire bilgeni sondai, miládiden burynǵa tórtinshi ǵasyrda skifterdiń kósemi Atei patsha Aleksandr Makedonskiidiń – Eskendir Zulqarnaiynnyń ákesi Filipp patshaǵa qoldanǵan soǵys tásilin Qunanbaiǵa «Musaqul soǵysynda» qoldandyrady. Qyr astynan qalyń túieni qarsylastaryna qarai shańdata jaýyp jiberedi. 

Kóshpeliler qoǵamynan oryn alǵan tarihi shyndyq bolǵandyqtan da eshkimniń oǵan daý aitýǵa qaqysy joq. Sýretker – shyǵarma – keiipker ýaqyty – tarihi ýaqytpen jigi bilinbei jymdasqan. Sondyqtan da kóne zamandy zerttegen tarihshylardyń ózderi ony derek kózi retinde paidalandy. Mysaly, shamamen VI-H ǵasyrda ómir súrgen hazar imperiiasynyń tarihyn zerttegen M.I.Artamonov:

«Onyń (Ibn Fadlannyń, H ǵasyrdaǵy arab saiahatshysy – T.J.) jazbalaryndaǵy kórinisterdi, Muhtar Áýezov «Abai» atty tamasha shyǵarmasynda sýrettegen qazaqtardyń turmysymen salystyrsaq, mynany – H jáne HIH ǵasyrda ómir súrgen kóshpelilerdiń turmysyndaǵy uqsastyqtardyń sonshama kóp ekenin baiqaý onsha qiyn emes, olardyń ómir súrgen qoǵamy óte az ózgeriske ushyrapty, «Abaidaǵy» jarqyn beinelerdi negizge ala otyryp, bizdiń otanymyzdyń uly dalasynda osydan myń jyl buryn ómir súrgen kóshpendilerdi naqty kóz aldymyzǵa elestete alamyz», – dep jazdy.

Tolstoidyń  sýretkerlik  psihologiiasyn  dittegen taǵy da sol V.Shklovskii tilmár aitqandai, shyǵarmada: «Kezdeisoq uqsastyqtyń bolýy múmkin emes, uqsastyqtyń ózi siýjet qurylymynyń erekshe zańdylyqtarymen ǵana túsindiriledi» – «Slýchainoe sovpadeniia ne vozmojny. Sovpadeniia obiasnaiýtsia tolko sýshestvovaniem osobyh zakonov siýjetoslojeniia».

Mine, bul – shyndyqqa bergisiz kórkem shyndyqtyń qudireti.

Sol qoldan jasalǵan shyndyqty óziń ómir súrgen zamandastaryńnyń múddesimen bailanystyra bilseń ǵana paryzyń men mindetińdi oryndaǵanyń. 

Gete: «Óz zamanyńmen birge ómir súr, biraq onyń jasandy tóli bolma: óz zamandastaryń  nege muqtaj bolsa, soǵan qyzmet et, al olar maqtaǵan nársege jolama» – «Jivi so svoimi vekom, no ne býd ego tvoreniem: slýji svoim sovremennikam, no tem, v chem oni nýjdaetsia, a ne tem, chto oni hvaliat» – dep aqyl aitady.

Óitkeni ózińniń kórkem ideiańdy zamandastaryńa áserli jetkize alsań ǵana, shyndyǵyń belgili bir mánge ie bolady. Ózińniń kim ekenińdi, ne aitqyń kelgenin zamandastaryń mindetti túrde moiyndaýy tiis. Onsyz dittegen maqsatyńa jete almaǵanyń, qoiylǵan mindetti oryndamaǵanyń. 

Gete kórkem ideianyń maqsat pen mindetke ainalýyn: «Ózińdi-óziń qalai tanýǵa bolady! Jasampazdyqpen emes, tek sheshýshi áreketpen. Áýeli ózińniń paryzyńdy óteýge umtylyp kórshi – sol sátte-aq ózińdi-óziń tani bastaisyń. Al, seniń paryz degenińniń maǵynasy ne ózi? Ol búgingi kúnniń talaby» – «Kak mojno samogo sebia poznat! Otniýd ne sozertsaniem, a tolko deistviem. Poprobýi ispolnit svoi dolg – i tot chas sebe poznaesh. No chto, v sýshnosti, tvoi dolg? Trebovaniia dnia» – dep túsindiredi.

Shyndyǵynda da óz dáýirińmen úndestik tappaǵan týyndy – jetim týyndy.

Sonymen, sýretker psiholgiiasymen tikelei astasyp jatqan kórkem ideia, kórkem álem, ómirlik shyndyq, kórkem shyndyq, sýretkerlik paryz týraly tereńdetilgen taldaýlardy teoriialyq eńbekterdiń enshisine qaldyra otyryp , endi sýretkerden qisyndy mashyq-mantiqty (logikany) qajet etetin siýjet qurylymyn qiystyrýdyń qamyna qatysty shytyrmandy oidyń shyrǵalańyna kóshemiz. 

Tórtinishi taraý. TABYS  1.«KIMDI?» – KÓGENDEIMIZ?

Árine,keiirkerlerdi.

Óitkeni, joǵaryda atalǵan júikeni shúikeleitin qam-qarakettiń barlyǵy da siýjet atty arnaly dariianyń jaǵasyna shoǵyrlanyp, sýat sátin – shyǵarmaǵa kiretin kezegin kútip turady. 

Umytylyp ketken qazaqy uǵymmen aitsaq, kógenniń  monshaǵyn sheship, enesiniń baýyryndaǵy emshekti emin-erkin sorpyldata sorýǵa qumartyp, jamyratýǵa jiberýin asyǵa kútken qozy siiaqty mazasyz tizilip turady. Qaisysyn buryn aǵytady, qaisysyn keiinge qaqpailap qalady, qaisysyn enesine, iaǵni, shyǵarmanyń jelisine zorlap telidi, ol tek sýretkerdiń erkine bailanysty sharýa. Kógennen ajyratylmai, jaǵada kezegin kútip múldem umyt qalatyn, iaǵni, shyǵarmadan tys qalatyn oqiǵalar men keipkerler de bolady. 

Mysaly, Gete sonshama kirpiiazdyqpen daiyndalǵan «Verterdiń» ólimine qatysty sońǵy kórinisterden múldem bas tartqan. Eger ol kórinisti jazsa, ózi de sondai qumyǵýmen óletindei sezingen.

Áýelide áieldiń zinaqorlyǵyn áshkereleý úshin daiyndaǵan «Sylqym kelinshek» atty roman jazbaq bolǵan Lev Tolstoidyń «kógendelgen keiipkerleriniń» barlyǵynyń monshaǵy aǵytylmai qalǵan. Sebebi, shyǵarma siýjeti ózine baǵynbai, kórkem shyndyqqa qiianat jasai almaǵan sýretker, Anna Kareninany aqtap shyqqan. Qosaqqa tosynnan múldem basqa keiipkerler qosylǵan.

Abaidyń kózqarasynyń qalyptasýyna tikelei yqpal jasap, kitapqa yntyzaryn aýdaryp, Ombydan batys, orys jazýshylarynyń shyǵarmalaryn ákep berip, kórkem oiǵa tárbielegen Aiǵyz sheshesinen týǵan aǵasy Haliollany ekinshi, úshinshi kitaptyń siýjetine aralastyrý úshin Muhtar Áýezov onyń ómiri týraly maǵlumattardy bylai qoiyp, muraǵat derekterin de qarastyrǵan. Shyǵarmanyń jazylý barysynda Haliolla múldem ysyrylyp, Abaidyń «kózin ashqan Mihaelis» bolyp shyǵa keldi. Al áskeri kornet Haliolla Óskenbaevtiń jeke bas tragediiasyn oidan qurastyrylǵan obraz Dármenge telidi.

Ǵabit Músirepov «Qazaq batyry» atty alǵashqy romanyn «Qazaq soldaty» dep óńdep jazǵan tusynda keiipkerleriniń besten birin «jumystan shyǵaryp jiberdi», iaǵni, qysqartyp tastaǵan.

Shyǵarmashylyq  úrdiske   kásipodaqtyń quqy júrmeidi. Onyń quqy – sýretkerdiń ózi sailap alǵan prezidenti – kórkem ideia men kórkem shyndyqta. Siýjet sol prezidenttiń buiryǵyn oryndaýshy, al siýjettiń qurylymy men jelisi mantyqqa – logikaǵa baǵynady.

Minezdi uly sýretkerlerdiń deni: «Siýjet degen – meniń ózim, meniń qýatty qiialym» (Gete, Giýgo, Bairon, Pýshkin, Tolstoi, Dostoevskii, Abai, Maǵjan, Muqaǵali) – dep keýde qaǵatyny da sondyqtan.

Sebebi, bul sýretkerlerdiń shyǵarmalarynyń deni jeke bastarynyń ómirlik áseriniń kórkem kórinisi bolyp keledi: Lermontov jazyp, Abai aýdaryp jetkizgenindei:

Neni súidi, dúniede neden kúidi,

Qazysy onyń – ary  men bir-aq qudai.  

Tipti, ilgeri jetelegen qupiia qushtarlyqtyń sebebin olar izdep te jatpaityn siiaqty. Óitkeni olardyń tula boiynyń ózi tunǵan kórkem bolmys. Ómirdiń ózin kórkem áserge ainaldyryp jibergen. Endi sol áserin júielep berý ǵana qalady.

«Men qashanda ózim basymnan keshirgendi ǵana beineledim, aýany qarmap joqtan bar jasaý eshqashanda maǵan tán minez bolǵan emes, men qashanda: ómir menen kóri danyshpan – dep eseptedim»» – «Ia vsegda izobrajal perejitoe; izvlkat iz vozdýha nikogda ne bylo mne svoistvenno, ia vsegda schital, chto jizn bolee genialno, chem ia...» – dep Gete danyshpan aitqandai, Muhtar Áýezov te tek óz basynan keshken tarihi dáýirdi sýrettedi.

Árine, Gete – rýhyn shaitanǵa satqan Faýstyń, Dostoevskii – kempirdiń basyn baltamen qaǵyp túsiretin Raskolnikovtyń, Áýezov – Qodar-Qamqa qasiretterin basynan keshirgen joq. Biraq kórkem álemdi siýjetke túsirý sátinde barynsha sezindi. Sol siýjettiń barynsha qisyndy qiysýyna bailanysty shyǵarmanyń kórkemdik shyndyǵy ashylady.

Jalǵasy bar...

"Juldyz" jýrnaly