تۇرسىن جۇرتباي. بەينەت سۋسىنى

جٷيكە سەپتٸگٸ 

بٸرٸنشٸ تاراۋ.  اتاۋ: «كٸم?» – شابىت,

«كٸنەمشٸل كەلٸنشەك» نەمەسە «كٶڭٸل قوشى»

ەر ٸستٸڭ بٸر باستاۋى, باستاپقى سەبەبٸ, قوزعاۋشى كٷشٸ بولادى. جازۋ ٶنەرٸندەگٸ جٷيكە تالشىقتارىن شٷيكەلەيتٸن سونداي سۋىرتپاقتىڭ وي ۇيىتقىسى – شابىت. ول ۇلى جەبەۋشٸ كٷش. ونسىز ٸستٸڭ سەتٸ مەن مەتٸ تٷسپەيدٸ. ونسىز كەز كەلگەن جازۋشى قولىنا قالام المايدى. ەندەشە, شىعارماشىلىق پسيحولوگيياسىنا قاتىستى تەپسٸردٸ سول شابىتتىڭ ٶزٸنەن باستاعانىمىز لەزٸم.

ال وسى شابىت دەگەنٸمٸزدٸڭ ٶزٸ – تٷسٸنٸكسٸز تىلسىم ۇعىمنىڭ بٸرٸ. ونى «بار» دەپ تە, «جوق» دەپ تە ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ كەسٸپ ايتۋعا كەلمەيدٸ. اباي دا ونى «ويانىپ وي ٶلكەسٸ»,«جاراسىپ ٶڭكەي كەلٸسٸم» دەپ دەرٸپتەپ, «اقىلدىڭ گٷلدەنۋٸنە» تەڭەگەن. ەگەردە تۇلا بويىڭ يٸپ, «وي سەۋلەسٸ اشىلىپ», كٶڭٸلدٸڭ «كٶك الا بۇلتى سٶگٸلمەسە», ويدىڭ  جيناقتالۋى دا, دامۋى دا, قورىتىلۋى دا مٷمكٸن ەمەس. سوندىقتان «شابىتسىز» جازىلعان شىعارما – كٶڭٸلسٸز ماحابباتتان تۋعان بالا سيياقتى. بەينە بٸر ەكەلٸكتەن باس تارتا الماعانىمەن دە ەت جٷرەگٸڭدٸ ەلجٸرەتپەيتٸن, كٶڭٸلٸڭ تٷسپەگەن نەرەستە ٸسپەتتٸ ٶگەيسٸپ تۇرادى. 

شابىتسىز تۋعان شىعارماعا اۆتوردىڭ ٶزٸ دە يسٸنە بەرمەيدٸ. ال «شابىتتى» كٷتٸپ وتىرا بەرسە, تٶرت كٸتاپتان تۇراتىن لەۆ تولستويدىڭ «سوعىس جەنە بەيبٸتشٸلٸگٸ», رومەن روللاننىڭ «جان كريستوفى», توماس ماننىڭ «بۋدەنبروككيٸ», مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ «اباي جولى» اياقتالماي قالار ەدٸ. 

دەمەك, «شابىت» دەگەنٸڭٸز «كٸنەمشٸل كەلٸنشەك» سيياقتى شىعارماشىلىق يەسٸنٸڭ سەنٸمسٸزدەۋ سەرٸگٸ. ال ەدەمٸ كەلٸنشەكتٸڭ باپشىل كەلەتٸنٸ بەلگٸلٸ. سوندىقتان دا, «باپ شابا ما, باق شابا ما» دەگەن سۇراققا ٶنەر يەلەرٸنٸڭ ٶزدەرٸ دە ەر قيلى جاۋاپ بەرەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە «شابىت» دەگەن سيقىرلى سىلقىم كەلٸنشەكتٸڭ» قۇشاعىنا بٸر ٸلٸنسەڭٸز, ەلٸتٸپ, اداستىرىپ ەكەتەتٸنٸ تاعى بار. مىسالى...

شيللەر شابىتتى «نەوجيداننوستي دۋشي» – «كٶڭٸلدٸڭ كٷتپەگەن سىيى» دەپ باعالاپتى. 

سول بٸر «شابىت» دەگەن ۇعىمدى فلوبەر بۇزىپ, جٷيەلٸ جۇمىس ٸستەۋ ماشىعىن ەدەتكە اينالدىردى. فلوبەردٸڭ: «ۆسە ۆدوحنوۆەنيە سوستويت ۆ توم, چتوبى ەجەدنەۆنو ۆ ودين ي توت چاس ساديتسيا زا رابوتۋ» – «شابىت اتاۋلىنىڭ بارلىعى – كٷن سايىن بەلگٸلٸ بٸر سەتتە جۇمىسقا كٸرٸسۋدەن تۇرادى» دەگەن سٶزٸ ٶزٸنەن كەيٸنگٸ جازۋشىلاردىڭ بارلىعىنىڭ كٷن تەرتٸبٸنە اينالدى, ياعني, جازۋ – كەدٸمگٸ كەسٸبي جۇمىس, كٷنٸڭدٸ كٶرۋدٸڭ امالى, قاراجات كٶزٸ رەتٸندە قارالدى.

«شابىتتىڭ» موينىنا «ەڭبەك تورىسى» رەتٸندە «قامىت كيگٸزٸپ», ەبدەن دٸڭكەسٸن شىعارعان جازۋشى – بالزاك. ول: «شابىت  دەگەنٸمٸزدٸڭ توقسان توعىز پايىزى ەڭبەكتەن تۇرادى, ودان باسقا تٷك تە ەمەس» – دەپ «قىلىقتى ەرٸ كٸنەمشٸل كەلٸنشەكتٸڭ» كٶڭٸلٸن قالدىرعان. مٷمكٸن, سول ەڭبەكتٸڭ نەتيجەسٸندە دٷنيەگە كەلگەن, «بالزاكتٸڭ كەلٸنشەكتەرٸنٸڭ جاسى» اتانىپ كەتكەن وتىز ٷش پەن قىرىق ٷش جاستىڭ اراسىنداعى «سىلقىم دا كەربەز بيكەشتەردٸڭ», ياعني, ٶزٸنٸڭ قييالىنداعى كەيٸپكەر كەلٸنشەكتەردٸڭ قىلىعى – قولدان جاسالعان نە «ٷمٸتسٸز شايتاننىڭ كەبٸندەگٸ» «كەسٸرلٸ كەربەزدەردەن» كٶرٸ سٷيكٸمدٸ ەرٸ تيٸمدٸ, نەتيجەلٸ ەرٸ قاراجات كٶزٸ رەتٸندە جان مەن تەن قۇشتارلىعىن وياتقان بولار. ٶزٸ «ەرٸ ٶمٸرلٸك كٶڭٸلدەسٸ, ەرٸ قايىرىمدى ەپكەسٸ, ەرٸ مەيٸرٸمدٸ شەشەسٸ» رەتٸندە مويىنداعان «دالا گٷلٸندەگٸ» دەدلەي سىلقىمنىڭ بەينەسٸن سومداۋ ٷستٸندەگٸ «شابىتتى شاعىن» ٶمٸر باقي ۇمىتا الماۋىنا قاراعاندا, بۇل ۋەجدٸ دە جوققا شىعارا المايسىڭ.

الايدا اباي ايتقانداي «وي ٶلكەسٸنٸڭ» ۇيىقتاپ, نە وياۋ جٷرەتٸن سەتتەرٸ ايتۋلى ادامداردىڭ ٶمٸر تەجٸريبەسٸندە جيٸ كەزدەسكەن. تٸپتٸ شابىت پەن شىعارماشىلىققا تٷك قاتىسى جوق «سەزٸمنەن ادا ماماندىق يەلەرٸنٸڭ» دە, ياعني, «ەسەپ قۋعان» ەسەپشٸلەردٸڭ دە جٷيكەسٸن يٸتەتٸن كٶرٸنەدٸ. مەسەلەنكي, فرانتسۋزدىڭ ۇلى ماتەماتيگٸ انري پۋانكارە  بٸر ەسەپتٸ 10 اي زەرتتەپ, شىعارا المايدى. ۇزاق جىلدان سوڭ اياق استىنان «وي ٶلكەسٸ گٷلدەنٸپ», «اقىلدىڭ كٶزٸ اشىلىپ» ەلگٸ ەسەپتٸڭ امالى ەسٸنە تٷسٸپتٸ. سوندا, تۋرا سول سەتتە پۋانكارەنٸڭ شابىتى ۇستاپ كەتكەن بە, ەلدە, شايتان قۇلاعىنا سىبىرلاعان با. ەكەۋٸنٸڭ دە جٶنٸ كەلمەيدٸ. ەندەشە بۇل قانداي قۇپييا? 

قازاق اراسىندا حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلعان, وتىزعا جەتپەي عىلىم دوكتورى, اكادەميك اتانعان ماتەماتيك اسقار جۇمادٸلداەۆ بويىن كٷي كەرنەپ, ٶلەڭ بۋا باستاسا بٸتتٸ, ٶزٸنٸڭ قينالىپ جٷرگەن ەسەبٸن شىعارا قويادى ەكەن. قازاقتىڭ حح عاسىرداعى جاس پەرەنٸ اتانعان   اسقار جۇمادٸلداەۆتٸڭ قيىن ەسەپتەردٸڭ شەشۋٸن تابا الماعان سەتتەردە قولىنا دومبىرا الىپ, ٶلەڭ جازىپ,  شابىت شاقىرىپ, بۋسانىپ وتىرعانىنىندا  كەلگەن قيساپتى ەسەپتٸڭ قيسىنىن تابۋىن,   ونىڭ «وي ٶلكەسٸن» اشقان پوەزييانىڭ ماتەماتيكا ەلەمٸنە ۇلى جاڭالىق ەكەلۋٸنە سەبەپشٸ بولۋىن قالاي تٷسٸنۋگە بولادى. ٶلەڭنٸڭ قۇدٸرەتٸ مە, كيەسٸ مە? كيەسٸ شىعار. مٷمكٸن ونىڭ تٷيسٸك تٷكپٸرٸندە, ارعى وزاندار زامانىندا قوبىز تارتقان ابىز باباسىنىڭ رۋحى كەپ جەبەگەن شىعار. قالاي دەگەنمەن دە, شىعارماشىلىقتىڭ بٸر قۇپيياسى سوندا جاتىر. 

ال البەرت ەينشتەين ٶزٸنٸڭ «سالىستىرمالى تەوريياسىنىڭ اۆتورى – سكريپكا» ەكەنٸن مويىنداعان.

دەمەك, شابىتتىڭ كٶزٸ – قۋاتتى كٶركەم قييال, سول قۋاتتى كٶركەم قييال – ٶمٸردٸڭ ٶزٸنەن ىستىق ەرٸ سۇلۋ «كٸنەمشٸل كەلٸنشەكتەن» – كٶركەم ەلەمنەن توياتىن تابادى. سٶيتٸپ, سۋرەتكەردٸڭ  «وي ٶلكەسٸ گٷلدەنگەن» شاقتاعى ۇلى قۇشتارلىعى, ونى وتىز ٷش پەن قىرىق ٷشتٸڭ اراسىنداعى «قىرىپسال كەربەزدەردٸڭ» قۋلىعى بويلاماعان قۇپييالاردى اشۋعا جەتەلەيدٸ ەكەن. ىقىلىم زاماندا ٶمٸر سٷرگەن, شابىتتىڭ جالىنان ۇستاعان شەشەن دەكارت دەگدار ٶزٸنٸڭ كەزەكتٸ دەرٸسٸنەن سوڭ ەسٸنەن اۋىسا جازدايتىنداي كٷي كەشكەن. «ەندٸ ايتساڭ دا – جانىڭدى جەپ ايتاسىڭ» – دەگەن سول, ەنە. 

ناعىز شابىتتىڭ «جىنى بۋعان» كەزدە, ساۋ ادامدى مەجنٷن ەتكەن زەڭگٸ لەيلە قۇساپ, جٷيكەنٸ شٷيكەلەپ, ادامدى شالىققا دا ۇشىراتىپ, ۇشىنعان تاماعىنا قايتىپ تەبەتٸ شاپپايتىن ادام سيياقتى, شىعارماشىلىقتان مٷلدەم جەرٸندٸرٸپ, نە ەسسٸز كٷيگە تٷسٸرٸپ, «ەندٸ بەتتەمەيتٸندەي» ەتٸپ ۇشىندىرىپ تا جٸبەرەدٸ ەكەن. مىسالى, پولياكتىڭ ۇلى اقىنى ادام ميتسكەۆيچتٸڭ اقىندىق عۇمىرى ٷش-تٶرت-اق جىلعا سوزىلىپتى. شابىتى ۇستاپ شابىنعان دەر شاعىندا ول ٶزٸنٸڭ اتاقتى «پان تادەۋش» باللاداسىن  تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيٸن الاڭداعى جينالعان جۇرتتىڭ الدىندا تۇرىپ سۋىرىپ سالىپ شىعارعان, ياعني, فلەيتامەن قوسىلىپ بٸر كٷن «يمپروۆيزاتسييا» جاساعان. داستان اياقتالاتىن كەزدە تٷرٸ ٶزگەرٸپ, شاشى اعارىپ, تالىپ تٷسكەن. سودان ەسكە ۇستاۋ قابٸلەتٸ ناشارلاعان. بۇدان كەيٸن شابىتى قايتىپ ورالماعان. ميتسكەۆيچتٸڭ قالعان ٶمٸرٸ ساياساتپەن ٶتتٸ. ال قازاق اقىندارى  تاڭدى تاڭعا ۇرىپ ايتىسادى. سوندا ولاردىڭ جانى نە دەگەن سٸرٸ دەسەڭشٸ! 

مىسالى, تاشكەنت قالاسىنداعى سالار ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىنداعى پەتەردە بٸرگە تۇرعان مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ كۋەلٸك بەرە ايتۋىنا قاراعاندا, ماعجان جۇماباەۆ «باتىر بايان» داستانىن بٸر تەۋلٸكتە جازىپتى. بۇل داستان ماعجاننىڭ دا «اقىندىق ٶمٸرٸنٸڭ» سوڭعى نٷكتەسٸن قويدى. ٶيتكەنٸ, «توقساننىڭ توبىرى» اقىندىق شابىتتىڭ جەبەۋٸمەن تۋعان جوق, قالايدا قارا جەر باسىپ تٸرٸ جٷرۋدٸڭ امالىن قاراستىرۋدان تۋعان «ماحابباتسىز جاراتىلعان» جات باۋىر, شيكٸٶكپە. 

ال مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ ٶزٸ 1927 جىلدىڭ قىركٷيەگٸ مەن 1928 جىلدىڭ اقپان ايىنىڭ ارالىعىندا شىعارماشىلىق ٶمٸرٸنٸڭ ەڭ تالماۋىتتى تۋىندىلارىن – «قاراش-قاراش وقيعاسى» حيكاياتىن, «قيلى زامان» تاريحي رومانىن, «حان كەنە» پەساسىن جازعان. مۇنداي الاپات شابىتتىڭ ۇيىتقىسى نە? وتىزىندا باۋىرىنا باسقان ٷشٸنشٸ قوساعىنىڭ بال ايىنىڭ ٶتەۋٸ مە, جوق, باسىنان ٶتكەن جاستىق كەشۋٸنٸڭ سالدارىنا ٶكٸنگەن ۋىت پا? ەيتەۋٸر, كەڭ دٷنيەدەگٸ تار زاماننىڭ قىسپاعىنا تۋرا كەلگەن تۇستا «ۇستاعان شابىتى» قايتىپ ورالماعان. ەرينە, «اباي جولىنىڭ» ەۋەنٸ – ورايى باسقا ەڭگٸمە, ەۋەنٸ ٶزگە ىرعاق. ول ۇلى وي يٸرٸمنٸڭ اعىسىنان تۋعان تولعاعى توسىن قۇبىلىستى دٷنيە. 

ادام ميتسكەۆيچ پەن ماعجان جۇماباەۆتٸڭ, مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ بۇل اراداعى شابىتتى شاقتارىنىڭ «شالىعى», ياعني, سەبەپكەرٸ بٸرەۋ. ول – سول سەتتەگٸ بۋلىعىپ تۇرعان  ۇلت ازاتتىق يدەياسى. «ەسسٸز» بەرٸلە سۋرەتتەۋلەرٸنٸڭ سەبەپتەرٸ دە سوندا. ٶيتكەنٸ, ٷشەۋٸ دە ٶزدەرٸنٸڭ ەرتەڭگٸ تٸرلٸگٸنە سەنبەگەن, سول يدەياسى ٷشٸن قۇربان بوپ كەتۋ قاۋپٸ تٶنٸپ تۇرعان. شىندىعىندا دا, كٶپ ۇزاماي ٷشەۋٸ دە تۇتقىندالدى. قۋدالاندى عۇمىر كەشتٸ.

ال شارتتى تٷردە العاندا تىنىش زاماندا عۇمىر كەشٸپ, شابىتتى تەرٸك ەتە قالام تەربەگەن ستەندالدٸڭ جٷيەلٸ جۇمىسقا ٷيرەنگەنٸ سونداي, «پارم تۇراعىن» 2-اق ايدا بٸتٸرگەن. ول: «يا نە ناچينال پيسات دو 1806 گودا, پوكا نە پوچۋستۆوۆال ۆ سەبە گەنيالنوستي» – « مەن قاشان ٶزٸمنٸڭ دانىشپاندىعىما كٶزٸم جەتكەنشە, ياعني, 1806 جىلعا دەيٸن جازۋدى باستاعامىن جوق» دەپتٸ. جاستىقتىڭ جەلٸگٸنەن ساقتانعان. ال پوەزيياعا بۇل تالاپ قويىلماسا كەرەك-تٸ. كەكسە تارتقان سايىن شابىت تا شاۋ تارتىپ, قالام دا «اقىلدى» ساعالايدى. ستەندالدٸڭ شابىتقا ونشا مويىنسىنباۋىنىڭ سەبەبٸ سوندا جاتۋى دا مٷمكٸن.

ال ەندٸ وسى «شابىت» دەگەنٸمٸزدٸڭ ٶزٸ كٷي تالعاي ما, جوق پا? ەگەر «كٸنەمشٸل كەلٸنشەككە» ۇقسايتىنى انىق بولسا, بابى وڭايشىلىقپەن كەلە قويماسا كەرەك ەدٸ. كٷيت قالاسا كەرەك-تٸ. ونداي بولسا, وندا جان مورەاستىڭ ٶزٸنٸڭ نەگٸزگٸ شىعارمالارىن كٶشەدەگٸ شامنىڭ تٷبٸندە جازعانىن ونىڭ قاي مٸنەزٸنە جاتقىزامىز. «قۇلاق كٷيٸنٸڭ» توسىندىعى ما, ەلدە, جاعدايسىزدىعى ما, جوق, جٷيكەسٸندە كەدٸك بار ما? قازاقتىڭ مايتالمان ەڭگٸمە شەبەرٸ بەيٸمبەتتە دە سونداي «وقىس ەدەت» بولعان. ول ٶزٸنٸڭ ەڭگٸمەلەرٸن كٶشەدە, بەكەتتە, جولدا, ۆوكزالدا, تٸپتٸ, اي جارىعىمەن دە جازا بەرەدٸ ەكەن. بٸراق, ەكەۋٸنٸڭ دە «شابىت» دەگەن «سيقىرلى كەلٸنشەكتٸڭ» قۇشاعىنان سىتىلىپ شىقپاعانى تاعى دا انىق. ٶيتكەنٸ شىعارمالارى شىنايى تەبٸرەنٸسكە قۇرىلعان. تەك كٷي تالعاماعان. بۇل دا بٸر شىعارماشىلىق پسيحولوگييانىڭ قۇپييا تىلسىمىنىڭ بٸرٸ شىعار, سٸرە.

كەرٸسٸنشە, شابىتتىڭ كٶڭٸل-كٷيگە تٷك قاتىسى جوق دەيتٸندەر دە بار. بەدەۋي مەنەرلٸ بودلەر: «ۆدوحنوۆەنيە زاۆيسيت وت رەگۋليارنوي ي پيتاتەلنوي پيششي» – «شابىت دەگەنٸمٸز تۇراقتى جەنە نەرلٸ تاعامعا تٸكەلەي تەۋەلدٸ» – دەپتٸ. بۇل قالجىڭ ەمەس. نەرسٸز ٶمٸر – مەنسٸز. نەر سىزباعان سۋرەتكەر قاعازدى دا سىزا المايدى. ەلگٸ «كٸنەمشٸل كەلٸنشەگٸڭٸزدٸڭ» ٶزٸ قۇشاعىڭىزعا ەنۋٸن ەنگەنٸمەن, ەمەكسٸتە المايدى. شابىت, اباي ايتقانداي, «قۋاتتى ويدان باس قۇرايدى». ميعا ول قۋاتتى اسقازان بەرەدٸ. قازاقتىڭ «ونىڭ اقىلى – تاماعىندا» دەگەنٸندە بٸر شىندىق بار. قۋ قۇلقىندى قانشاما تەجٸكەلەگەنٸمٸزبەن ول دا قاجەتتٸ اعزا. 

قازاق جازۋشىلارىنىڭ اراسىندا تابانداپ جازۋعا كٸرٸسكەن كەزدە مٸندەتتٸ تٷردە تٷسكٸ  اسىندا  بٸر  تاباق ەت جەپ بارىپ, قايتادان جازۋعا وتىراتىن اسا كٶرنەكتٸ تۇلعالار بولعان. فەوداليزم دەۋٸرٸندە «ەتپەن اۋىزدانعان» سەبيت مۇقانوۆتى الدىعا تارتپاي-اق قويالىق, بٸراق سولاردىڭ قاتارىندا سوتسياليزمنىڭ «نورماسىمەن» ەسەيگەن قالام يەلەرٸ دە بار. ەندەشە, بودلەر مەن سەبەڭدٸ سٶگۋدٸڭ ەش رەتٸ, ايىپ-شامى جوق. «اس – ادامنىڭ ارقاۋى» دەپ قازاق تەگٸن ايتپاعان. وعان فرانتسۋزداردىڭ دا كەت ەرٸ ەمەس ەكەندٸگٸ سوعان دەلەل.

ال «بار كەلٸسٸمٸ جاراسقان», «شابىت» اتتى سىلقىمنىڭ قۇشاعىندا بالقىعان «مەجنٷن سۋرەتكەرلەر» ٶزدەرٸنٸڭ قالاي كٶزٸ بايلانىپ, «شىندىقتى ٶتكٸزۋ ٷشٸن ٸشٸنە ٶتٸرٸكتٸ قالاي قوسىپ جٸبەرگەنٸن» (قادىر) بايقاماي قالعاندارىن مىناداي مىسالداردان بايقاۋعا بولادى.

ناپولەوندى كٶپ جازۋشى اقبوز اتپەن سۋرەتتەگەن. فرەدەريك تە سولاي بەينەلەگەن. ەيگٸلٸ يمپەراتور  اقبوز اتتان قاشقان (مٸنبەگەن). قازاقتا اقبوز اتتىڭ, باقىراۋىق تٷيەنٸڭ قۇنى – جارتى. سەبەبٸ, اق بوز اتتى تٷندە جاۋ الىستان كٶرەدٸ –دەپ ەسەپتەگەن. ال مايداندا اقبوز اتقا مٸنگەن قولباسشى بٸردەن بٸلٸنٸپ, باسىنا قاتەر تٶنەدٸ, ياعني, ٶزٸن ٶزٸ ەشكەرەلەيدٸ. قانشا ەرجٷرەك بولسا دا, ەشقانداي ساردار ٶزٸنٸڭ ەسكەر ورداسىن قاتەرگە ۇشىراتپايدى. دەمەك, ناپولەون دا ۇرىس كەزٸندە اقبوز اتقا مٸنبەگەن. بۇل, كەدٸمگٸ كٶركەم ەسٸرەلەۋدەن تۋعان ەسەر. 

مۇنداي جاڭساقتىق بارلىق شىعارماشىلىق يەسٸنە تەن. مىسالى, پۋشكين ارىستاننىڭ ۇرعاشىسىن «جالى كٷدٸرەيگەن» دەپ سۋرەتتەيدٸ. نەگٸزٸندە, ۇرعاشى ارىستاندا جال بولمايدى. مۇنى بايقاعان اباي ونى ەركەك ارىستان رەتٸندە اۋدارعان.

امەريكا اقىندارى حح عاسىرعا دەيٸن بۇلبۇل مەن بوزتورعايدى جىرلاعان. سٶيتسە, ول قۇس امەريكادا جوق ەكەن. اقىندار اعىلشىن پوەزيياسىنىڭ ىقپالىمەن كەتكەن. حح عاسىردىڭ باسىندا عانا بۇل شىندىق انىقتالىپ, اقىنداردىڭ جىرى ەندٸ قاراتورعايعا عانا ارنالاتىن بولىپتى. قىزىق پا? قىزىق.

نەسيەلٸ اقىن نەسٸپبەك تە: «اققۋدىڭ كٶز جاسىنداي كٶلگە تامعان» دەپ جىرلايدى. ەندٸ ەستٸگەننٸڭ بەرٸ تامسانادى. ەدەمٸ-اق. بٸراق اققۋدىڭ كٶزٸنەن جاس شىقپايدى. بۇل تابيعي شىندىق. ەگەردە اققۋدىڭ كٶزٸنەن جاس شىعاتىن بولسا, وندا اسپاندا كٶزٸ جاساۋراپ ۇزاق ۇشا الماس ەدٸ. الايدا كٶركەم شىندىق ٷشٸن جاراسىپ-اق تۇر. ەلدٸڭ بارلىعى سول جالعان تەڭەۋدٸ شىندىقتان بەتەر ۇناتىپ قابىلدايدى. شىعارماشىلىقتىڭ بٸر تىلسىمى وسىندا. ونى اسقاقتاتىپ تۇرعان شىعارماشىلىق شابىتتىڭ ەسەرٸ. اقىن نە جازۋشى ٶزٸنٸڭ شابىت قۋاتىمەن وقىرماندى باۋراپ, «ٶتٸرٸگٸنە» سەندٸرگەن. ارتىق كەتسە – مٸن, ورنىندا تۇرسا – قۇپ جاراسادى. 

دەمەك, كٶركەم ٶتٸرٸكتٸڭ ٶزٸندە دە ٶلشەم بار. تەك التىن عانا ٶزگە مەتاللمەن توتىقپايدى. بۇل «تەسٸل» پوەزيياعا عانا جاراسىمدى بولسا كەرەك. پروزادا ونداي «ەسسٸز» شابىت – مٸن رەتٸندە قابىلدانادى. ٶيتكەنٸ قارا سٶزدٸ وقىرمان اسىقپاي, ويلانىپ وقيدى. جالپى, سۋرەتكەر اتاۋلىنىڭ جازۋ كەزٸندە بٸر سيقىردىڭ ارباۋىنا تٷسەتٸنٸ انىق, بٸراق سونىڭ ٶزٸندە دە ەڭبەكسٸز ەش نەرسە ٶنبەيدٸ. سۇلۋدى تامسانۋمەن سٷيسٸندٸرە المايسىڭ, وعان دا ەپ پەن ەڭبەك كەرەك. 

شابىت تا سونداي كٸرپيياز مٸنەزدٸ قۇبىلىس. ونداي كٶڭٸل-كٷيدٸ قازاقتا ابايدان اسىرىپ تٷبٸنە جەتكٸزە سۋرەتتەگەن دەگدار از. وسى ٷردٸستٸڭ ٷلگٸسٸ رەتٸندە ابايدىڭ سول ٶلەڭٸن تولىق كەلتٸرۋمەن شولاق شولۋىمدى تيياناقتايمىن. سونىمەن, بالزاك «وتىز ٷش پەن قىرىق ٷشتٸڭ اراسىنداعى قىلىقتى كەلٸنشەك» رەتٸندە باعالاعان «شابىت» اتتى «كٸنەمشٸل سىلقىمنىڭ» قالاۋلى ازابى مەن ىستىق قۇشاعىنا اباي دانا قالاي كٸرگەن, ياعني, قالاي سەزٸنگەن ەكەن, سوعان نازار سالىڭىز:

ادامنىڭ كەيبٸر كەزدەرٸ,

كٶڭٸلدە الاڭ باسىلسا.

تەڭٸرٸنٸڭ بەرگەن ٶنەرٸ,

كٶك بۇلتتان اشىلسا.

سىلدىراپ ٶڭكەي كەلٸسٸم,

تاس بۇلاقتىڭ سۋىنداي.

كٸرلەگەن جٷرەك ٶزٸ ٷشٸن,

تۇرا الماس ەستە جۋىنباي.

تەڭٸرٸنٸڭ كٷنٸ جارقىراپ,

ۇيقىدان كٶڭٸل اشار كٶز.

قۋاتتى ويدان باس قۇراپ,

ەركەلەنٸپ شىعار سٶز.

سوندا اقىن بەلٸن بۋىنىپ,

الدى-ارتىنا قارانار.

دٷنيە كٸرٸن جۋىنىپ,

كٶرٸنٸپ ويعا سٶز سالار.

قىرانشا قاراپ قىرىمعا,

مۇڭ مەن زاردى قولعا الار.

كەكتەنٸپ نادان, زۇلىمعا,

شيىرشىق اتار, تولعانار.

ەدٸلەت پەن اقىلعا,

سىناتىپ كٶرگەن, بٸلگەنٸن.

بٸلدٸرەر الىس, جاقىنعا,

سولاردىڭ سٶيلە دەگەنٸن.

ىزالى جٷرەك, دولى قول,

ۋلى سييا, اششى تٸل.

نە جازىپ كەتسە – جايى سول, 

جەك كٶرسەڭ دە ٶزٸڭ بٸل.

دەمەك, ابايدىڭ بۇل سۋرەتتەۋٸنە قاراعاندا «شابىت» دەگەنٸمٸزدٸڭ ٶزٸ كەدٸمگٸ كٶڭٸل قوشى, قارابايىر ارابيلاتىپ ايتقاندا «ادامنىڭ مٷجەزٸ» سيياقتى. «ادامنىڭ ...كٶڭٸلدەگٸ الاڭى باسىلعان», «كەيبٸر كەزدەرٸندە» قۇشتارلىقتىڭ قوشى كەلٸپ, اعزالىق مٷجەزٸڭ قۇشىرلانىپ, «تەڭٸرٸنٸڭ بەرگەن ٶنەرٸ, كٶك بۇلتتىڭ اراسىنان اشىلسا», «كٸرلەگەن جٷرەك ٶزٸ ٷشٸن جۋا الماي تۇرا المايتىنداي» كٷيگە ۇشىراعان شاقتا – تٷيسٸكتٸڭ تٷكپٸرٸڭدەگٸ تٷنەك ساناعا سەۋلە تٷسٸپ, «ۇيقىدان كٶزٸن اشپاق».

مٸنە, وسىنداي «تاس بۇلاقتىڭ سۋىنداي سىلدىراعان تولىق كەلٸسٸم» جٷرەكتٸ قىتىقتاپ, سەزٸم ارقىلى «قۋاتتى ويدان باس قۇراعان» سوڭ بارىپ – «سٶز», قاسيەتتٸ «سٶز ەركەلەنە شىعادى» ەكەن. بۇل جەي «ەركە سٶز ەمەس», «دٷنيە كٸرٸن جۋىپ» تازارتۋ ٷشٸن «مۇڭ مەن زاردى قوزعاعان», «نادان مەن زۇلىمعا» «قاھارلانىپ, كەرلەنٸپ, قىرانشا شٷيٸلگەن, تەك «ەدٸلەت پەن اقىلعا» عانا جٷگٸنگەن قايىرلى دا قاسيەتتٸ شاق. «ەدٸلەت پەن اقىلدىڭ» دەگەنٸن «ىزالى جٷرەك, دولى قولدىڭ» كٷشٸمەن «ۋلى سييا, اششى تٸل» ارقىلى قاعازعا تٷسٸرەدٸ.

سونداي شاپاعاتتى شاقتا حاتقا تٷسكەن سٶزدٸ قايتىپ ٶزگەرتپەك ەمەس. ٶيتكەنٸ «باس كەسپەك بولسا دا, تٸل كەسپەك جوق». ايشىقتى مەزەت سەتٸندە دٷنيەگە كەلگەن, ەسسٸز تازا ماحابباتتان تۋعان تۋىندىنى قايىرا ٶزگەرتۋگە جاراتقاننان باسقانىڭ قولى باتپاق ەمەس. ال پەندە اتاۋلى نە ايتسا دا «ٶزٸ بٸلەدٸ». سٶز دە, سٶز يەسٸ دە نەبي, ياعني, «ٶلەڭ, سٶزدٸڭ پاتشاسى». شابىتتى شىعارما سونىسىمەن دە كيەلٸ.

شابىنعان شابىت يەسٸن بۇدان ارتىق دەل سۋرەتتەۋ, تٷسٸندٸرۋ, سٸرە, بٸزدٸڭ قولدان كەلە قويماس. 

بٸزدٸڭ قازٸرگٸ «زاماننىڭ ىرقىنا كٷيلەپ», شىعارماشىلىق پسيحولگييا, جازۋشى پسيحولوگيياسى, شىعارماشىلىق شەبەرلٸك, جازۋشى لابوراتوريياسى  دەگەندٸ جاتسىنىپ, نارراتولوگييا, نارراتيۆ, نارراتور-بايانداۋشى دەپ بۇلدىراتىپ جٷرگەن تەگٸ بەلگٸسٸز پەنٸمٸزدٸڭ تٷپ تٶركٸنٸ – وسى شابىتتان, شابىتتىڭ توقسان تولعاۋىنان, الپىس ەكٸ تامىرىنان, قىرىق بۋىنىنان, سانالى-ساناسىز تٷيسٸك تەبٸرەنٸسٸنەن, شابىنعان شاقتاعى كٶزٸڭە قوس كٶرٸنۋدەن (رازدۆوەنين ليچنوستي), قوس جارىلۋدان (ەكٸ  ويلىلىقتان), ويسوقتىلىقتان, جٷيكەنٸڭ شٷيكەلەنۋٸنەن, ايان قابىلداۋدان, كيە مەن مىستان ارالاسا جاراتىلعان, سوعان وراي «بەينەت سۋسىنىن ٸشەم دەپ, الاسۇرعان اساۋ جٷرەكتٸڭ القىنۋىنان» (اباي), ياعني, ەر قيلى ەدەبي تەسٸلدەر مەن تٷرلەردٸ قولدانۋىنان – باستاۋ الاتىن تٷيسٸك ٸلٸمٸ. 

ونسىز دا تىلسىمى مەن قۇپيياسى كٶپ, تٷسٸندٸرٸپ بەرۋگە كەلمەيتٸن, ىقىلىمنان بەرٸ دٷنيە عالىمدارى تٷسٸندٸرٸپ بەرە الماي كەلە جاتقان جان قۇپيياسىن ودان بەتەر تٷسٸنٸكسٸزدەندٸرۋدٸڭ  ماقساتى  بٸزگە دە تٷسٸنٸكسٸز. ٶزٸ تٷسٸنبەيتٸن قۇبىلىستى تٷسٸندٸرٸپ بەرۋگە ۇمتىلعان سارامەستٸك – تەك شىعارماشىلىق پسيحولوگيياسىنان بەيحابار دٷمبٸلەزدەردٸڭ عانا بوپساسى بولسا كەرەك. بٸراق, بٸلٸم بەسەكەسٸ كٶنگە قويىلدى. ەندٸ ويىن شارتىنا باعىنۋدان باسقا امال جوق. 

وسى جولدار دا ەكٸ كەشتٸڭ ورتاسىندا, ويدا جوق جەردەن باستالىپ كەتتٸ. نەگە? قاي نارراتور تٷسٸندٸرٸپ بەرەدٸ? قىرىق جىل بويى قاتيرادا قاتتاۋلى جاتقان ٸستٸڭ سەت ساعاتى نەگە ەكٸ كەشتٸڭ ورتاسىندا كەلە قالدى. قاي نارراتر – «بايانداۋشى» جەلكەمٸزدەن قاراپ تۇرىپ, جازۋعا مەجبٷر ەتتٸ? 

مەنٸڭ ويىمشا بۇل شىعارماشىلىق پسيحولوگيياسىنىڭ, جازۋشى پسيحولوگيياسىنىڭ, سۋرەتكەر شەبەرحاناسىنىڭ, جالپى ادامنىڭ تٷيسٸگٸ مەن  جٷيكە تالشىقتارىنىڭ شٷيكەلەنۋٸنە, كٶڭٸل قوشىنا, مٷجەزٸنە بايلانىستى شەتٸن مەسەلە. ياعني, بٸزدٸڭ دە كٶڭٸل قوشىمىز, مٷجەزٸمٸز ەندٸ عانا ٷيلەسٸم تاۋىپ, تاقىرىپتىڭ «كٶزٸ اشىلىپ», زار كٷيٸنە تٷسكەن تەرٸزدٸ. 

ەتتەڭ, جاستاۋ كەزدە قولعا العاندا, ەلگٸ قىلىقتى كەلٸنشەكتەر كٶڭٸل كٶگٸندە ەمەس, كٶز الدىمىزدا تۇرار ما ەدٸ, كٸم  بٸلسٸن. ال مىنا جولدار – قالام ۇستاعان كٶپ جىلدارداعى تەجٸريبەگە سٷيەنگەن, ەبدەن تاقىستانعان سٶز يەسٸنٸڭ «اقىلعا عانا جٷگٸنگەن» قۇرعاق تەپسٸرٸ عانا بولىپ شىققانى ٶكٸنٸشتٸ. امال قانشا. بۇل دا «كٸرلەگەن جٷرەكتٸڭ ٶزٸ ٷشٸن جۋىنعانى» شىعار. 

يە, «شابىت» دەگەنٸمٸز, سول دانا اباي ايتقان «بەينەت سۋسىنى» بولسا كەرەك-تٸ. نە سۋسىنىڭ قانبايدى, نە جيرەنە المايسىڭ. تٷڭٸلٸپ قويىپ ٸشە بەرەسٸڭ, ٸشە بەرەسٸڭ. ودان باسقا جۇبانىش – ەش جۇبانىش ەكەلمەيدٸ. گريبوەدەۆتٸڭ «اقىلدىڭ ازابى» دەگەنٸ دە وسىعان سايادى.

وعان قىرىق بەس جىل بويى تاتقان جازۋدىڭ كەرمەك دەمٸ, بەينەت ىرىزدىعى تولىق دەلەل. سوعان دا شٷكٸرشٸلٸك. 

دارۆين: «تالانت – ەتو سوچەتانيە ۆسەح سپوسوبنوستەي» – «تالانت دەگەنٸمٸز – بارلىق قابٸلەت اتاۋلىنىڭ توعىسۋى» – دەپتٸ. 

دەمەك, تەبٸرەنە, تاڭدانا, قييالداي بٸلۋ دە سول قابٸلەتتٸڭ بٸرٸ شىعار. 

بٸز سۋرەتكەرگە سەپتٸگٸن تيگٸزەتٸن اتاۋ سەپتٸگٸنٸڭ: كٸم? – دەگەن سۇراعىنا «شابىت» دەپ جاۋاپ بەردٸك. ال ەندٸ سول: «سەنٸ مۇنشاما اسقاقتاتىپ قۋاتتاندىرعان كٸم?» – دەگٸزگەن شابىتتى شامىرقانا شارىقتاتاتىن نە? 

2.«نە?» – جۇمىس: وڭتاي مەن وراي

ەرينە, جۇمىس, ميھناتى – كەدٸمگٸ قارا جۇمىستان باتپان ەسە اۋىر, «اقىل ازابىن» تارتقىزاتىن جۇمىس. 

ورايى كەلٸپ, وڭتايىنا ٸلٸنگەن ٸس قانا دٸتتەگەن جەرٸنە جەتٸپ, بارقادام تابادى. قازاق مۇنى «ۇقساتتىرۋ» دەيدٸ. ال «ساباقتى ينە – سەتٸمەن» دەگەننٸڭ دە ساياتىن جەرٸ سول. 

الايدا, قاشان ورايى كەلٸپ, وڭتايىڭا ٸلٸنٸپ, سەتٸ تٷسٸپ, شابىتىڭ شالقىعاندا قولىما قالام الامىن – دەگەن سۋرەتكەر ەشقاشاندا ماقساتىنا جەتپەيدٸ. شابىتىن شاقىرىپ, شالىقتاي بەرسە, تٷبٸندە شالدىعىپ بارىپ, شالىققا ۇشىراپ تىناتىنى انىق. مۇنداي ەسٸرە كٷيدەن ارىلا الماي, ساۋ مەن اۋرۋدىڭ اراسىندا دەلبەلٸك كٷي كەشٸپ, قانشاما تالانت ٶمٸردەن ٶتتٸ دەسەڭشٸ. ولاردىڭ دەنٸ عۇمىرىن جىندىحانادا, نە مەيٸتحانادا اياقتادى. بٸرازىن كٶزٸمٸزبەن كٶردٸك. ال ٸلگەرٸ جۇرتتاردا ولاردىڭ ساۋىنان ساندىراقتاپ ٶمٸر سٷرگەندەرٸنٸڭ سانى كٶپ بوپ كەلەدٸ. 

ٸلكٸ عاسىردا شىعارماشىلىق تٷرلەرٸنٸڭ سانى مولايىپ, باسپاگەر, سىنشى, تەرجٸمەشٸ, تٸلشٸ, قويۋشى-ستسەناريست, رەداكتور, شولۋشى, ەر سالاداعى سۋرەتكەرلەرگە دەمەۋشٸ, كٶمەكشٸ, دەرەك جيناۋشى, جارناماشى سيياقتى كەسٸبي ماماندىقتىڭ سانى مولايىپ, ٸشتەگٸ بۋلىعۋىن سىرتقا شىعارۋدىڭ امالىن تاپتى. ولار شەتٸنەن ساۋاتتى جەنە شىعارمانىڭ تالماۋىتتى جەرٸن دەل تاباتىن, سۋرەتكەردٸ ەتەكباستىلىقتان قۇتقاراتىن ناعىز جاناشىرلار. سونىمەن قاتار ٶزٸنە بۇيىرماعان تالانتتىڭ جەلٸنٸن قاقتاپ ساۋىپ الاتىن اتجالماندار دا بار.

 ەدەبيەت سالاسىندا العاش رەت «قولبالا ۇستاعان» جازۋشى ەيگٸلٸ ديۋما. ونىڭ «گراف مونتە كريستو», «ٷش مۋشكەتەر» اتتى اتىشۋلى روماندارىنىڭ العاشقى قارابايىر نۇسقالارى موجانتوپاي اۋىل دەبٸرٸنٸڭ قولىنان شىققان. كەڭەستٸك كەزەڭدە ونداي مٷمكٸندٸكتٸ كونستانتين سيمونوۆ پايدالانسا كەرەك. قازاق جازۋشىلارىنىڭ اراسىنان «قولبالاعا» جارىعان ەشكٸم جوق. ەر كٸم ٶزٸنٸڭ كيگەن قامىتىن ٶزٸ سٷيرەتٸپ كەلەدٸ. شەتەلدٸك جازارمانداردىڭ بۇل ورايدا ارنايى جاساق ۇستاپ, ەدەبيەتتٸ اقشانىڭ كٶزٸنە قالاي اينالدىرعانى حاقىندا اتىشۋلى «لەوناردو دا ۆينچيدٸڭ تاڭباسى», «پەرٸشتە مەن ٸبٸلٸس», «قۇپيياسى اشىلعان نىسپىلار», «سان قامالى» اتتى جيناقتاي ەسەپتەگەندە جٷز ميلليون دانادان ارتىق تارالعان رومانداردىڭ اۆتورى دەن براۋن تۋرالى «ەدەبي شيكٸزات» تاراۋىندا ارنايى توقتالامىز.

جوعارى دەڭگەيدەگٸ تالعام مەن جازۋ مەنەرٸن يگەرگەن ەلگٸ اتجالمانداردىڭ باستى كٸنەراتتى – الدىڭعى تاراۋشادا ايتىلعان «بەينەت سۋسىنى» مەن «اقىلدىڭ ازابىنا» تٶزٸپ بەرە الماعاندىعىندا سيياقتى. تەپ-تەۋٸر باستاپ, تاستاپ كەتكەندەر دە سولاردىڭ قاتارىن تولتىراتىنى ٶكٸنٸشتٸ. عۇسمان جاندىباي اقىننىڭ بەيگە اتتاردىڭ داڭقى تۋرالى: 

«بٸرەۋٸنەن بٸرەۋٸنٸڭ ارتىلاتىن جوق تٷگٸ, 

بولعاندىعى العاشقىنىڭ سەل بيٸكتەۋ شوقتىعى» – دەپ دەپ باسىپ ايتقانىنداي, تۇياقتى – تۇياق جٸبەرمەيدٸ. بٸراق تالانت يەسٸنٸڭ پەشەنەسٸنە جازىلعان «يتشٸلٸك جانكەشتٸلٸك» پەن ازاپقا تٶزۋ دە وڭاي ەمەس. وعان قيلى-قيلى سەبەپتەر مەن سالدارلار, «سۇم تاعدىر شىرماۋىقتاي شىرماپ العان» – دەپ اقان سەرٸ ايتقانداي, شىرماۋىقتاي شىرماتىلعان كٷيكٸ تٸرشٸلٸكتٸڭ قام-قاراكەتٸ دە تۇساۋ. «جەتٸم قوزى – تاس باۋىر, تٷڭٸلەر دە وتىعار» دەمەكشٸ, شىعارماشىلىقتىڭ ازابىنا دا «مىڭ ٶلٸپ, مىڭ تٸرٸلە» بٸلەتٸن جانسەبٸل جان عانا شىداس بەرەدٸ. 

مۇنداي قييامەت-قايىمدىق قيناۋدان جەنە شابىتتىڭ جالعان شالىعىنان قۇتقاراتىن داۋا, ەلگٸ فلوبەر ايتقان, «تۇراقتى جۇمىس». قادىر اقىننىڭ: 

«تاماشا – تاماشا ەمەس بٸراق, قۇربىم, 

بٸر مەزگٸل كەتپەن, كٷرەك ۇستاماساڭ» – دەپ ايتقانىنداي, قانشا تالانتتى بولساڭ دا, قانشاما شابىت قۇشاعىندا جٷرسەڭ دە, بٸر مەزگٸل جەنە جانكەشتٸ كٷيدە ەڭبەك ەتپەسەڭ, سەنٸڭ تالانتىڭ – تالانت ەمەس, ەت پەن تەرٸنٸڭ اراسىنداعى جەلٸك قانا بولىپ قالا بەرەدٸ. 

ٶمٸرٸن جەلكٶبٸك كٷيدە تەككە ٶتكٸزگەن تالانتتار ٶزگە ۇلتتاردا دا, قازاق ٸشٸندە دە از بولماعان. وعان مىسال جەتٸپ ارتىلادى. ولاردىڭ بٸرازىن ٶزٸمٸز دە كٶردٸك, قازٸر دە بار, ەرتەڭ دە كەزدەسەدٸ. كٷي تاڭداعان بەيگە ۇزاققا بارمايدى. ال «ازاپ قامىتىن» ەركٸمەن كيگەن جانكەشتٸلەردٸڭ جۇمىس ٸستەۋ تەسٸلدەرٸ دە ەر قيلى بولعان. ونىڭ باستى سەبەبٸ, ەر ٸستٸڭ, ەر تالانتتىڭ ٶز وڭتايى مەن ورايى بولادى.

ەرينە, تٶرت قۇبىلاڭ ساي بولعانعا نە جەتسٸن. الايدا «جىن قونعان» ٶنەر يەلەرٸنٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ مارك تۆەن ايتقان «باقىتسىز بالالىقتى» باسىنان كەشكەندەر بولىپ كەلەدٸ. مۇنىڭ باستى سەبەبٸ, ولارعا ٶمٸردٸڭ ازابىنان گٶرٸ ٶنەردٸڭ ازابى جەڭٸل كٶرٸنگەندٸگٸنەن ەمەس, كەرٸسٸنشە تۇلا بويىن, اقىل-ساناسىن, سەزٸم-جٷيكەسٸن دۋالاپ العان ازاپتى سىرتقا شىعارۋدىڭ, «بەينەت سۋسىنىنىڭ» ۋىتىن قايتارۋدىڭ جالعىز مٷمكٸندٸگٸ بولۋىندا شىعار. سول ىقتاي جٷرٸپ كەشكەن ٶمٸردٸ ەدەتكە اينالدىرىپ العان كەيبٸر مٸنەز-قىلىقتارى, ونىڭ شىعارماشىلىق جۇمىسىنا دا تاتىن قالدىرسا كەرەك-تٸ. ەر سۋرەتكەردٸڭ جۇمىس تەرتٸبٸنەن ٶزٸ كەشكەن عۇمىردىڭ, تەربيەسٸنٸڭ, ورتاسىنىڭ تابى تانىلادى. 

مەسەلەن, ادامدى ويلاعان ويى ٷشٸن جازاعا تارتقان ەۋروپالىق ورتا عاسىرداعى ينكۆيزيتسييا – دٸني عازاۋات دەۋٸرٸندە ٶمٸر سٷرگەن اتاقتى يتالييا اقىنى پەتراركا ٶزٸنٸڭ لاۋرا ارۋعا ارناعان سونەتتەرٸن ەلدٸ مەكەننەن اۋلاقتا, ات ٷستٸندە سەرۋەندەپ جٷرٸپ شىعارعان. تٷن ورتاسىندا ويانىپ, شام جاقپاستان ەلگٸ شىعارعان سونەتتەرٸن قاراڭعىدا اسىعىس-ٷسٸگٸس جازىپ قويادى ەكەن. كٶڭٸل كٶزٸ بايلانعان, ويى شىرمالعان, ٷرەي بيلەگەن ادامنىڭ جازۋى قايسى بٸر دۇرىس تٷستٸ دەيسٸڭ. جازۋىن – جازعانىمەن دە, ەرتەڭٸندە ٶزٸنٸڭ جازعانىن ٶزٸ ەرەڭ تانيتىن كٶرٸنەدٸ. «شابىت», ياعني, لاۋرا سيياقتى «كٸنەمشٸل سۇلۋلار» نە ٸستەتكٸزبەيدٸ, تٸپتٸ, جٷرەگٸڭ مەن ميىڭنىڭ تٷكپٸرٸن تٸمٸسكەلەگەن «ەۋليە ەكەيلەردەن» دە شٸمٸرٸكتٸرمەگەن. سٶيتٸپ, يتالييانىڭ «گٷلدەنۋ دەۋٸرٸنٸڭ گٷلتەجٸ» اتانعان پەتراركا سەيٸلگە شىعا جٷرٸپ ٶلەڭ جازۋدى, دەلٸرەك ايتساق, ٶلەڭ شىعارۋدى ەركٸنەن تىس «جۇمىس داعدىسى» ەتٸپ الىپتى. 

«اۋرۋ قالسا دا ەدەت قالمايدى». وعان ەر زاماندا ٶمٸر سٷرٸپ, ٶزٸنٸڭ توسىنداۋ, ٶرەسكەلدەۋ   كٶرٸنەتٸن عادەتتەنگەن ەدەتٸمەن شىعارمالار جازىپ, ادامزات رۋحانيياتىنىڭ  تاريحىندا قالعان نە بٸر ۇلىلاردىڭ «جۇمىس داعدىسى» دەلەل. مىسالى, شيللەر اياعىن سۋىق سۋعا مالىپ, بالزاك – تاسقا جالاڭ اياق وتىرىپ, پرۋست – يٸسسۋ (دۋحي) يٸسكەپ, رۋسسو – باسىن كٷنگە قىزدىرىپ, ميلتون – اياعىن كٶتەرٸپ وتىرىپ جازعان (سەبەبٸ, باسقا قان مول قۇيىلىپ, ونىڭ اينالىمىن كٷشەيتەدٸ, سٶيتٸپ مي جۇمىسىن جاقسارتادى ەكەن. بۇل مەديتسينالىق تۇرعىدان دەلەلدەگەن). 

گەتە – يت جەتەكتەگەن, كٶزٸلدٸرٸك تاققان, ۋسارىمساق جەگەن ادامدى جەك كٶرگەن. ۋسارىمساقتىڭ يٸسٸن سەزگەن سوڭ كٶپكە دەيٸن قالام ۇستامايدى ەكەن. ال تەاترعا يت جەتەكتەپ كەلۋشٸلەر پايدا بولعاندا (گەرتسوگ), جازۋ قابٸلەتٸنەن ايىرىلىپ قالۋدان سەسكەنٸپ, ديرەكتورييانى تاستاعان.  

بالزاك – تٷندە, ۆالتتەر سكوتت – تاڭسەرٸدە جازعان.

ۆيكتور گيۋگو جازۋ ستولىنان تۇرماس ٷشٸن شاشىنىڭ, ساقالىنىڭ جارتىسىن الىپ, نە بوياپ تاستايتىن بولىپتى.

مەتەرلينيك – تاڭەرتەڭنەن تٷسكە دەيٸن  تٷك جازباسا دا جازۋ ستولىندا وتىرادى ەكەن.

فرانتسۋزدىڭ اتاقتى جازۋشىسى اناتول فرانتس جازار الدىندا الدىنا 1 گرافين  شاراپ قويىپ قويىپ, سونى ۇرتتاپ وتىرىپ جازادى ەكەن. 

ٶنەر اتۋلىنىڭ بارلىق تٷرٸن مەڭگەرگەن رومەن روللان جازۋعا وتىراردىڭ الدىندا جارتى ساعاتتاي رويالدا وينايدى ەكەن. سٶيتٸپ, سەزٸم تالشىقتارىن بوساتىپ بارىپ جازۋعا الاڭسىز كٸرٸسەتٸن كٶرٸنەدٸ. دەمٸ بٸتە باستاعاندا تاعى دا رويالعا وتىرادى ەكەن.

مارسەل پرۋست ەسٸك-تەرەزەنٸ جاۋىپ, تەسٸگٸنە تىعىن تىعىپ قويادى ەكەن.

زامانى مەن قازاق ەدەبيەتٸنە دەگەن ىقىلاسى بٸزگە جاقىن جازۋشىلاردىڭ ٸشٸندە يليا سەلۆينسكيي بارلىق شىعارمالارىن جىلى سۋ تولتىرىلعان استاۋدىڭ (ۆاننانىڭ) ٸشٸندە وتىرىپ جازىپتى. شىعارماشىلىق دەمالىسقا بارعاندا, تٸپتٸ, ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى قونىس اۋىستىرعان كەزٸندە دە «استاۋىن» سٷيرەتە جٷرٸپتٸ. 

قازاق جازۋشىلارىنىڭ اراسىندا مۇنداي ٶرەسكەل قىلىقتار بايقالمايدى. تەك مۇحتار ەۋەزوۆ ٶزٸنٸڭ شىعارمالارىن اۋىزەكٸ حاتقا تٷسٸرەردٸڭ (ديكتوۆكا جاساردىڭ) الدىندا جارتى ساعاتتاي ەن, كٷي تىڭدايدى ەكەن. جۇمىس ەرەجەسٸن راديودان بەرٸلەتٸن كونتسەرت باعدارلاماسىنا ورايلاستىرا بەلگٸلەيدٸ ەكەن.

عابيت مٷسٸرەپوۆ جازۋعا وتىراردىڭ الدىندا قورابىمەن تۇرعان سۋ جاڭا قارىنداشتاردى ۇشتايدى ەكەن. ەگەردە قارىنداشتىڭ بٸرەۋٸنٸڭ ۇشى سىنىپ قالسا, نە كٶڭٸلٸندەگٸدەي ەدەمٸ ۇشتالماسا, ەرٸ قاراي جازۋعا ۇمتىلماي, سول سەتتە ورىنىنان تۇرىپ كەتەدٸ ەكەن. 

ال ولاردىڭ ٸزٸن باسقان دٷكەنباي دوسجان بارلىق شىعارمالارىن جەرگە ەتپەتتەپ جاتىپ الىپ, جاستىقتى كەۋدەسٸمەن باۋىرىنا باسىپ  جازعان. مۇنى – اتالعانداردىڭ بارلىعى دا ٶزدەرٸنٸڭ «جۇمىس داعدىسى» رەتٸندە كٶزٸ تٸرٸسٸندە كٶپكە جارييا ەتتٸ. 

ەگەرەكي, ۋسارىمساقتىڭ يٸسٸ مٷڭكٸپ تۇرسا, يت جەتەكتەگەندەر جوعالماسا, ەسٸك-تەرەزە تىعىندالماسا, ساقال-شاش بويايتىن بوياۋ تابىلماسا, راديودان دەر كەزٸندە جاقسى ەن بەرٸلمەسە, قارىنداشتىڭ بەرٸ مورت بولىپ شىقسا, تٶسەنٸش نە جاستىق جايسىز بولسا, وندا سول كٷنٸ مۇنداي كٸرپيياز مٸنەزدٸڭ يەلەرٸ جازۋعا وتىرماس پا ەدٸ, قايتەر ەدٸ. 

عابيت مٷسٸرەپوۆ بٶلمەسٸن تەرٸك ەتٸپ, سەرۋەنگە شىعادى ەكەن, جازاتايىم الدىنان ٶزٸنە ۇنامايتىن ادام كەزٸگە قالسا, سول كٷنٸ مٸندەتتٸ تٷردە, ال كەيدە ەكٸ-ٷش كٷن جازۋ ستولىنا جاقىندامايدى ەكەن. مۇحتار ەۋەزوۆ: «وسىلار ٶستيدٸ. بۇلاردا تەرتٸپ جوق. تىڭداۋشىنى سىيلامايدى» –  دەپ كٷڭكٸلدەپ بٸراز جٷرٸپ ديكتوۆكاسىن باستاپ كەتكەنٸن ٶزٸ دە اڭعارماي قالاتىن كٶرٸنەدٸ. دٷكەنباي دوسجاننىڭ مۇنداي جاعدايدا ٶزٸن قالاي ۇستايتىنىن سۇراماپپىز. مەتقاپىلىق دەگەن سول.

ال ەندٸ وسى ايتىلعاندار قىزىق پا, شىجىق پا, كٸم بٸلسٸن, ونى بٸز بٸلمەيمٸز, بٸراق ەر جازۋشى ٶزٸنٸڭ «كٶڭٸل قوشىن» كەلتٸرەتٸن «وڭتايلى ورايدى» ەر قالاي تاباتىنى انىق.

سونىمەن, يتتٸڭ قاراسى ٶشتٸ, ۋسارىمساققا تيىم سالىندى, شاراپ ەكەلٸندٸ, پيانينو وينالدى, تەسٸك بٸتكەن بٸتەلدٸ, استاۋعا جىلى سۋ تولدى, ەن ايتىلدى, قارىنداش ۇشتالدى, جاستىق جايلى بولدى. «كٶڭٸلدٸڭ قوشى» كەلدٸ, جۇمىستىڭ «وڭتايى ورايلاستى», «ويدىڭ كٶزٸ اشىلدى». ەلگٸ «وتىز ٷش پەن قىرىق ٷشتٸڭ» اراسىنداعى «كٸنەمشٸل كەلٸنشەكتەرمەن» قىتىقسىز مايدان باستالىپ كەتسە كەرەك-تٸ. ناعىز تويات تۇسى وسى. ەندٸ «داعدىلى ماشىققا» ٷيرەنگەن قالام ەش الاڭسىز اق قاعازدىڭ بەتٸندە ويقاستاي جٶنەلۋٸ تيٸس قوي. 

جوق, مٷلدەم ولاي ەمەس ەكەن. ەلدە بٸر قارا مىس (چەرنايا ماگييا) يىعىڭنان باسىپ, بويىڭدى بۋىپ, سٸرەستٸرٸپ تاستايتىن كٶرٸنەدٸ. 

مىسالى, «شابىتتى» جوققا شىعارعان فلوبەردٸڭ ٶزٸ بٸردە 3 كٷن قاتارىنان 4 ساعاتتان وتىرىپ تٷك جازا الماعان سوڭ, اقىرى ىزاعا بۋلىعىپ جىلاپ قويا بەرٸپتٸ. سودان تٷن ٸشٸندە وقيعا ەسٸنە تٷسكەندە قۋانعانى سونداي, ساسقالاقتاپ كٶز جاسىن سٷرتەتٸن ورامالدى ەزەر ٸزدەپ تاۋىپتى. مۇنداي مىسال ەر سۋرەتكەردٸڭ ٶمٸر تەجٸريبەسٸنەن تابىلادى. 

ٶزگەنٸڭ ٶمٸرٸندەگٸ سەتسٸزدٸكتەردٸ تٸزبەلەمەيٸن, ٶز باسىما جٷگٸنسەم دە, ونداي مىسال جەتكٸلٸكتٸ. مەسەلەنكي, «بۇزىلعان بەسٸك!..» اتتى ەسسەنٸڭ شيكٸزاتىن دايىنداپ قويعاننان  سوڭ ەكٸ جىل بويى جيعان-تەرگەنٸمٸز جازۋ ستولىنىڭ ٷستٸندە جاتتى. جازۋعا ارنالعان اق قاعاز سارعايىپ كەتكەننەن كەيٸن بارىپ, قورلانا وتىرىپ جيىستىرىپ تاستادىق. ون جىلدان كەيٸن تاعى دا «جايما» جايىلدى. ول جولى جارتى جىل جاتتى. اقىرى ارادا تاعى دا ون جىل ٶتكەن سوڭ «جايمامىزدى» جايماي-اق, اياق استىنان كٸرٸسٸپ كەتتٸك. 

ەرينە, العاشقى ويلاعان تەرەڭ سٷيٸسپەنشٸلٸكتەن ادا بولعان, ەكٸنشٸ جولى تەرەڭ تولعانىستان ايىرىلعان, سۇلباسى عانا قالعان قۇرعاق تالداۋ بولىپ شىقتى. قالايدا قاعازعا تٷسٸرمەسە بولمايتىن ەدٸ. ٶيتكەنٸ «حان كەنەنٸڭ» تاعدىرىن اياقسىز قالدىرۋ ازاماتتىق پارىزىمىزعا مٸن ەدٸ. دەرەگٸنٸڭ ٶزٸ جۇرتقا قات ماعلۇماتتاردىڭ قاتارىنا جاتاتىن. 

«كٷندەلٸگٸمە» جٷگٸنسەم, ابىلايدان باستاپ سىيىنباعان ەۋليەم جوق ەكەن. ەشقايسىسى قولتىقتان دەمەمەپتٸ. ورايى كەلدٸ, ىڭعايى تابىلدى, تۋرا وسى جازبالار سيياقتى كٷتپەگەن جەردەن باستالىپ كەتتٸ. ال باستاعان نەرسەدەن نەتيجە شىعارماي اياقسىز تاستاۋ ەدەتٸمدە جوق ەدٸ. سول «ماشىقتى ەدەت» جەڭدٸ جەنە ٶزٸنٸڭ العاش كٸندٸگٸ بايلانعان الماتى قالاسىنداعى پەتەردە جازىلدى.

وسى جولدار دا سول الماتىداعى ٷيدە وقىستان باستالىپ كەتتٸ. ال نەگە بىلاي بولعانىن ەلٸ دە تٷسٸندٸرٸپ بەرە المايمىن.

ەكٸنشٸ تاراۋ. ٸلٸك:  «كٸمنٸڭ?» – كەرەكسٸزگە كەتكەن كەرەكتٸ ۋاقىتىن جۇمساعان تالانتتىڭ...

قوش, سونىمەن, ورايسىز ورايدا شىعارما باستالىپ كەتتٸ. ەندٸ, تەمٸردەي تٶزٸمدٸ تالاپ ەتەتٸن, دٷنيەدەگٸ قىزىقتىڭ بەرٸن تەركٸ ەتۋدٸ قالايتىن وسىناۋ بٸر ازاپتى جانكەشۋدٸ كٸمنٸڭ  قالاي باسىنان كەشكەنٸنە كٶشەيٸك.

گەربەرت سپەنسەر كٷنٸنە تۋرا 2 ساعات (دەل مە دەل) جۇمىس ٸستەگەن. مەجەلٸ مينۋت بٸتكەندە ورىنىنان تۇرعان. كەي كەزدەرٸ سٶيلەمٸ اياقتالماي قالادى ەكەن. 

لەيبنيتس «ەركەكتەردٸ» جازعاندا 3 كٷن, 3 تٷن ۇيىقتاماپتى.

مەتەرلينك تاڭسەرٸدە تۇرىپ كٷن سايىن 3 ساعات جازۋمەن اينالىسقان. بۇل ونىڭ ٶمٸر زاڭىنا اينالعان «جۇمىس ماشىعى» ەكەن. ەگەر ەشتەڭە جازىلماسا, وندا ٶزٸن-ٶزٸ جازالاپ, 3 ساعات  بويى ورىنىنان قوزعالماي قويادى ەكەن. 

ەيەل قالامگەر جورج ساند تٷنگٸ 11-گە دەيٸن جازۋدى تەرتٸپكە اينالدىرىپتى. ساعات كەشكٸ 10. 30-دا كەزەكتٸ رومانى بٸتسە, ساعات 11-گە دەيٸن جاڭا رومانىن باستاپ جٸبەرەدٸ ەكەن. ٶزٸ دە جانكەشتٸ جازۋشى اتانعان الفرەد دە ميۋسسە قاتاڭ تەرتٸپ ۇستانعان كٶڭٸلجىقپاسى جورج ساندتىڭ سول ەدەتٸنە شىداماي, ەرٸكسٸز سىرداڭ تارتقان, ياعني, كٶڭٸلدەسٸنٸڭ كٷنتەرتٸبٸنە كٶندٸگە الماعان.

بودلەر  – اپيىننىڭ كٷشٸمەن «كٶڭٸل قوشىن» كەلتٸرٸپتٸ.

جۇمىستان عانا جان قۇشتارلىعىن قاندىرعان دراماتۋرگ لوپە دە ۆەگا 2 000 (!) پەسا جازعان! ال ەر پەساسىن ەكٸ جىل جازعان دەگەن دە دەرەك بار. سوندا ول قانشا جاساعان? بٸزدٸڭ بٸلۋٸمٸزشە, سونشاما ۇزاق تا جاساماعان. ەندەشە وسى ارادا بٸر كٸلتيپان بار. مٷمكٸن, ەلەمگە تانىمال تۋىندىلارىن ەكٸ جىل جازسا – جازعان شىعار, ال قالعاندارى ساراي تەاترىنىڭ كٷندەلٸكتٸ ەرمەگٸنە تاتيتىن قاتارداعى دٷنيەلەر بولسا كەرەك.

كٶركەم شىعارمانىڭ يدەياسىنا قاتىسسىز تالانت دارالىعىن تانىتۋ ٷشٸن جازۋشىنىڭ ٶزٸنە ٶزٸ قوياتىن شەبەرلٸك پەن كٶركەمدٸك ەرەكشەلٸككە قاتىستى «قيتۇرقى دا قىرسىق» تالاپتارى بولادى. «ٶزٸندٸك قانا» ماقساتى بار سونداي «كەسٸبي قىرسىقتار» كەيدە شىعارمانىڭ جەكە باسىنا تيەسٸلٸ ازاپتان اسىپ تٷسٸپ, نەگٸزگٸ مەتٸننەن كٶرٸ كٶپ ۋاقىت الاتىن بولعان. 

فلوبەر «يروديادانى» جازعاندا بٸر تاۋدى (ەكٸ سٶزدەن تۇراتىن) سۋرەتتەۋ ٷشٸن وريەنتولوگ دوسىنا حات جولداپ, جاۋاپ كەلگەنشە جۇمىسىن توقتاتىپ قويىپتى.

سٶزبەن – سٶزدٸڭ, سٶيلەممەن – سٶيلەمنٸڭ اراسىنا ٷتٸر, نٷكتە قويماۋ اپوللينەردەن باستالدى. وعان سەبەپشٸ بولعان كەدٸمگٸ كوررەكتورلار ەكەن. ونىڭ ٶز ٶلەڭدەرٸنە قويعان تىنىس بەلگٸلەرٸن كوررەكتورلار مەن رەداكتورلار ۇناتپاعان. سوعان نامىستانعان اپوللينەر ەشقانداي ەمٸلە بەلگٸسٸن قويماعان. بۇل «قىرسىق», زامانىنان اسىپ تۋعان «اۆانگاردتىق» رەتٸندە باعالانىپ, كەيٸنگٸلەرگە «ٷلگٸ» (مودا) بولعان. ەدەبيەتتەگٸ «اۆانگارديزم» دەگەن باعىت وسىلاي قالىپتاسقان. اپوللينەردٸڭ پوەزيياسىن تٷسٸنٸپ وقۋ ٷشٸن «فرانتسۋز تٸلٸن بٸلۋ ازدىق ەتەتٸنٸ» دە سوندىقتان.

دجەيمس دجويس «پومينوك پو فيننەچانۋ» – «فيننەچانۋدى ەسكە الۋ» (نەمەسە جوقتاۋ) رومانىن تەك قانا بۇرىن ەشكٸم   قولدانباعان «ۆىراجەنيەمەن» – «ورالىممەن» جازعان. سوندىقتان دا «فيننەچانۋدى» وقۋ اعىلشىنداردىڭ ٶزٸنە قيىن سوققان. وعان قارسى قانداي ۋەج ايتارسىڭ. جازۋشىلىق شەبەرلٸگٸن كٶرسەتكٸسٸ كەلگەندٸكتەن ەمەس, قارابايىر, اۋىزەكٸ, ٷيرەنشٸكتٸ تٸركەستەرمەن رومان جازۋعا تاقىستانىپ العان قالامداستارىنا قىر كٶرسەتۋ ٷشٸن ەدەيٸ سولاي جازعان. ال اتاعىن شىعارعان «ۋليسس» رومانىن ەرٸنبەگەن ادامنىڭ ٶزٸ بٸر جىلدا ەزەر وقىپ بٸتٸرەدٸ. قايران ۋاقىت! الايدا ٶكٸنۋگە تيٸستٸ وسى «تٷسٸنٸكسٸزدٸك» ەدەبيەتتە «وي اعىمى» دەگەن باعىتتى قالىپتاستىرىپ, كٶركەم ويعا تٶڭكەرٸس ەكەلدٸ. «ەڭبەگٸ جاندى» دەگەن سول, ەنە.

فرانتسۋز جازۋشىسى جورج پەرەك, فرانتسۋز تٸلٸندە ەڭ كٶپ قولداناتىن «ە» دەگەن ەرٸپسٸز رومان جازىپ شىققان. بۇل فرانتسۋز تٸلٸنٸڭ بەينەلەۋ مٷمكٸندٸگٸ مەن سٶز بايلىعىن   بايقاتۋ ما, ەلدە, «شالوۆستۆو» – «ەركە قىرسىق» پا?

قازاق ەدەبيەتٸندەگٸ مۇنداي مٸنەز جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆتى ٷلگٸ تۇتقان عابيت مٷسٸرەپوۆتەن عانا شاڭ بەرەدٸ. ول دەگدار: «مەن ەدەبيەتكە قادام باسىپ, قالام تارتقاننان بەرٸ ەتٸستٸككە سوعىس جارييالاۋمەن كەلەمٸن. بٸراق بٸر دە بٸر رەت جەڭٸسكە جەتكەمٸن جوق» – دەپ جيٸ ايتاتىن. راسىندا دا, عابەڭنٸڭ شىعارمالارىندا «ەدٸ, بولدى, قىلدى, جاسادى, ەتتٸ» دەگەن ەتٸستٸكتەر اندا-ساندا بٸر كەزدەسەدٸ. ايتۋعا وڭاي. بٸراق سول ەتٸستٸكتٸ قولدانباس ٷشٸن سٶز تٸركەستەرٸن, سٶيلەمدٸ قانشاما رەت قايتا قۇرۋعا تۋرا كەلدٸ دەسەڭشٸ. ال ول دا ۋاقىتتى «جەيتٸن» جەبٸردٸڭ بٸرٸ, بٸرٸ ەمەس, ناعىز ٶزٸ.

كەرەكسٸزگە كەتكەن كەرەكسٸز ۋاقىت سيياقتى كٶرٸنگەنٸمەن, بۇل «قىرسىقتىڭ» استارىندا ۇلى تالانت قۋاتى مەن قالامگەرلٸك قارسىلىق, سٶزگە, انا تٸلٸنە دەگەن ۇلى ماحاببات جاتىر.

2. «نەنٸڭ?» – ومارتانىڭ

سۋرەتكەر ٶزٸنٸڭ كەسٸبي ماقساتىن انىقتاعان سوڭ جيناقتاعان شيكٸزاتىن يگەرۋگە كٸرٸسەدٸ. شيكٸزاتسىز, ياعني, شيكٸزاتتى يگەرۋگە جۇمسالعان دايىندىقسىز, ياعني, شىندىق پەن كٶركەم شىندىقتىڭ سالىستىرمالى بۋدانىنسىز – شابىت تا, كٶڭٸل قوشى دا, جۇمىس داعدىسى دا, «قىرسىقتىڭ تارقاۋى» دا ەش دەرمەن كٶرسەتە المايدى. مۇنىڭ بارلىعى بۇيدالى بۋرانىڭ قۇر شابىنۋى عانا بولىپ قالادى. 

بۇل – شىعارماشىلىق جولدى تاڭداعان سۋرەتكەر ٷشٸن ەڭ جاۋاپتى, ەڭ كٷرمەۋلٸ, ەڭ ٸش پىستىرارلىق كٶڭٸلسٸز كەزەڭ. ٶيتكەنٸ داۋىلعا قارسى ارپالىسا ۇشۋدى اڭساعان كٶك ەركەسٸ – سۇڭقار سيياقتى, كەز كەلگەن ٶنەر يەسٸ, بٸزدٸڭ تەپسٸرٸمٸز بويىنشا جازۋشى قالامىنىڭ ۇشىنا قانى مەن جانى ٷيٸرٸلگەن شاپاعاتتى دا, كيەلٸ شاقتى ٶمٸر بويى اڭساۋمەن ٶتەدٸ. ال سوعان جەتكٸزەتٸن العى شارتتارعا مەنسٸنٸڭكٸرەمەي, «ەتەكباستى تٸرشٸلٸك» ەسەبٸندە, كٶڭٸلسٸزدەۋ قارايدى. بٸراق تا سول بٸر اياۋلى سەتتٸ ەلەستەتە جٷرٸپ, «تٷڭٸلٸپ بارىپ وتىعىپ», ٶشٸپ بارىپ تۇتانىپ, جانىن جۇباتادى. 

قارابايىر ٶمٸرلٸك شىندىقتى قاناتتى كٶركەم شىندىقتىڭ دەڭگەيٸنە كٶتەرۋ, ال سودان كەيٸن سول «اسپانداپ العان اسقاق قاناتتى» (نەسٸپبەك), ياعني, كٶركەم شىندىقتى ەكٸ اياقتى پەندەنٸڭ پەكەناسىنا دەيٸن تٶمەندەتۋ ٷردٸسٸ – ازاپتىڭ ٸشٸندەگٸ ازابى. سايىپ كەلگەندە سۋرەتكەردٸڭ تالانتىن بەزبەنگە سالاتىن تۇس, شىعارمانىڭ سەتتٸ-سەتسٸز بولاتىنىن انىقتايتىن تارازى, وسى شيكٸزاتتى كٶركەم قييال ارقىلى سارالاۋ كەزەڭٸ, دەلٸرەك ايتساق, جازۋعا دايىندىق مەرزٸمٸ بولىپ تابىلادى. 

بۇل – ومارتاعا بال جيناعان ارانىڭ تٸرشٸلٸگٸمەن پارا-پار ۇزاق تا قىسقا مەرزٸم. ۇزاقتىعى – جىلدىڭ توعىز-ون ايى كٷزدەگٸ ومارتانى قۇنداقتاۋدىڭ, قىستىڭ قىتىمىرىنان امان-ەسەن قۇتىلۋدىڭ, كٶكتەمنٸڭ قىزىل سۋىنان ساقتانۋدىڭ قام-قاراكەتٸنە  كەتەدٸ. سودان كەيٸن گٷلدٸڭ شوعىرىن, ونىڭ ٸشٸندە شىرىنى تازاسىن تاۋىپ, ىزىڭداي جٷرٸپ ىرىسىن جييادى. «تٸستەپ سٷيەتٸن» ساقتىق الاڭى تاعى بار. سوندا, قالعان ەكٸ, ەرٸ كەتسە ٷش اي عانا ۋاقىت تٸكەلەي بال جييۋعا كەتەدٸ. بالدىڭ ساپاسى – الدىڭعى توعىز-ون ايدىڭ ٸشٸندەگٸ دايىندىققا (بٸزدٸڭ تەپسٸرٸمٸز بويىنشا ٶمٸرلٸك شىندىقتى زەرتتەۋگە), قالعان ەكٸ-ٷش اي گٷلدٸڭ شىرىنىن تازا بال ەتٸپ شىعارۋعا (بٸزدٸڭ تەپسٸرٸمٸز بويىنشا, ٶمٸرلٸك شىندىقتى كٶركەم شىندىققا اينالدىرۋعا) تٸكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان دا, دايىندىق مەرزٸمٸ, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ەڭ تالماۋىتتى ەرٸ دەرەكتٸ جيناۋى قانشا كٷنگە, ايعا, جىلعا سوزىلارى بەلگٸسٸز بەيمەرزٸم. 

مىسالى, ويلاعان شىعارماسىنىڭ وقيعاسىنا ارالاساتىن كەيٸپكەرلەردٸڭ (باستىسىنىڭ دا, قوسىمشاسىنىڭ دا) مەجەلٸ سانىن, ولاردىڭ  جەكە مٸنەزدەرٸ مەن ٸس-قيمىلىن, وقيعاعا كٸرٸگەتٸن ٶكپە تۇستارى مەن شىعىپ كەتەتٸن كەزٸن انىقتاۋ, مٸندەتٸن بەلگٸلەۋ, بىلايشا ايتقاندا جالپى قاڭقاسىن (فابۋلاسىن) قۇرۋ دا وڭاي جۇمىس ەمەس.

بالزاكتىڭ «ادامزات كومەديياسىندا» 5 مىڭ ادام بار. ال مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىندا 5 200-دەن استام كەيٸپكەردٸڭ اتى كەزدەسەدٸ. شىعارماشىلىقتىڭ ازابىن بىلاي قويعاندا, وسىنشاما ادامنىڭ اتىن ەستە ۇستاپ تۇرۋدىڭ ٶزٸنە قانشاما جٷيكە تالشىعى كەرەك جەنە ولار «تىنىش جاتپايدى», ٶزارا كٷيٸسٸپ-سٷيٸسٸپ, سىبىرلاسىپ-قىبىرلاسىپ, ايتىسىپ-تارتىسىپ, قوسىلىپ-اجىراسىپ, ٶلٸپ-تٸرٸلٸپ جاتادى. ياعني, دايىندىق بارىسى قانشا ۋاقىتقا, قايتالاپ ايتامىز, قانشا كٷنگە, ايعا, جىلعا سوزىلعانشا, ول وقيعالار شىعارماشىلىق يەسٸنٸڭ تٷيسٸگٸڭنٸڭ تٷكپٸرٸندە ىزىڭدايدى دا تۇرادى. 

ال ولاردىڭ كەيٸپكەرلٸك تۇلعاسى مەن وقيعاعا ارالاسى انىقتالىپ, سوعان وراي قيمىل مەن «تٸل بٸتە» باستاعان كەزدە, ياعني, شىعارما قاڭقادان اجىراپ, جەلٸگە (كومپوزيتسيياعا) كٶشكەن كەزدەگٸ جٷيكەنٸڭ قالاي شٷيكەلەنەتٸنٸن ەلەستەتۋدٸڭ ٶزٸ بٸر ازاپ. 

سونداي مي ماشاقاتىنان قۇتىلۋ ٷشٸن سۋرەتكەر نە تٷرلٸ امال, ايلا, تەسٸل قولدانادى. مىسالى, ورىستىڭ ۇلى جازۋشىسى, تٷپكٸ تەگٸ تٷركٸ يۆان سەرگەەۆيچ تۋرگەنەۆ ەر شىعارماسىنا جەكە دەپتەر اشىپ, ەر كەيٸپكەرٸنٸڭ ٶمٸربايانىن, كٶزقاراسىن, تٷر-تٷسٸن, كيەتٸن كيٸمٸن, سٶيلەۋ مەنەرٸن, سوعان وراي سٶزدٸك قورىن, مٸنەزٸن, ٶسكەن ورتاسىن قاعازعا تٷسٸرٸپ, ولاردىڭ اتىنان كٷندەلٸك جازىپ وتىرىپتى.

ەرينە, مۇنىڭ بارلىعى, شىعارما كەيٸپكەرلەرٸ بەينەسٸنٸڭ بٸرٸن-بٸر قايتالاماي, دارالانا سومدالۋى ٷشٸن جاسالعان دايىندىق شاراسى. ول «ەكەلەر مەن بالالار» رومانىنداعى  قوعامعا ٶشٸ كەتكەن بازاروۆتىڭ جان اشۋىنىڭ سەبەبٸن تٷسٸنۋ ٷشٸن بازاروۆتىڭ «كٷندەلٸگٸن» پايدالانىپتى. دۇرىس-اق, بٸراق... ول «كٷندەلٸكتٸ» كٸم جازدى دەيسٸز بە? يۆان سەرگەەۆيچتٸڭ دەل ٶزٸ جازعان. جازۋ بارىسىندا بازاروۆتىڭ, ياعني, بازاروۆتىڭ اتىنان ٶزٸ جازعان «كٷندەلٸكتٸ» قايتالاپ وقىپ, ونداعى وي-پٸكٸرلەردٸ بٸردە – العاپ, بٸردە – سىناپ, ٶزٸنٸڭ اۆتورلىق پٸكٸرٸن قوسىپ پايلانعان. 

اتاقتى فرانتسۋز جازۋشىسى ەميل زوليا دا كەيٸپكەرلەرٸنە ارناپ جەكە كٷندەلٸك ۇستاعان. جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆتىڭ «اقبٸلەك» رومانىنداعى كٷندەلٸكتەر قالاي دٷنيەگە كەلدٸ, ول جاعى بٸزگە مەلٸمسٸز. 

ٶمٸردە ٸزٸم-قايىم ٸزٸ جوق ەلەس ادامداردىڭ اتىنان جەكە كٷندەلٸك اشىپ, ونى ٶمٸرلٸك شىندىق رەتٸندە كٶرسەتۋ ٷشٸن ٶزٸ جازىپ, ۋاقىتىن كەتٸرگەنشە بٸردەن نەگە تۋىندىنىڭ بويىنا توعىتا سالمادى. ونى ٶزٸنەن باسقا كٸم بٸلٸپ جاتىر. ەلدە, سول جاساندى شىندىقتىڭ ٶمٸر شىندىعى ەكەندٸگٸنە ٶزٸنٸڭ كٶزٸن ٶزٸ جەتكٸزٸپ, سوعان ٶزٸن سەندٸرۋ ٷشٸن بە? ول دا مٷمكٸن. 

مٷمكٸن ەمەس, سولاي. ٶزٸنٸڭ جازعانىنىڭ شىندىق ەكەنٸنە ٶزٸ سەنبەسە, شىعارماشىلىق  جۇمىس ماعىناسىنان ايىرىلادى. بۇل, ەلگٸ ٶزٸنٸڭ بالاسىنىڭ ٶزٸنٸكٸ ەكەنٸن بٸلٸپ تۇرىپ, جاتباۋىر تارتاتىن كٸنەمشٸل ەكە سيياقتى كٸرپيياز قىلىق. 

مۇنداي سەنٸمسٸزدٸكتٸڭ سوڭى جەكە تراگەديياعا ەكەلٸپ سوعۋى دا عايبىل. ٶزدەرٸنٸڭ جازعانىنان جاساندىلىقتى اڭعارعان دجەك لوندوننىڭ, فيتس سكوتتسجەرالدتٸڭ, ەرنست حەمينگۋەيدٸڭ, گەرمانن گەسسەنٸڭ, ريۋنەسكو اكۋتاگاۆانىڭ, ياسۋنار كاۆاباتانىڭ, سەرگەي ەسەنيننٸڭ, ونىڭ ٶلٸمٸن قوشتاماعان ۆلاديمير ماياكوۆسكييدٸڭ, ماياكوۆسكييدٸڭ ٶز ەركٸمەن ٶمٸردەن كەتۋٸن مٸنەگەن الەكساندر فادەەۆتٸڭ, بٸز «شەكپەنٸنەن شىققان» بەردٸبەك سوقپاقباەۆتٸڭ سونداي توسىن شەشٸم قابىلداۋى, شىعارمانىڭ دايىندىعى مەن دٷنيەگە كەلۋٸنٸڭ اراسىندا قييامەت-قايىمدىق كاتارسيستەردٸڭ جٷرٸپ جاتاتىنىن قاسىم ەتەدٸ. 

ال تٸكەلەي ساناعا تٷسەتٸن سالماعى تۇرعىسىنان العاندا, مازاسىز ەمەس, ارانىڭ ىزىڭىنا ۇقساعان مازاڭداۋ كەزەڭ بۇل. مازاسىنىڭ ازدىعى – قابىرعاڭ سٶگٸلٸپ, شٶگەل شٷيٸلگەن كٷي كەشپەيسٸڭ. ٶمٸردٸڭ ەر كٶرٸنٸسٸن, سونىڭ شىندىعىن دەلەلدەيتٸن دەرەكتەردٸ تٸرنەكتەپ تەرٸپ, كٶركەم قييالدىڭ تالشىعىن ٷزٸك-ٷزٸك جالعاپ, بٸر جەلٸنٸڭ بويىنا مونشاقتاپ تٸزە جٷرەسٸڭ. تٸرنەكتەگەن «تٶلٸڭ» قاشان قوساقتى كٶگەنگە اينالعانشا ول ٷردٸس ٷزٸلمەيدٸ. كٷندٸز – كٷلكٸڭە, تٷندە – ۇيقىڭا تىنىشتىق بەرمەيدٸ, اباي ايتقانداي ۇزاتقان «ويىڭ جۇرتقا ۇلىپ قايتا بەرەدٸ». بۇل كەزەڭنٸڭ مازاڭداۋ كەلەتٸنٸ دە سوندىقتان.

تٸكەلەي جەمٸس بەرمەيتٸن بۇل ناۋقاننىڭ ٶمٸر بويى اياقتالماۋى دا مٷمكٸن. ونداي مىسالدار بٸردەپ ەمەس, جٷزدەپ سانالادى, تٸپتٸ, ەلەمدە قانشا سۋرەتكەر ٶمٸر سٷرسە, سونشاما تۋىندى تۋماي قالدى دەپ سەنٸممەن ايتۋعا بولادى. ارىعا بارماي ورىس ەدەبيەتٸنە جٷگٸنسەك تە جٷگٸمٸز جەڭٸلدەمەيدٸ. 

مەسەلەنكي, نيكولاي ۆاسيلەۆيچ گوگول رەسەي سامودەرجاۆيەسٸنٸڭ جاعىمسىز ٶمٸرٸن ەشكەرەلەۋ نيەتٸمەن ٶمٸرلٸك قۇبىلىستاردى «ٶلٸ جاندار» رومانىنىڭ شيكٸزاتى رەتٸندە ٶمٸر بويى تٸرنەكتەپ جيعان. ەكٸنشٸ كٸتبىندا جاعىمسىز كەيٸپكەرلەردٸ جاعىمدى بەينەگە اينالدىرۋعا ۇمتىلعان. رومان سەتتٸ اياقتالعان. بٸراق ٶزٸنٸڭ عۇمىر بويى تٸرنەكتەگەن «قارابايىر ٶمٸر شىندىعىنىڭ» پايدالانىلماي قالعانىنا ٶكٸنگەن جەنە كەيٸپكەرلەرٸنٸڭ ەلگٸ قۇبىلۋىنا (جاعىمسىزدان جاعىمدىعا) سەنبەگەن جازۋشى تولىق اياقتالىپ, سىننان ٶتكەن رومانىن پەشتٸڭ كٶمەيٸنە تىعا سالعان. سٶيتٸپ, «ٶلٸ جاندار» دا, ونىڭ دايىندىق شيكٸزاتتارى دا دٸتتەگەن جەرٸنە جەتپەي قالعان.

لەۆ تولستوي قۋات-كٷشٸ بويىندا بۋلىعىپ تۇرعان شاعىندا «دەكابريستەر» اتتى رومان جازۋ ٷشٸن پەلەنباي جىل دايىندالىپ, ارحيۆ اقتارىپ, جەكە قۇجاتتاردى قاراستىرىپ, ٶمٸرلٸك دەرەكتەر جيعان. بۇل دەگدار دا كٷندەلٸككە جٷگٸنگەن. اقىر-سوڭى نە بولدى دەيسٸز عوي? «دەكابريستەر» اتتى رومان جازىلماي قالعان. جازۋ بارىسىندا كٶركەم قييال ەركٸنە قويماي جەتەكتەپ, «سوعىس جەنە بەيبٸتشٸلٸككە» الىپ كەلگەن. ٸزدەنٸس پەن دايىندىق شاراسى تەككە كەتكەن جوق, بٸراق دەكابريستەر تۋرالى پەلەنباي جىل جيناعان تٷگەندەي توم دەرەكتەر, شىعارمانىڭ قاڭقاسى مەن جەلٸسٸنە بايلانعان كەيٸپكەرلەردٸڭ كٷندەلٸك بەتتەرٸ مەن مٸنەزدەمەلەرٸ, قىسقارتىپ ايتقاندا, ەسٸل ەڭبەك ەش كەتتٸ.

مۇنداي مٷتتەيٸمدٸكتەن مۇحتار ەۋەزوۆ تە قۇر الاقان قالماعان. وتىزىنشى جىلداردىڭ باسىندا تٷرمەدەن شىققان سوڭ الاش زييالىلارىنىڭ ٶمٸرٸنە ارنالعان «تۇمان ايىعاردا» اتتى رومانعا دەرەكتەر جيناستىرىپ جٷرگەنٸن اندا-ساندا ايتىپ قالىپ جٷرگەن. ونىڭ بٸرٸنشٸ تاراۋى جازىلا باستاپ, توقتاپ قالدى. تٸرنەكتەگەن ٶمٸرلٸك دەرەكتەر سانانىڭ اشىلمايتىن  تٷيسٸك تٷكپٸرٸنە جاسىرىلدى. وعان كٸم كٸنەلٸ? زامانى ما. ەرينە. الاش قايراتكەرلەرٸن كەيٸپكەر ەتسە, سەكەن سەيفۋلليننٸڭ «تار جول, تايعاق كەشۋٸ» سيياقتى, كٶبەسٸنە شي جٷگٸرتە ەشكەرەلەۋگە تيٸس ەدٸ. روماننىڭ جاپ-جاقسى باستالىپ كەلە جاتىپ مازمۇنداما, جوبا دەڭگەيٸندە ٷزٸلٸپ قالۋىنا باسقاداي سەبەپ تابۋ نەعايبىل. 

دەگەنمەن دە, اياقتالماي قالعان روماننىڭ بٸر جەلٸسٸن «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىنىڭ تٶرتٸنشٸ كٸتابىنداعى ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ پروتوتيپٸ – ەزٸمحاننىڭ بەينەسٸنە پايدالانعانى شىندىق. جاعىمسىز كەيٸپكەر بولعانىمەن دە, ەپوپەيادا ونى – ەزٸمحاندى جاقتايتىن سارىمولدا, تەكەجان, شۇبار سيياقتى «كەنٸگٸ, تۋا جاعىمسىز جاراتىلعان» وي وپپوزيتسيونەرلەرٸ بار. ال جەكە روماندا ونداي قامقورشىنى تابۋ قيىنعا سوعار ەدٸ. مٷمكٸن دە ەمەس. سوندىقتان دا ەكٸ وتتىڭ اراسىندا قالاتىنىن بٸلٸپ, دايىندىعىنىڭ تيياناقتى-تيياناقسىزدىعىنا قاراماستان, رومان جازۋدى توقتاتقان. الايدا سول يدەيا تىنىشتىق بەرمەسە كەرەك, كەيٸن «تارتىس», «الما باعىندا» اتتى پەسالارىندا الاش زييالىلارى قىلاڭ بەردٸ. ال «دوس – بەدەل دوس» اتتى سوڭعى پەساسىندا قييال جٷزٸندەگٸ شىندىق ارقىلى تاعدىرلى تۋىندى سومداۋعا ۇمتىلدى. ەرينە, شىندىقتىڭ ٶزٸ شىرماتىلىپ جاتقاندا, شىنايى شىعارما قايدان تۋسىن. اۆتورىنا ٸشكٸ سىرىن اشپاعان كٷيٸندە تارتپادا قالدى. 

يليا سەلۆينسكيي: «ۆلاست ودنوگو پيساتەليا ناد درۋگيم – ەتو ساموە تياجكوە, چتو موجەت ۆىپاست نا دوليۋ ليتەراتۋرى» – «بٸر جازۋشىنىڭ ەكٸنشٸ بٸر جازۋشىعا جاساعان ٶكتەمدٸگٸ – ەدەبيەتتٸڭ باسىنا تٶنگەن ەڭ اۋىر قاۋٸپتٸڭ بٸرٸ» – دەگەن ەكەن. مۇنداي ٶكتەمدٸكتەن مۇحتار ەۋەزوۆ ٶلەرٸنەن ەكٸ-ٷش جىل بۇرىن عانا ارىلدى. ەلگٸ: «ۋا, تار زامان, ادىمىمدى اشتىرماي, شىرماپ الاتىنداي نە جازىپ ەدٸم مەن ساعان» – دەپ ابايدىڭ اتىن جامىلىپ وتىرىپ شاعىناتىنى سوندىقتان.

سونداي ٶكتەمدٸكتٸ ٶلە-ٶلگەنشە كٶرٸپ كەتكەن ٸليياس ەسەنبەرليننٸڭ «قاھار» مەن «قاتەرلٸ ٶتكەلدٸڭ» جەنە «قاتەرلٸ ٶتكەل» مەن «ايقاستىڭ» اراسىن جالعايتىن (العاشقىسى ەليحان مەن احاڭنىڭ, سوڭعىسى ەرماحان بەكماحانوۆتىڭ ٶمٸرٸنە ارنالعان) روماندارىنىڭ شيكٸزاتتارى يگەرٸلمەي قالدى.

بٸزدٸڭ دە جيىرما جاستان باستاپ قىرىق جىل بويى جيناقتاعان, تەك قانا رەسەيدٸڭ 64 مۇراعاتتارى مەن مۇراجايلارىنىڭ, كٸتاپحانالارىنىڭ قورىنان تٸرنەكتەپ تەرٸلگەن شيكٸزاتتارىمىزدىڭ بۋما-بۋما كٷيٸندە شاڭ قاۋىپ جاتقانىن ٸشٸمٸز اشي وتىرىپ ەسكە سالامىز. 

بۇل ٶزٸ «تٸرٸ كٷيٸك» نەرسە ەكەن. كەيدە سونىڭ بارلىعىن كٶزگە – كٷيٸك, ساناعا – سالماق قىلماي, ٶرتەپ جٸبەرگٸڭ كەلەدٸ. امالىڭ قايسى. ەزٸرشە, سونشاما دەرەكتٸ جيعانشا تاعى بٸر ادامنىڭ ٶمٸرٸ زايا كەتپەسٸن, بٸردە بولماسا – بٸردە, بٸرەۋ بولماسا – بٸرەۋ كەدەسٸنە جاراتار دەگەن ەسەكدەمەمەن ەزٸرشە امان ساقتاپ كەلەمٸز. 

ٷمٸتسٸز شايتاننىڭ ٸسٸ, ەرينە. شايتان زاماندا شايتانعا دەمە ارتپاساڭ تاعى بولمايدى.

ٷشٸنشٸ تاراۋ.بارىس: «كٸمگە?» – «ھومو پوەتيكۋسكە»

قويشى, سونىمەن «كٶمەكشٸ قۇرالداردىڭ» بەرٸ ٸسكە قوسىلدى دەپ ەسەپتەيٸك. ياعني, وي (زامىسل) مەن جوبا قابىستى. گٷلدٸڭ شىرىنى ومارتاعا جينالدى. ەندٸ سونى قورىتۋ, بىلايشا ايتقاندا, گٷلدٸڭ شىرىنىن بالعا اينالدىرۋ عانا قالدى. دٶرەكٸ تەڭەۋمەن جەتكٸزسەك, كەۋاپ جاسايتىن سۇرپى ەت تاڭدالىپ, سٸركە سۋىنا سالىندى. كەۋاپتىڭ ەندٸگٸ ساپاسى, ياعني, دەمٸ مەن جۇمساقتىعى ەتتٸڭ سٸركە سۋىن قالاي سٸڭٸرگەنٸنە بايلانىستى. 

سول سيياقتى جازۋشى دا كٶركەم شىندىقتىڭ ازۋ تٸسٸن سىندىراتىن قۇجاتتار مەن كٷندەلٸكتەردەگٸ قاساڭ ٶمٸرلٸك شىندىقتى ٷگٸتٸپ, يٸن قاندىرىپ, بابىنا كەلتٸرە باپتاۋى تيٸس. بۇل جەردەگٸ قورىتىلماعان شيكٸزاتتار – كٶركەم ەلەمنٸڭ قاس جاۋى. 

تۋىندىنىڭ تۇتاستاي تۋىرىلىپ تٷسۋٸ ٷشٸن شيكٸزاتتار قالدىقسىز ۇنتاقتالۋى كەرەك. تالانتتىڭ شەبەرلٸگٸ وسى بٸر سەتتەگٸ «قايتارعان وي كٷيٸسٸنە», شىعارماشىلىق قۋاتىنا, كٶركەم قييالىنىڭ قۇدٸرەتٸنە بايلانىستى شەشٸلەدٸ. ەرتەڭگٸ مەڭگٸلٸك داڭقتىڭ, نە مەڭگٸ ارىلمايتىن داقپىرتتىڭ باسى بۇل. 

گەتەنٸڭ: «پودليننىي حۋدوجنيك, ديكتۋيۋششيي زاكونى يسكۋسستۆۋ, سترەميتسيا ك حۋدوجەستۆەننوي پراۆدە, توت جە, كوتورىي پودوزرەۆاەت وب ەتيح زاكوناح ي سلەدۋەت تولكو سلەپومۋ ۆلەچەنييۋ, سترەميتسيا ك ناتۋرالنوست; پەرۆىي ۆزنوسيت يسكۋسستۆو نا ەگو ۆەرشينۋ, ۆتوروي – نيزۆوديت نا سامۋيۋ نيزششۋيۋ ستەپەن» – «ٶنەردٸڭ زاڭىنا باعىناتىن شىنايى سۋرەتكەر كٶركەم شىندىققا ۇمتىلادى, ال, كٸم دە كٸم مۇنداي زاڭدىلىقتارعا كٷدٸكپەن قاراپ, سوقىر سەنٸمنٸڭ سوڭىنان كەتسە, قارابايىرلىققا ۇمتىلسا, وندا – العاشقىسى  ٶنەردٸ  شىڭعا  شىعارادى, ال ەكٸنشٸسٸ – ونى شىڭىراۋدىڭ ەڭ تٷبٸنە تاستايدى» – دەپ داۋاسىن ايتقان شىعىمدى, نە شىعىمسىز شاق. 

ەندٸگٸ تاڭداۋ سٸزدە. بٸراق قاي قالامگەردٸڭ شىڭعا شىرقاعىسى كەلمەيدٸ دەيسٸڭ. گەپ – قارابايىر, جەر باۋىرلاپ قالعان ٶمٸرلٸك شىندىققا قانات بٸتٸرٸپ, ٶتٸرٸكتٸ – شىنداي, شىندى – ٶتٸرٸككە بەرگٸسٸز ەتٸپ «قيىننان قيىستىرا» بٸلۋدە. ەرينە, ونداي ولجا تۋمىسى تۇتاس تالانتتىڭ عانا ەلشٸسٸنە تيەسٸلٸ. قالعانىن ايتقىزباي-اق ٶزدەرٸڭٸز تٷسٸنە بەرٸڭٸزدەر.

سونىمەن, شىعارمانىڭ العاشقى تامشى قانى وسى سەتتە ۇيىيدى. ەندٸ وعان جان بەرٸپ, بەينە بٸتٸرٸپ, سەزٸم دەمٸن سالىپ, ٸس-قيمىلعا جەتەلەۋ كەرەك. بٷگٸنگٸنٸڭ تٸلٸمەن ايتقاندا, ەرقايسىسىنا جۇمىس تاۋىپ بەرۋگە تيٸسسٸڭ. مۇنى, كٶنە ەدەبي تەرميندە «ھومو پوەتيكۋس» دەپ اتايدى.

ال «ھومو پوەتيكۋس» دەگەنٸمٸز – پوەتيكالىق ادام, ياعني, سٶزبەن جان بٸتكەن جان, بٷگٸنگٸ تٸلگە اۋدارساق كەيٸپكەر بولىپ شىعادى. مۇندا ادامنىڭ كەلبەتٸ, ٸس-قيمىلى عانا بەينەلٸ باياندالىپ قويمايدى, سونىمەن قاتار ونىڭ ٸشكٸ اعزالارىنىڭ تابيعي قابٸلەتتەرٸ, ياعني, كٶز, قۇلاق, ەرٸن, جٷرەك, قول, ٸشەك-قارىن, اتالىق پەن انالىق بەز, بٶكسە, بالتىر, تابان, تاعى دا باسقا اشىق اتالىپ, اتالمايتىن مٷشەلەر بار بولمىسىمەن سۋرەتتەلٸپ, ٸسكە قوسىلادى. بولمىستى بۇل اعزالار پسيحولوگييالىق تۇرعىدان قالاي قابىلدايدى, سونى تولىق جەتكٸزەمٸن دەپ دجەيمس دجويس ٶزٸنٸڭ اتىشۋلى «ۋليسس» رومانىن جازعان.

سٶزبەن سۋرەتتەلٸپ, قالام ٷشٸمەن جان بٸتكەن جانداردىڭ ەر دەمٸن سۋرەتكەر ەتەنە سەزٸپ وتىرۋى تيٸس. ونسىز قۇر سٷلدەردٸ سۋرەتتەگەن بولىپ شىعادى. مىسالى, ەلەم دراماتۋرگيياسىنا تٶڭكەرٸس جاساعان اتاقتى نورۆەگ دراماتۋرگٸ گەنريح يبسەن پەسا جازۋ ٷستٸندە ٶزٸنٸڭ كەيٸپكەرٸمەن استاسىپ كەتكەنٸ سونداي, ول كٷندەلٸگٸنە: «سەگودنيا ۋ مەنيا پوبىۆالو نورا. نا نەي بىلو گولۋبوە پلاتە. ونا ۆوشلا ۆ كومناتۋ ي پولوجيلا منە رۋكۋ نا پلەچو...» – «بٷگٸن ماعان نورا كەلدٸ. ٷستٸندە كٶگٸلدٸر تٷستٸ كٶيلەگٸ بار ەكەن. ول بٶلمەگە كٸردٸ دە مەنٸڭ يىعىما قولىن سالدى» – دەپ جازعان. نورا – كەيٸپكەرٸ. دەمەك, يبسەن ٶزٸنٸڭ كەيٸپكەرٸن تٸرٸ ادام رەتٸندە سەزٸنگەن. قانداي تۆورچەستۆولىق كٸرٸگۋ. تٸپتٸ كەلٸنشەكتٸڭ ىستىق دەمٸن دە سەزٸنٸپ وتىر. ەزٸلە استاسىپ, ەگٸلە تابىسۋ, قىتىقسىز ارالاسۋ وسىنداي-اق بولار.

جاڭا ەر سۋرەتكەر ٶزٸنٸڭ جاساندى جاندارىنا, ياعني, كەيٸپكەرلەرٸنە جۇمىس تاۋىپ بەرۋ كەرەك – دەدٸك قوي. بۇل ارادا جازۋشى ەڭبەك بيرجاسىنىڭ مٸندەتٸن اتقارادى. كٸمنٸڭ قانداي قابٸلەتٸ مەن ماماندىعى بار, كٸم نە نەرسەگە بەيٸم, سونىڭ بارلىعىن ەستە ۇستاۋى شارت. ەرەكەتٸ اۋىسقان كەيٸپكەردەن سوم بەينە شىقپايدى. قالامگەردٸڭ ساقتاناتىن تۇسى وسى جەنە ەر ادام ٶز بەينەسٸنە ساي ورىنىن تابۋعا تيٸستٸ تٷيتكٸلدٸ مەسەلە بۇل. وقيعانىڭ باسىندا ەتٸكشٸ بوپ باياندالعان كەيٸپكەر سوڭىندا ۇستا بولىپ شىعا كەلگەن جايلار ٶتە جيٸ كەزدەسكەن. ەسٸرەسە, قازاق جازۋشىلارىنىڭ بٸرازى زارداپ شەككەن, اقىرىندا ەڭبەكشٸ تاپ بار كەسٸپتٸ يگەرە الادى – دەپ سىلتاۋراتا قۇتىلعان سۋرەتكەرلەر بولعان. 

ال بۋرجۋازييالىق جەنە كاپيتاليستٸك قوعام مۇنى كەشٸرمەيدٸ. سوندىقتان دا سۋرەتكەرلەر «كەسٸپ بٶلٸسۋگە» ٶتە ساق قاراعان. مىسالى, گەنريح يبسەننٸڭ جەي تٸرشٸلٸكتەگٸ ماماندىعى اپتەكار, ياعني, دەرٸحانادا ٸستەگەن. سوندىقتان دەرٸ سالاتىن تولىپ جاتقان ۇساق قوبديشالارىنىڭ بولعانى تاڭداندىرماسا كەرەك-تٸ. ول جازاتىن شىعارماسىندا قانشا كەيٸپكەر بولسا, سونشا قوبديشا دايىنداعان. ەر قوبديشانىڭ سىرتىنا كەيٸپكەردٸڭ اتىن جازعان.  سودان كەيٸن ەر كەيٸپكەردٸڭ جەكە باسىنا قاتىستى دەرەكتەر مەن ديالوگتەردٸ, سوعان لايىقتى سٶزدەر مەن تەرميندەردٸ, كەسٸبي ٸسٸن جازىپ, قوبديشاعا تاستاي بەرگەن. قوبدي تولىپ, شيكٸزات تولىق جيناقتالىپ بٸتكەندە (ويشا جوبالاعاندا) جازۋعا وتىرعان. مٸنە, «كەيٸپكەرلەر بيرجاسىن» يبسەن وسىلاي اشقان.

گيۋستاۆ فلوبەر رومان جازباس بۇرىن تيياناقتى تٷردە جوسپار جاساعان, جۇمىس بارىسىندا سودان اۋىتقىماۋعا تىرىسقان. ياعني, وقيعانىڭ باستالۋى, دامۋى, شارىقتاۋ شەگٸ, كٶركەمدٸك شەشٸمٸ الدىن-الا بەلگٸلەنٸپ قويادى. مۇنداي «ەسەپتٸ قيسىن» جازۋ مەنەرٸ مەن ستيلدٸك تۇرعىدان ەلەمدەگٸ ەڭ ٷزدٸك شىعارما رەتٸندە مويىندالعان فلوبەردٸڭ «باۆاري حانىمىنىڭ» ٶزٸنەن دە اڭعارىلادى.

ال دجوزەف كونراد ٶزٸنٸڭ كەيبٸر روماندارىن كەيٸپكەردٸڭ ەڭ سوڭعى دەمٸ ٷزٸلگەن جەردەن, ياعني, ٶلٸمٸنەن باستاپ جازىپ, ونىڭ تۋعان كٷنٸنە قاراي شەگٸندٸرە جازعان. قازاق ەدەبيەتٸندە مۇنداي تەسٸلدٸ  بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ شيكٸ كەزٸمٸزدە جازىلعان «جەر-بەسٸك» اتتى  رومان-نوۆەللامىزدا» قولدانىپپىز. ەرينە, ٶزگە دە ٷلگٸ بار, بٸراق, ەسكە تٷسٸرٸپ,  نازاردى باسقا جاققا اۋدارىپ, ەلپٸلدەپ تۇرعان ەسٸمٸزدٸ اداستىرعىمىز كەلمەدٸ.

2.«نەگە?» – سٶزگە

ەرينە, مۇنىڭ بارلىعىنا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن قۇدٸرەت – سٶز. ەر سۋرەتكەردٸڭ, ەر تاقىرىپتىڭ, ەر تۋىندىنىڭ, ەر كەيٸپكەردٸڭ تەك ٶزٸنە عانا سىباعالى سٶزٸ بولادى. اناتول  فرانستىڭ: «لاسكايتە فرازۋ» – «سٶزدٸ ايالاڭدار» دەپ جار سالۋىندا سونداي بٸر سىرلى استار بار. 

سوندىقتان دا سۋرەتكەر بٸتكەننٸڭ بەرٸ ٷشٸن ەڭ اۋىر ەرٸ جاۋاپتى, ەرٸ ايشىقتى مەزەت – العاشقى سٶزدٸڭ قاعاز بەتٸنە تٷسكەن سەتٸ. بۇل, جازۋشى ٷشٸن ٶمٸر سٷرۋدٸڭ ىڭعايىن تاڭداعانمەن بٸردەي. ٶيتكەنٸ, ەندٸ سەن قاشان شىعارماڭ اياقتالعانشا سول ىرعاقپەن, سول كٶڭٸل-كٷيمەن, سول كٶزقاراسپەن, سول ەلەممەن ٶمٸر سٷرەسٸڭ. 

سوندىقتان دا ٶزٸڭە نە راحات, نە ازاپ سىيلايتىن جولدى تاڭداۋىڭا تۋرا كەلەدٸ.

ساپارىڭ سەتتٸ اياقتالۋى ٷشٸن جولعا العان ازىعىڭ جەتە مە, دايىندىعىڭ قالاي, ياعني تاڭداعان ەلەمٸڭدٸ تارىقپاي سۋرەتتەپ بەرەتٸن سٶزدٸك قورىڭ مول ما? شىعارمانىڭ شيكٸزاتى – كٷندە-كٷندە قايتالاپ ىسىتىپ ٸشە بەرەتٸن كەسپە كٶجە ەمەس. ەر سٶزٸڭ, ەر سٶيلەمٸڭ, ەر ابزاتستىڭ ەسەر بەرٸپ, ٸلگەرٸ قاراي ىنتىزارىڭدى ارتتىرا جەتەلەۋٸ تيٸس. ەيتپەسە, «كٸنەمشٸل كەلٸنشەكتەر» كەشٸرمەيدٸ, تەز جالىعىپ, تەرٸس قاراپ كەتۋٸ عاجاپ ەمەس. ال ودان ايىرىلۋ – جازۋشى ٷشٸن ٶلٸممەن تەڭ. 

گەتە وسىناۋ بٸر زاۋال شاقتاعى جاۋاپكەرشٸلٸك ٶتكەلٸ تۋرالى: «يا ۆنوۆ وششۋششايۋ ينتەرەس ك ميرۋ, يسپىتىۆايۋ سۆويۋ سپوسوبنوست نابليۋدات, پروۆەريايۋ, ناسكولكو ۆەليكي موي زنانييا ي سۆەدەنييا, دوستاتوچنو لي ياسنا ي سۆەتلو موە زرەنيە, منوگو لي يا موگۋ سحۆاتيت پري بەگلووبزورە ي سپوسوبنى لي يزگلاديتسيا مورششينى, ۆرەزاۆشيەسيا ۆ مويۋ دۋشۋ» – «مەن وسىناۋ سەتتە مىنا دٷنيەگە  ىنتىزارىمنىڭ قايتا اشىلعانىن تاعى بٸر رەت سەزٸنەمٸن, ٶزٸمنٸڭ قاداعالاۋ قابٸلەتٸمدٸ سىنايمىن, مەنٸڭ بٸلٸمٸم مەن ماعلۇماتتارىمنىڭ قانشالىقتى جەتكٸلٸكتٸ ەكەنٸن تەكسەرەمٸن, مەنٸڭ كٶزقاراسىم سونشالىقتى انىق ەرٸ قانىق پا, اتٷستٸ جەدەلدەتە شولىپ شىققان كەزدە قانشالىقتى قۇبىلىستى  قامتي الامىن, مەنٸڭ جانىمدى وسقىلاعان جارالاردىڭ تىرتىعىن جازۋعا قابٸلەتتٸ مە, سونىڭ  بارلىعىن كٶڭٸل كٶرٸگٸنەن ٶتكٸزەمٸن» دەپ جازىپتى. 

بۇل – جالعىز گەتەنٸڭ عانا  ەمەس, قالام ۇستاعان مۇقىم قالامگەردٸڭ رۋح كەدەنٸ.

سٶزدٸك قوردىڭ نەگٸزگٸلەرٸن, سونىڭ ٸشٸندە كەلەسٸ سٶزدٸ شاقىراتىن, نە ناقتى بٸر قۇبىلىستى, سيتۋاتسييانى, وقيعانىڭ مٸنەزٸن, سٶيلەمنٸڭ ٸشكٸ ىرعاعىن, كەيٸپكەردٸڭ كٶڭٸل اۋانىن بٸلدٸرەتٸن نىسانالى سٶزدەر مەن ۇعىمداردى قاتيراسىنا, نە دايىندىق دەپتەرٸنە تٷسٸرمەگەن, جارتى مىڭ سٶز تٸركەسٸن جادىندا ۇستاماعان جازۋشىنى سىيلاۋ قيىن. ونداي سٶزگە جارلى, سٶيلەمگە وراشولاق, ۇعىمدارى موجانتوپاي جازۋشىسىماقتاردىڭ دٷمبٸلەز دٷنيەلەرٸ بٸردەن جٷرەگٸڭدٸ كٸلكٸتەدٸ. 

فلوبەر «مادام باۆاريدى» جازعاندا عانا ەمەس, بٷكٸل شىعارماشىلىعىندا بٸر سٶزدٸ ەكٸنشٸ رەت سول مەنەردە ەشقاشان قايتالاماعان, كەيٸپكەرلەر بەينەسٸن سومداعاندا دا سول تالاپتى ۇستانعان. ونىڭ: «منە ەششە وستالوس ناپيسات دەسيات سترانيتس, ا مەجدۋ تەم زاپاس مويح تەم ۋجە يسچەرپان» – «مەنٸڭ ەلٸ ون بەت جازۋىم كەرەك, سوعان قاراماستان مەنٸڭ تاقىرىبىمنىڭ سٶزدٸك قورى تاۋسىلدى» – دەپ الاڭداۋى سونى تانىتادى. 

بۇل سٶزدەردٸ ول كٷندەلٸگٸنە جەتٸسكەننەن جازعان جوق. جازۋشىنىڭ جان ايقايى دەگەننٸڭ ناق ٶزٸ وسى. فلوبەر جازۋ ستولىندا كٷنٸنە 3-4 ساعاتتان تاپجىلماي وتىرىپ جازعاننىڭ ٶزٸندە 1 روماندى 5-6 جىلدا بٸتٸرگەن. يبسەن ەر درامانى 2 جىل جازعان. بالزاك تا, تولستوي دا, دوستوەۆسكيي دە, تۋرگەنەۆ تە, دج.لوندون دا, قازاقتا عابيت مٷسٸرەپوۆ تە باستان كەشكەن بەيۋاق بۇل. 

سونداي ماشاقاتتى جاقسى بٸلەتٸن بٸر ەدەبيەتشٸ گوگولگە: «جاقسى سٶزدٸ قايدان الاسىڭ?», – دەگەندە: «يز دىما پيشۋ ي سجيگايۋ, چتو پيسال. ي پيشۋ سنوۆا» – «تٷتٸننەن الامىن, ەۋەلگٸ جازعانىمدى ٶرتەيمٸن دە قايتا جازامىن, ول جازعانىمدى تاعى دا ٶرتەيمٸن. سودان كەيٸن بارىپ جازۋعا وتىرامىن» – دەپ بەينەلٸ تٷردە جاۋاپ بەرٸپتٸ. 

«ٶلٸ جانداردى» ٶرتەپ جٸبەرۋٸندە وسىنداي بٸر گەپ جاتسا كەرەك-تٸ. 

گەربەر سپەنسەر: «ۆ وسنوۆە ۆسەح پراۆيل, وپرەدەليايۋششيح ۆىبور ي ۋپوترەبلەنيە سلوۆ, مى ناحوديم تو جە گلاۆنوە ترەبوۆانيە: سبەرەجەنيە ۆنيمانييا... دوۆەستي ۋم لەگچايشيم پۋتەم دو جەلاەموگو پونياتييا ەست ۆو منوگيح سلۋچاياح ەدينستۆەننايا ي ۆو ۆسەح سلۋچاياح گلاۆنايا تسەل» (فيلوسوفييا سلوگا») – «سٶزدٸ تاڭداۋ مەن قولدانۋدىڭ شەگٸن بەلگٸلەيتٸن بارلىق ەرەجەلەردٸڭ نەگٸزٸندەگٸ باستى تالاپ – (سٶزدٸ) ٷنەمدەۋگە نازار اۋدارۋ بولۋى تيٸس دەپ ەسەپتەيمٸز... ويىڭدى دٸتتەگەن ۇعىمىڭا جىلدام جەتكٸزەتٸن جەتكٸزەتٸن ەڭ جالعىز جول بٸرەۋ عانا جەنە بارلىق جاعدايداعى باستى ماقسات تا سول بولماق» – دەيدٸ سٶزدٸك قور تۋرالى.

ال سٶز قيسىنىنىڭ تەورەتيكتەرٸنٸڭ بٸرٸ ا.ۆەسەلوۆسكيي: «دوستوينستۆو ستيليا سوستويت يمەننو ۆ توم, چتوبى دوستاۆيت ۆوزموجنو مەنشەم كوليچەستۆ سلوۆ» – «ستيلدٸڭ ەرەكشەلٸگٸ دەگەنٸمٸزدٸڭ ٶزٸ دە, (ويىڭدى) مٷمكٸندٸگٸڭنٸڭ بارىنشا از سٶزبەن جەتكٸزۋ بولىپ تابىلادى» – دەپتٸ. 

قازاقتا سٶزگە «ساراڭدىق جاساعان» جازۋشى عابيت مٷسٸرەپوۆ قانا. مۇنداي جانكەشتٸلٸككە تەۋەكەل ەتكەن ٶزگە قالامگەر ەسٸمٸزدە ساقتالماپتى. جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ, مۇحتار  ەۋەزوۆ, سەبيت  مۇقانوۆ, عابيت مٷسٸرەپوۆ قويىن دەپتەر ۇستاعان. «جازۋشىنىڭ جان سەرٸگٸ – قويىن دەپتەر» دەگەن كەسٸبي تۇراقتى سٶز تٸركەسٸ سودان تۋسا كەرەك-تٸ. سول قويىن دەپتەرگە كەيٸپكەرلەرٸنٸڭ ٸس-قيمىلى مەن پورترەتٸن, قاجەتتٸ بۇيىمدىق زاتتار مەن تۇرمىستىق, كەسٸپتٸك اتاۋلاردى تٷسٸرٸپ, ونىڭ شىعارمادا پايدالانىلۋى مٷمكٸن تۇستارىن ەسكەرتە وتىرعان. 

ابايدىڭ «جول ازىعىم مول ەمەس» – دەندەگٸ «ازىعى» وسى ماعىنالى سٶز.

ۆيكتور گيۋگو ارتىنا جيىنى ميلليون سٶز قالدىرعان №1 جازۋشى – دەپ ەسەپتەلەدٸ. 

مارسەل پرۋست تٷن ٸشٸندە جەنە نەمٸستەر پاريجدٸ بومبالاپ جاتقاندا «بەز  ستروگوستي» – «قاتال قاراماي, جۇمسارتا شەشپەي» مەتٸننٸڭ ماعىناسى بويىنشا اۋدارىلدى) دەگەن بٸر سٶزدٸڭ يتاليانشا اتالۋىن بٸلۋ ٷشٸن قالانىڭ ەكٸنشٸ شەتٸندەگٸ دوسى رامون فەرناندەسكە بارعان. مٸنە, تٸلگە جاۋاپكەرشٸلٸك دەپ وسىنى ايت.

قازاقتا سٶزدٸك قورى ەڭ باي جازۋشى – مۇحتار ەۋەزوۆ. «اباي جولىنىڭ» سٶزدٸك قورى شامامەن جيىرما مىڭعا جۋىق. ال بٷكٸل شىعارمالارىنداعى قولدانىلعان سٶز سانىن ەسەپتەسە, ۆيكتور گيۋگومەن يىق تٸرەستٸرٸپ قالاتىنىنا سەنٸم كەمٸل.

كٷندەلٸك پەن قويىن دەپتەر ۇستاماعانىمەن دە (ەڭگٸمەلەرٸنٸڭ ٶزٸ قويىن دەپتەردەگٸ جازۋدىڭ مٸندەتٸن اتقارعان) بەيٸمبەت مايلين جازۋ بارىسىندا تۋرا سول ارادا كەيٸپكەرٸ ايتۋعا تيٸستٸ سٶزدٸ ەسٸنە تٷسٸرە الماسا, قازاقتىڭ اۋىزەكٸ سٶزٸن بارىنشا ەركٸن مەڭگەرگەن جەنە نە كٶڭٸلدەنگەن, نە اشۋلانعان كەزٸندە نەشە تٷرلٸ قويۋ مازمۇندى سيرەك سٶزدەردٸ بۇرقىراتا جٶنەلەتٸن بەيبٸشەسٸنەن سۇرايدى ەكەن. ول ٷيدە بولماسا قاشان كەلگەنشە كٷتٸپ وتىرادى ەكەن. كەيدە ٶزٸنە قاجەتتٸ سٶزدٸ تابۋ ٷشٸن كٷلەكەڭدٸ ەدەيٸ كٷلدٸرٸپ, نە قاساقانا اشۋلاندىرادى ەكەن. كەيدە كٷيەۋٸنٸڭ مۇنداي «تەسٸلٸن اڭعارماعان» كٷلجامال جەڭگەي, قىزىپ كەتٸپ, ەكپٸنٸن ەزەر باسا الماي قالعان جايلاردىڭ بولعانىن ٶزٸنٸڭ ەستەلٸگٸندە جاسىرماي جازعان.

سٶز – ٶتە قاۋٸپتٸ قۇرال. ول – اسىل ۇستارا سيياقتى, بايقاماساڭ ارانداپ قالاسىڭ. سوندىقتان دا «ورىنىن تاپپاعان سٶز جەتٸم» دەيدٸ قازاق. دۇرىس جەنە ماعىنالى سٶز. جازۋشى ٷشٸن تٸپتٸ دە قىمبات ۇعىم. 

ٶيتكەنٸ, بٸرٸنشٸ سٶز, بٸرٸنشٸ سٶيلەم, بٸرٸنشٸ ابزاتس – بٷكٸل شىعارمانىڭ كٶركەمدٸك بولمىسىن شەشٸپ بەرەدٸ. كەيٸن قانشاما بۇلقىنساڭ دا العاشقى سوراپتان, العاشقى ەكپٸننەن, العاشقى ىرعاقتان, العاشقى مەنەردەن سىتىلىپ شىعا المايسىڭ. ول العاشقى ەرٸنٸڭ تيگەن ەرٸن سيياقتى كٶڭٸلٸڭنٸڭ قوشىڭدى جاڭىلىستىرمايدى, تٷيسٸكتٸڭ تٷكپٸرٸنەن ىنتىقتىرا مەپەلەپ, ىرقىنا كٶندٸرەدٸ دە وتىرادى, ياعني, شىعارمانىڭ كٶركەم ەلەمٸنٸڭ پەردەسٸن اشىپ, سۋرەتتەلۋگە تيٸستٸ وقيعانىڭ بوساعاسىنان اتتاتادى. 

مۇنداي سيقىرلى ەلەمگە كٸرەتٸن ەسٸك بار دا, شىعاتىن ەسٸك جوق. العاشقى قارقىنىڭمەن وقيعانىڭ جەلٸسٸنە ەرٸپ بٷلكەكتەيسٸڭ دە وتىراسىڭ. مالتىعۋىڭ دا مٷمكٸن. ازاپ تا شەگەسٸڭ. سٶز ٸزدەپ سارىلىپ, سٶيلەمنٸڭ قۇرىلىمىن ٶزگەرتكٸڭ كەلٸپ نەشە تٷرلٸ قيتۇرقى قۇبىلتۋلارعا باراسىڭ. سٶز بەن سٶيلەم سۋرەتتەگەن وقيعاڭا, كەيٸپكەرلەرٸڭنٸڭ قاس-قاباعىنا, كٶڭٸل-كٷيٸنە, تٸرشٸلٸك قاراكەتٸنە, قورشاعان ورتاسىنا, تاپ بولعان جاعدايعا ساي كەلمەيتٸندەي كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. 

بىلايشا ايتقاندا, جاڭا دا بولسا جاراسپاي تۇرعان كيٸم سيياقتى ەلگٸ سٶز بەن سٶيلەم جالپى شىعارمانىڭ تۇلا بويىنا قونباي تۇرۋى دا عاجاپ ەمەس. بەرٸن دە, كەيٸپكەرلەردٸڭ تٷر-تٷسٸ مەن ٸس-ەرەكەتٸن دە, وقيعانى دا, وقيعا ٶتەتٸن جەردٸ دە, وقيعانىڭ دامۋ جەلٸسٸن دە, وقيعانىڭ كٶركەمدٸك شەشٸمٸن دە ٶزگەرتۋٸڭە بولادى. تەك العاشقى سٶزدٸڭ, العاشقى سٶيلەمنٸڭ, العاشقى ابزاتستىڭ ەكپٸنٸن ٶزگەرتە المايسىڭ. ودان گٶرٸ شىعارمانى جازباي تاستاعانىڭ ەلدە قالاي وڭتايلى. مىسالى, قايروش:

«زىتىپ كەلەدٸ, زىتىپ كەلەدٸ. ارتىنا قاراي-قاراي زىتادى... زىتىپ كەلە جاتقانى – قاشىپ كەلەدٸ, ارتىنا قاراي بەرەتٸنٸ – قورقىپ كەلەدٸ». 

ەندٸ قايروشقا دا, ونى جازىپ وتىرعان عابيت مٷسٸرەپوۆكە دە توقتاۋ جوق. سول «زىتقاننان زىتىپ وتىرىپ» قالاعا كەلەدٸ, وندا بايىز تاپپاي جارتى ەۋروپانى جايلاعان عاراسات مايدانىنا اتتانادى, تٸپتٸ رومان اياقتالعاندا دا قايروش قاراعاندىعا «زىتىپ» بارا جاتادى. 

كەيٸپكەردٸڭ دە, اۆتوردىڭ دا «ورىنىندا ايالداۋعا» قاقىسى جوق. شىعارمانىڭ زاڭدىلىعى سولاي. ٶيتكەنٸ العاشقى سٶز «زىتۋدان» باستالىپ تۇر. سول بٸر اۋىز سٶز بٷكٸل شىعارمانىڭ جەلٸسٸنە ەكپٸن بەرٸپ تۇر. ودان باياۋلاتسا – جازۋشىعا مٸن, باياۋلاسا – كەيٸپكەرگە سىن. سەبەبٸ تۋىندىنىڭ بٸرٸنشٸ سٶزٸ ٸس-قيمىلعا, ەكٸنشٸ سٶزٸ دە ٸس-قيمىلعا, بٷكٸل بٸرٸنشٸ سٶيلەم ٸس-قيمىلعا قۇرىلعان. ەكەۋٸ دە سول ەكپٸنٸنەن جازباۋى تيٸس. بۇل دەگەنٸڭٸز, بٷكٸل شىعارما – قيمىلعا قۇرىلدى دەگەن سٶز.

ال مىنا: «كٷز اسپانى كٷڭگٸرت, بۇلىڭعىر. اۋادا دىمقىل سىز بار. تاڭ سالقىنى قازٸر كٷزدٸڭ سۋىق جەلٸنە اينالعان» – دەگەن سٶيلەمنەن كەيٸن «زىتىپ كەلەدٸ, زىتىپ كەلەدٸ» – دەپ «زىتقىتا» جازا المايسىز. 

بۇل سٶيلەم ٸس-قيمىلعا ەمەس, ويعا قۇرىلعان. ەندٸ مۇحتار ەۋەزوۆ ٶزٸنٸڭ قۇدٸرەتتٸ قالامىن  قانشا زورلاعانىمەن دە «زىتىپ كەلەدٸ, زىتىپ كەلەدٸ» دەپ جازدىرا المايدى. كەرٸسٸنشە, عابيت مٷسٸرەپوۆ تە قارىنداشى قانشا ٷشكٸر ۇشتالعانىمەن دە «زىتىپ» كەلە جاقتان قايروشتى توقتاتىپ الىپ, «كٷز اسپانى كٷڭگٸرت, بۇلىڭعىر. اۋادا دىمقىل سىز بار. تاڭ سالقىنى قازٸر كٷزدٸڭ سۋىق جەلٸنە اينالعان» دەي المايدى. 

ٶيتكەنٸ شىعارمانىڭ ەكپٸنٸ سول ارادا ٷزٸلەدٸ. ال مۇحتار ەۋەزوۆ ويلى ابايعا استىنداعى اتىن بوربايلاتا قامشىلاتىپ, «زىتقىتا» جٶنەلمەيدٸ. 

ٶيتكەنٸ, البەر كاميۋ ٶزٸنٸڭ ٶمٸرباياندىق «دولى پەندە» اتتى ەسسەسٸنە: «دا, بىت موجەت, گرۋست بىلىح نەسچاستيي ي ەست سچاستە» – «يە, باقىت دەگەنٸمٸز, مٷمكٸن, ٶتٸپ كەتكەن  باقىتسىزدىقتاردىڭ  كٶڭٸلگە قالدىرعان قوڭىر مۇڭى شىعار» – دەپ مٸنەزدەمە بەرگەنٸندەي, «اباي جولى» دا قازاقتىڭ باسىنان كٶشٸپ كەتكەن, قايتىپ ورالمايتىن كٶشپەلٸ ەلەمٸمەن قوشتاسقانىن بەينەلەيتٸن «قوڭىر مۇڭعا» قۇرىلعان شىعارما. 

مٸنە, بٸرٸنشٸ سٶزدٸڭ, بٸرٸنشٸ سٶيلەمنٸڭ, بٸرٸنشٸ ابزاتستىڭ «نەعىلايىنسىز قاتال» قۇدٸرەتٸ وسىنداي. ەكٸ سٶيلەم – ەكٸ ۇداي ەلەم.

«قىسقالىق – تالانتتىڭ قارىنداسى» دەگەن ۇستىندى ۇستانعان, ونسىز دا قىسقا جازاتىن ەڭگٸمەشٸ انتون پاۆلوۆيچ چەحوۆ جازعان ەڭگٸمەلەرٸنٸڭ العاشقى ابزاتسىن سىزىپ تاستايدى ەكەن. ەندەشە, بٸزدٸڭ ەلگٸ «بٸرٸنشٸ سٶز, بٸرٸنشٸ سٶيلەم, بٸرٸنشٸ ابزاتس بەرٸن شەشەدٸ» – دەگەنٸمٸز جاڭساق قيسىن با? 

كٸم بٸلسٸن. سۋرەتكەر دەگەنٸمٸزدٸڭ ٶزٸ, كٶركەم شىعارمانىڭ زاڭدىلىعىنان باسقا  ەش زاڭدىلىققا باعىنبايتىن «قىرسىق مٸنەزدٸڭ» يەسٸ ەمەس پە.

ستەندالدٸڭ: «لەگچە وپيسات ودەجدۋ ي مەدنىي وشەينيك كاكوگو نيبۋد سرەدنەۆەكوۆوگو رابا, چەم دۆيجەنييا چەلوۆەچەسكوگو سەردتسا» – «ادام جٷرەگٸنٸڭ دٸرٸلٸن جەتكٸزۋدەن گٶرٸ, ورتا عاسىرلىق ەلدەبٸر قۇلدىڭ كيٸمٸ مەن موينىنداعى قارعىسىن سۋرەتتەۋ ەلدەقايدا وڭاي» – دەۋٸنٸڭ سەبەبٸ دە سوندا.

كٶركەم شىعارماداعى ەر سٶز – كٶڭٸل قىلىن باساتىن بٸر-بٸر پەرنە. دەپ باسپاساڭ – جاڭىلاسىڭ. چەحوۆ سودان ساقتانعان بولۋى مٷمكٸن.

تٶرتٸنشٸ تاراۋ. تابىس : «كٸمدٸ?» –  نەگە قۇمارتتى?

وسىدان بارىپ, سول سٶز بەن سٶيلەمدٸ قۇرۋ تەسٸلٸ مەسەلەسٸ كەلٸپ تۋىندايدى. العاشقى سٶيلەمٸنٸڭ ٶزٸن جاي قۇرمالاس ەمەس, كٷردەلٸ قۇرمالاس سٶيلەممەن لەكٸتە باستايتىن, ويلاۋ جٷيەسٸ كٷردەلٸ سۋرەتكەرلەر شوعىرى بار.

ەلەمدٸك ٷردٸسكە جٷگٸنبەي-اق قويالىق. ال قازاقتا بۇل تەسٸلدٸ يٸن قاندىرىپ قولدانعاندار مۇحتار ەۋەزوۆ پەن ەبٸش كەكٸلباەۆ, ورالحان بٶكەي, اسقار سٷلەيمەنوۆتٸڭ دە كٷردەلٸ قۇرمالاسقا قۇشتارلىعى باسىم بولاتىن. تٸپتٸ, ول قولدانعان ٷيٸر-ٷيٸر ٷيٸرلٸ قۇرمالاستاردىڭ جٸگٸن اشۋدىڭ ٶزٸ قيىنعا سوعاتىن. 

ال جاي سٶيلەممەن-اق ىندىنىڭدى سۋىرىپ الىپ, ىقىلاسىڭدى ٶزٸنە اۋدارىپ, سۋىرىلا جٶنەلەتٸڭ جازۋشىلاردىڭ ەكٸنشٸ بٸر لەگٸ جەنە مول. قازاق قالامگەرلەرٸنٸڭ اراسىنداعى جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ, عابيت مٷسٸرەپوۆ, تەكەن ەلٸمقۇلوۆ, سايىن مۇراتبەكوۆ, مۇحتار ماعاۋين سولاردىڭ الدىڭعى قاتارىنا جاتادى. 

ال مۇنداي قولتاڭبالارى اشىق بايقالمايتىن, نە تۇراقتى «كٶڭٸلاشار» مەنەردٸ ماشىق ەتپەگەن قالامگەرلەر قاتارى دا جەتٸپ ارتىلادى. كٶزٸ قاراقتى, كٶڭٸل كٶزٸ اشىق وقىرماندار, العاشقى سٶيلەمدٸ وقىپ جٸبەرگەننەن-اق, ول قاي جازۋشىنىڭ شىعارماسى ەكەنٸن بٸردەن سەزە قويادى. مىسالى, مىناۋ كٸمنٸڭ شىعارماسى: 

«بالكونعا شىققانىندا اتىراۋدىڭ بەتٸنە التىن جول سالىپ, جارىقتىق كٷن دە كٶتەرٸلە بەرگەن. سول تەڭٸز ٷستٸندەگٸ التىن جولمەن اسىقپاي اياڭداپ, جەتٸم بوتاسىن جەتەكتەگەن اقبوتا كەتٸپ بارا جاتتى... جەتٸم بوتا جەتەلەگەن قىز, ەنە, سۋ بەتٸمەن شاشباۋى سىلدىراپ, ٷكٸسٸ جەلبٸرەپ كەتٸپ بارادى... مەڭگٸلٸك ساپارعا جاياۋ كەتٸپ بارادى». 

سٶزسٸز تانىدىڭىز, يە, ورالحان. ورالحاننىڭ «اقبوتاسى». ال مىناۋ جولدار كٸمگە تيەسٸلٸ:

«ات تۇياعىنان قۇم ساۋىرىن ويىپ تٷسكەن دٶڭگەلەك شۇڭقىر لەزدە قايتا تولادى. الدىنداعى وق بويى وزىق ٶڭشەڭ قۇلا ات مٸنگەن كٷزەت ساربازدارىنان تاۋ-تاۋ شاعىلدىڭ بەتكەيٸنە دە شاشىراپ قالىپ جاتقان كٶپ ٸز كٶزدٸ اشىپ-جۇمعانشا-اق عايىپ بولادى».

بۇل ەبٸش كەكٸلباەۆتٸڭ «اڭىزدىڭ اقىرى» رومانىنداعى ەڭ قاراپايىم العاشقى سٶيلەمدەرٸنٸڭ بٸرٸ. 

العاشقى ٷزٸكتەن سەنتيمەنتالدٸ-رومانتيزمنٸڭ, سوڭعىسىنان قازىمىرلانعان ناتۋراليزمنٸڭ سارىنى ەسەدٸ. ورالحان سٸلتەي سالدى ەمەۋٸرٸنمەن الىپ-ۇشىپ باياندايدى. مۇندا جالعىز قىز بەن بوتا بار. ال ەبٸشتٸڭ بٸر سٶيلەمٸندە بٸر ەلدٸڭ جۇرتتان كٶشكەنٸندەي قويۋ بوياۋ بار. اتتىڭ تۇياعى, قۇم, قۇمداعى ويىق, وق بويى وزعان ات, تاعى دا قۇلا ات, كٷزەتشٸ, ساربازدار, تاۋ-تاۋ شاعىل, شاشىراعان شاعىل, تاعى دا ٸز, ٸز عايىپ بولادى. 

ەكٸ جازۋشىنىڭ دا ٶز وقىرمانى بار. وسى ەكٸ ٷزٸكتٸ قاراپايىمداتىپ: «جەتٸم بوتا جەتەكتەگەن قىز سۋ بەتٸندە كەتٸپ بارا جاتتى» نەمەسە  «سارباز مٸنگەن قۇلا اتتىڭ قۇمعا باتقان تۇياعىنىڭ ٸزٸ لەزدە عايىپ بولدى» – دەپ جازسا قايتەر ەدٸ. جوق, مٷلدەم بولمايدى. بۇل – جازۋشىنىڭ كٶركەم ەلەمٸ. ونى ٶزگەرتۋ – جازۋشىنىڭ جانىن كەۋدەسٸنەن سۋىرىپ العانمەن بٸردەي. جازۋشىنىڭ ٶزٸ تاڭداعان سٶز الىنسا – شىعارما ٶلەدٸ. ٶيتكەنٸ ونىڭ بٷكٸل جانجٷيەسٸ وسى مەيەككە ۇيىعان. ول – رۋح مەيەگٸ, رۋح ۋىزى.

«اباي جولىنىڭ» كەيبٸر تاراۋلارىن جاي قۇرمالاس سٶيلەممەن اۋدارعان نيكولاي انوۆقا مۇحتار ەۋەزوۆ: «مەن شولتاڭ قاققان, تاق-تۇق ەتكەن شولاق سٶيلەمدەردٸ جەك كٶرەمٸن. مەنٸڭ ستيلٸم – تۋرگەنەۆتٸڭ ستيلٸ ەمەس, كٷردەلٸ سٶيلەمدەرگە قۇرىلعان بالزاكتٸڭ ستيلٸ. ول مەنٸڭ كٶركەم ويلاۋ جٷيەم. شولتاڭداتپاي اۋدار», – دەپ قاتتى نالىپ حات جازىپتى.

ال عابيت مٷسٸرەپوۆ: «اششى ٸشەكشە شۇباتىلعان سٶيلەم مەن ەتٸستٸك مەنٸڭ جاۋىم. مەن ولاردى قابىلداي المايمىن» – دەگەن.

قايسىسىن قولدايسىز? ەكٸ دانىشپان دا ٶزٸنشە دۇرىس. ٶيتكەنٸ ولاردىڭ جانى – ەر سٶزدٸڭ, ەر سٶيلەمنٸڭ ۇشىندا تۇرادى. 

ال كٸم كٸمگە جانىن قيىپ بەرگەندەي. تەك شىن تالانت قانا ٶزٸنٸڭ تۋىندىسىنا جانىن ٷزٸپ بەرە الادى. ابايدىڭ ەلگٸ:

«ىزالى جٷرەك, دولى قول, 

ۋلى سييا, اششى تٸل, 

نە جازىپ كەتسە جايى – سول, 

جەك كٶرسەڭ دە ٶزٸڭ بٸل» –

دەگەنٸندەگٸ تەۋەكەلٸ – وسى تەۋەكەل. 

ياعني, «جان قيماق بار دا, جاندىعىڭدى, تاعى دا ياعني دەيٸك, شىعارماڭدى قيماق جوق. شىعارماسىن قورعاپ, ٶلٸمگە باس تٸككەندەر قانشاما. 

ەستە ساقتالار, ساقتالماس زاماندا, ميلەديدەن پەلەنباي عاسىر بۇرىن قىتاي يمپەراتورلارى سول ۋاقىتقا دەيٸنگٸ حاتقا تٷسكەن قولجازبانىڭ بەرٸن ٶرتەتٸپ تىنعان. تٸپتٸ, يمپەراتورلار مەن پاتريارحتار تالمۋد, ٸنجٸل, زابۋر تاراپىنداعى قۇپييالار اشىلىپ قالماس ٷشٸن «دانالىق مەيەگٸ» اتانعان الەكساندرييا كٸتاپحاناسىن كٷلگە اينالدىرعان. 

ەرينە, كەيٸن ونىڭ جالاسىن يسلامعا جاپتى. الايدا كلەوپاترا مەن پتولومەيدٸڭ سٸرٸڭكەنٸڭ شيٸن ۇستاعان ساۋساقتارىنىڭ ٸزٸن ەشكٸم ٶشٸرە المادى. ونىڭ ٷستٸنە جاڭا دەۋٸردٸڭ قارساڭى مەن العاشقى عاسىرىندا مٷسلٸمدٸك ويلاۋ جٷيەسٸ ەلٸ اللانىڭ عايىپ بەسٸگٸندە تەربەلٸپ جاتقان بولاتىن. 

ەۋروپالىق حريستياندىق ينكۆيزيتسييا تۇسىندا كٸتاپ پەن قوسا اۆتوردىڭ ٶزٸ دە وتقا ورانىپ كەتتٸ. بايرون مەن پۋشكيننٸڭ جەكە ٶمٸرٸن بىلاي قويىپ, ويلاعان ويىنا باقىلاۋ قويىلدى. 

مۇنداي قىسىمنىڭ قۇرساۋىنا گەتە مارقاسقا: «چەم بولەە زامكنۋتوم ستانوۆيتسيا وبراز  جيزني, سكوۆوۆاننوي  گراجدانسكيم  ۋسترويستۆوم, چەم مەنشە ستراستي ۋپراۆليايۋت ميروم, تەم بولشە پوەزييا ۋتراچيۆاەت تو, چتو دو سيح پور ياۆليالوس ەە پرەدمەتوم...» – «ازاماتتىق  قۇرىلىمنىڭ قىسىمىنان ٶمٸر سٷرۋٸڭ تۇيىقتالىپ, دٷنيە قىزىعىن يگەرۋگە دەگەن قۇشتارلىعىڭ نەعۇرلىم كەمٸگەن سايىن, پوەزييا سوعۇرلىم سوعان دەيٸنگٸ باستى اۋانى بولىپ كەلگەن كيەسٸنەن ايىرىلادى» – دەپ باعا بەرگەن.

كٸتاپ اتاۋلىنى قورلاۋدىڭ نەشە تٷرلٸ زەلٸم امالدارىن تاپقان كەڭەستٸك كەسٸر يدەولوگييا كەزەڭٸن ەۋەزوۆ «تار زامان» دەپ اتاعان.

«باقىتسىز جامال», «ويان, قازاق», «قورقىت», «اقبٸلەك», «قيلى زامان» جٶرگەگٸندە تۇنشىقتىرىلدى. «اباي جولىنىڭ» ەر جولىن – تاسقا باساتىن حاتشى كەلٸنشەكتەن باستاپ كپسس ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ يدەولوگييا جٶنٸندەگٸ حاتشىسى سۋسلوۆقا دەيٸن باقىلاپ وتىردى. «كەڭەستٸك ٶمٸردٸڭ جىرشىسى» سەبيت مۇقانوۆتىڭ ٶزٸن «جانىمدى قيسام – قييايىن, قالامىمدى قولىمنان الما» دەگٸزگەن, جازالاۋ ساياساتىنىڭ قىسىمىنا شىداماعان مۇحتاردى «قاراكٶز», «ەڭلٸك كەبەك», «كٶكسەرەك», «قاراش-قاراش وقيعاسى», «قيلى زامان», «حان كەنە» سيياقتى تاعدىرلى شىعارمالارىنان باس تارتقىزىپ:  «اباي» رومانىن جازىپ قالۋ ٷشٸن تەۋەكەل تٸلەيتٸن كٶپ قيىندىقتان باس تارتتىم», – دەگەن سىلتاۋدى ايتقىزعان دا سول «كەر زامان». 

وجدان ازاتتىعى ٷشٸن زامان تۇنشىقتىرعان كەيٸپكەرٸ فاۋستىڭ جانىن شايتانعا ايىرباستاتقان گەتە «تار زاماننىڭ» تىلسىمىنا قارسى كٷرەس جولىن ۇسىنادى. ول بۇل تۋرالى: «نەدوستاتوك حاراكتەرا ۋ وتدەلنىح تەورەتيكوۆ ي پيساتەلەي – ۆوت گلاۆنىي يستوچنيك زلا ۆ ناشەي ليتەراتۋرى» – «كەيبٸر ەدەبيەت تەورەتيكتەرٸ مەن جازۋشىلاردىڭ بويىنداعى مٸنەزدٸڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ – بٸزدٸڭ ەدەبيەتٸمٸزدەگٸ دۇشپاندىق پيعىلدىڭ باستى كٶزٸ بولىپ تابىلادى» – دەپتٸ. 

جالپى, مٸنەزسٸز سۋرەتكەر – سۋرەتكەر ەمەس. كەدٸمگٸ كٶپ جالپاق شەشەيدٸڭ بٸرٸ. ال مٸنەزٸن زامان ىرقى بيلەگەن سۋرەتكەردٸ باقىتتى سۋرەتكەر دەپ ايتۋعا بولمايدى.

ٶزٸنٸڭ زامانى تۋرالى انتۋان دە سەنت-ەكەيۋپەري ٶلەرٸنەن از عانا بۇرىن جازعان «ەلەنانىڭ قۋعىندالۋى» اتتى ەسسەسٸندە: «يا نەناۆيجۋ سۆويۋ ەپوحۋ... نو ەتا ەپوحا – ناشا, ي مى نە سموجەم دالشە جيت, نەناۆيديا ساميح سەبيا», – «مەن ٶزٸم ٶمٸر سٷرگەن زامانىمدى جەك كٶرەمٸن... بٸراق, بۇل دەۋٸر – بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸز, سوندىقتان دا بۇدان ەرٸ بٸز ٶزٸمٸزدٸ ٶزٸمٸز جەك كٶرە وتىرىپ ٶمٸر سٷرە المايمىز» – دەپتٸ.

دەمەك وتانى ٷشٸن وتقا تٷسٸپ, جٷيكەسٸ جۇقارعانشا اسپاندا دۇشپانىمەن شايقاسقان ەكزيۋپەريدٸڭ ٶزٸ «ٶز قوعامىنا جەككٶرٸنٸشتٸ» اتانعانى عوي. مۇنىڭ باستى سەبەبٸ...

بيلٸك يەسٸ مەن كەسٸرلٸ قوعام ٷشٸن ەڭ قاۋٸپتٸ ادام – جازۋشى. 

ٶيتكەنٸ ونىڭ جانكەشتٸلٸكپەن جازىلعان ەر سٶزٸندە, ەر سٶيلەمٸندە, ەر ابزاتسىندا «ىزالى جٷرەك, دولى قول, ۋلى سييا, اششى تٸل, جازىپ كەتكەن» قوعامنىڭ اششى شىندىعى بار. سۋرەتكەر بٸتكەن «اقىل مەن ەدٸلەتكە» جٷگٸنٸپ, «دٷنيە كٸرٸن جۋىنىپ, كٶرٸنٸپ (كەرلەنٸپ, قاھارلانىپ) ويعا سٶز سالادى. 

قىرانشا قاراپ قىرىمعا, 

مۇڭ مەن زاردى قولعا الدى. 

كەكتەنٸپ نادان, زۇلىمعا, 

شيىرشىق اتىپ, تولعاندى» (اباي).

سوعان مٷمكٸندٸك بەرگەن كيەلٸ سٶزٸن قورعايدى. تەۋەكەلگە بارادى. تٷرمەگە جابىلادى, سوتتالادى, اتىلادى. 

بۇل كٶڭٸل-كٷيدٸ البەر كاميۋ ٶزٸنٸڭ ٶلەردە جازعان «دولى پەندە» («بۋنتۋيۋششيي چەلوۆەك») اتتى ەسسەسٸندە: «لۋچشە ۋمەرەت ستويا, چەم جيت نا كولەنياح»; «يا ۆوسستايۋ, سلەدوۆاتەلنو, مى سۋششەستۆۋەم» – «تٸزەرلەپ ٶمٸر سٷرگەنشە, تٸك تۇرىپ ٶلگەن جاقسى», «مەن بۇلقىنامىن, دەمەك, مەن تٸرٸمٸن» – دەپ جەتكٸزگەن.

سوندىقتان دا, ولاردىڭ ارتىندا جانىن بٸر بەرٸپ, بٸر قايتارىپ الىپ وتىرىپ جازعان سٶز بەن سٶيلەمنەن, ابزاتستان قۇرالعان شىعارماسى قالدى. 

دەمەك, جازۋشىنىڭ «ايتقان سٶزٸ – اتىلعان وق».

2. «نەنٸ?» – كٶزدەيدٸ?

ەندٸ سول «اتقان» وق ايدالاعا لاعىپ كەتپەي, اداسپاي, كٶڭٸلٸڭ كٶزدەگەن قاراقشىعا دەل تييۋ ٷشٸن دە ەۋەلٸ نىسانانى انىقتاپ الۋى تيٸس. سودان كەيٸن بارىپ بەلگٸلەنگەن بەلگٸلٸ بٸر  سارا جولعا تٷسۋ قاجەت. «سوقىر, مىلقاۋ تانىماس تٸرٸ جاننىڭ» كەبٸن كەشٸپ, شابىتقا شابىنىپ, بەس قارۋىڭدى – ٶمٸرلٸك شىندىقتى, سٶزدٸك قوردى, سٶز بەن سٶيلەمنٸڭ ىرعاعىن, «جۇمىستىڭ وڭتايلى ماشىعىن» – سايلاپ العان سوڭ بٸر سوقپاققا تٷسٸپ, كٶركەم ەلەمگە ساپارعا اتتانۋىڭ تيٸس. 

بۇل – ۇزاق, «سوقتىقپالى, سوقپاقسىز», «سوقىر» ساپار. ٶيتكەنٸ بەيٸشكە بەرگٸسٸز كٶركەم تىلسىمنىڭ ٸشٸندە سەن جالعىزسىڭ. 

بۇل – «بەينەت سۋسىنىن» زەينەت سۋسىنىنا اينالدىرعىسى كەلگەن جالعىزدىڭ جانتالاسى. «جازۋشىنىڭ جان سەرٸگٸ» – قويىن دەپتەر دە مۇندايدا كٶمەككە كەلمەيدٸ. ول باعانا ٶزٸڭ تابالدىرىعىن اتتاعان كٶركەم كەڭٸستٸكتٸڭ بوساعاسىندا قالعان:

«بٷگٸن نە جازاتىنىمدى بٸلمەيمٸن. الدىن-الا جوسپار قۇرمايمىن. جازۋ ستولىنا وتىرىپ, قالام ۇستاعان كەزدە ويىما نە ورالادى, سونى سٷيكەكتەتە بەرەمٸن. كٶركەم ەلەمنٸڭ بٸر پەردەسٸنەن كەيٸن بٸر پەردەسٸ اشىلا بەرەدٸ جەنە بٸر جازعانىمدى قايتا تٷزەتپەيمٸن», – دەگەن دانىشپاندار دا جەتكٸلٸكتٸ. 

مىسالى, ۆولفگانگ گەتە, ۆيكتور گيۋگو, چارلز ديككەنس, جورج ساند, الەكساندر ديۋما, ميحايل شولوحوۆ, شىڭعىس ايتماتوۆ, يۋريي بوندارەۆ, قازاقتان جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ, عابيت مٷسٸرەپوۆ, سەبيت مۇقانوۆ, ٸليياس ەسەنبەرلين, سەكەن سەرٸ, ورالحان بٶكەي سونداي ۇستانىمدى دٸتتەگەن. گەنريح يبسەن, لەۆ تولستوي, يۆان تۋرگەنەۆ, الەكساندر كۋپرين, مۇحتار ەۋەزوۆ, ەزٸلحان نۇرشايىقوۆ, مۇحتار ماعاۋين سيياقتى قالامگەرلەر قويىن دەپتەر ۇستاپ, كٷندەلٸك تولتىرىپ, كەيٸپكەرلەردٸڭ جەكە ٶمٸربايانى مەن سٶزدٸك قورىن جاساۋدى شابىتتىڭ توياتىن قايتاراتىن, «ەتەكباستىلىققا» ۇرىندىراتىن ٸش پىستىرارلىق باسى ارتىق ٸس دەپ ساناعان. 

سولايى – سولاي دا شىعار. بٸراق بۇل شىندىققا ەش جاناسپايدى. «ەسسٸز شابىتتىڭ» بۋىنا شالقىپ, بالقىپ, كٶركەم كەڭٸستٸكتٸڭ ٸشٸندە شارىقتاي سامعاۋى مٷمكٸن, الايدا, كٶركەم شىعارماشىلىقتىڭ پسيحولوگيياسى «ەسٸرگەندٸ», «ەلٸتكەندٸ» ۇناتقانىمەن دە, «ەسسٸزدٸكتٸ» سٷيمەيدٸ. 

ٶيتكەنٸ كٶركەم شىندىقتىڭ ٶزٸنٸڭ قاتال, «نەعىلايىنسىز» زاڭدىلىعى بار. سەن سول كٶركەم شىندىققا سٶزسٸز باعىناسىڭ. ەيتپەسە, ەلگٸ «كٸنەمشٸل كەلٸنشەك» تابان استىندا اجىراسۋدى تالاپ ەتەدٸ. ەگەر وعان تاستابانداپ كٶنبەسەڭ, وندا سەنٸڭ ٶزٸڭدٸ تالاق ەتەدٸ. ٶيتكەنٸ, سەنٸڭ ٶزٸڭ موجانتوپاي شىندىقتىڭ قويىنىنان سٷيرەتٸلٸپ شىعا الماي, ونى ساتىپ جٸبەرٸپ تۇرسىڭ. 

ال ۇرعاشى ارىستاننىڭ قىزعانىشىنداي قىزعانىشتان تٸرٸ قالۋىڭ قيىن. 

كٶركەم شىعارما, ەسٸرەسە سان سارىندى ىرعاق پەن وي اعىسىنا, سانسىز كەيٸپكەرلەردٸڭ تاعدىر مەن كٶزقاراس توعىستارىنا, نە قايشىلىقتارىنا قۇرىلعان كٷردەلٸ تۋىندىلار – ٶزٸنٸڭ قاڭقاسى (فابۋلا) مەن كومپوزيتسييالىق قۇرىلىمىن, سيۋجەت جەلٸسٸنٸڭ نوبايىن مٸندەتتٸ تٷردە الدىن-الا بەلگٸلەۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. ولار, اباي ايتقانداي, «قۋاتتى ويدىڭ كٷشٸمەن باس قۇرايدى». كٶركەم وي نەعۇرلىم ناقتىلانىپ, قۋات جيىپ, كٷش السا – شىعارماشىلىق ٷردٸس تە سوعۇرلىم نەتيجەلٸ بولماق. 

دەمەك, اداسساڭ دا – «كٶركەم كەڭٸستٸك» اتتى ەدەمٸ دە ەدەپتٸ ەلەمنٸڭ ەدەبٸن بۇزباي ەدەمٸ اداسۋىڭ كەرەك. جوعارىداعى «ەسسٸز شىعارماشىلىق ٷردٸستٸ» اڭسارىنا اينالدىرعاندار شىندىقتى ەمەس, سول سەتتەگٸ ٶزدەرٸنٸڭ شىعارماشىلىق «كٶڭٸل قوشىن» عانا جەتكٸزگەن. ەيتپەسە, ولاردىڭ بارلىعى دا جوعارىدا اتالعان سىپاتتاردى باسىنان كەشكەن. تٸپتٸ, «جان سەرٸكتەرٸنە» سٷيەنگەن قالامگەرلەردەن كٶرٸ, ولار ەلدەقايدا قينالىسقا, تٸپتٸ, كٷيزەلٸس پەن داعدارىسقا ۇشىراۋى مٷمكٸن. 

ال «بەلگٸلەنگەن نوبايدان» شىقپاي, كەيٸپكەرلەرٸڭنٸڭ ەركٸن تىم تەجەپ, بٸر سىزىقتىڭ بويىنا قاقپايلاپ ەكەلە بەرسەڭ دە, پەلەگە قالاسىڭ. ورىستىڭ: «بورزەت تو بورزەي, نو نە حامي» – «ەسٸرسەڭ – ەسٸر, بٸراق باسىنبا» – دەگەن مەتەلٸ تۋرا وسى اراعا دەپ كەلەدٸ. 

سەبەبٸ, كٶركەم شىندىقتىڭ قالاۋى – قالاۋ, ودان باس تارتا المايسىڭ. جازۋشى ساناسىنىڭ قوس جارىلاتىن تۇسى دا وسى مەزەت, ايرىقتىڭ قوسىلاتىن قۇيعانى دا وسى اتىراۋ. 

جازۋشى بۇل تۇستا: «بٷگٸن مەنٸ ناتاشا تاستاپ كەتتٸ. جولاماي قويدى. بٸر جول جازعامىن جوق» (پۋشكين) – دەپ مۇڭايىپ, نە «بٷگٸن ماعان نورا كەلدٸ. ٷستٸندە كٶگٸلدٸر تٷستٸ كٶيلەگٸ بار ەكەن. ول بٶلمەگە كٸردٸ دە مەنٸڭ يىعىما قولىن سالدى» (يبسەن) – دەپ قۋانىپ, نە «سوفيا, مىنا ناتاشاعا (روستوۆاعا) ايتشى, پەر بەزۋحوۆقا كٷيەۋگە شىعايىن دەپ جاتىر. شىقپاسىن. ول كەدٸمگٸ توقمەيٸل مەششان عوي» (تولستوي) – دەپ نالۋى, «پەلٸ اباي ٶلەيٸن دەپ جاتىر عوي. قالاي ٶلتٸرەمٸز» (ەۋەزوۆ) – دەپ تورىعۋى مٷمكٸن. 

سۋرەتكەردٸڭ ٶز ەلەمٸ – كەيٸپكەرلەر ەلەمٸمەن استاسىپ كەتٸپ, شىن دٷنيەمەن ٶزٸ قولدان جاساعان دٷنيەنٸڭ پارقىن اجىراتا الماي, جازۋشىنىڭ: «چەلوۆەك ۆيدەل ۆو سنە بابوچكۋ, ي, پروسنۋۆشيس, ون زادۋمالسيا و توم, ون لي ۆيدەل ۆو سنە بابوچكۋ, يلي, موجەت بىت, بابوچكا ۋۆيدەلا ۆو سنە ەگو» – «ادامنىڭ تٷسٸنە كٶبەلەك كٸردٸ, ول ويانا سالىپ: ۇيىقتاپ جاتىپ كٶبەلەكتٸ مەن تٷسٸمدە كٶردٸم بە, ەلدە, كٶبەلەك ۇيىقتاپ جاتقان مەنٸ كٶردٸ مە» (ۆ.شكلوۆسكيي) – دەپ سانسىراپ, الماعايىپ كٷي كەشەتٸن مۇنداي سەتتەرٸ دە جيٸ ۇشىراسادى.

قازاقتىڭ ارىستان جالدى اقىنى قاليجان بەكحوجين ساعديدىڭ «جەتٸ ارۋىن» قىرىمداعى دەمالىس ٷيٸندە ۇزاق جاتىپ اۋدارىپ بٸتٸرگەندە, الماتىداعى بالا-شاعاسىنا: «جەتٸ سايقالدىڭ دا شارۋاسىن بٸتٸردٸم. ەندٸ دەمالامىن» – دەپ جەدەلحات جٸبەرٸپتٸ. 

سٶيتٸپ, سٶز بەسەكەسٸنە شاقىرعان جەتٸ ارۋ – جەتٸ سايقالعا اينالىپ شىعا كەلگەن.

مٸنە, «ەسسٸز» ٷردٸس تە, سۋىق قيسىن مەن نوبايعا قۇرىلعان «سارا جول» دا جازۋشى مەن ونىڭ كەيٸپكەرلەرٸنٸڭ اراسىنا وسىنداي دٷردارازدىق تۋدىرۋى مٷمكٸن. 

ەرينە, پۋشكين مەن تولستوي, ەۋەزوۆ سيياقتى كٶركەم قييالدىڭ كيەلٸ يەلەرٸن مويىنداتقان كٶركەم شىندىققا سەن دە ەرٸكسٸز باعىناسىڭ. 

2. «نەنٸ?» –  نىساناعا  الادى

ٶيتكەنٸ, ەلەمدەگٸ شىندىقتاردىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ ابسوليۋتتٸ شىندىق – كٶركەم شىندىق. ال ونى تۇتاستىرىپ, ٶمٸردٸڭ شىتىرمان قايشىلىقتارى مەن تارتىستارىن قامشىنىڭ ٶرٸمٸندەي بٸر سالاعا جىمداستىراتىن نىسانا – كٶركەم يدەيا!

كٶركەم يدەيا – سۋرەتكەردٸڭ جەكە باسىنىڭ جان قالاۋىنان تۋعان اڭسار. ٶتكەنگە, بٷگٸنگە, ەرتەڭگە, تاريحقا, تاريحي وقيعاعا, تاريحي تۇلعاعا, جەكە ادامعا, تابيعات قۇبىلىسىنا كٶزقاراسى. سول كٶزقاراسىن كٶركەم ويدىڭ كٷشٸمەن قالايدا جارييا جەتكٸزۋگە ۇمتىلعان قۇلشىنىسى. جازباسا – ىندىنى باسىلمايتىن ىنتاسى. بەلگٸسٸز الىس كەڭٸستٸكتەگٸ رۋح ۇستىنى. تٸلگە, ەۋەنگە, سۋرەتكە اۋىسقان دٸلٸ. كٶركەم يدەيا ەشقانداي ناقتى قيسىننىڭ اياسىنا سىيمايدى جەنە ونىڭ بارلىق اۋقىمدى ەرٸ عايىپ قۇسى سيياقتى بەينەسٸز ماعىناسىن تٷسٸندٸرٸپ تە بەرە المايسىڭ. سۋرەتكەر اتاۋلىنىڭ ساناسىن باۋراعان وسىناۋ تاڭعاجايىپ اڭساردى «ماقسات پەن مٸندەت» دەگەن قارابايىر ۇعىممەن تٷسٸندٸرۋگە بولادى. 

«كتو ك تاينام جيزني رۆەتسيا مىسليۋ كاجدوي, تو ۆ سۆوەي دۋشە ناحوديت يح رودنيك» – «كٸم دە كٸم, «سانامەنەن سارعايىپ» (اباي) ٶمٸردٸڭ قۇپيياسىن بٸلۋگە قۇلشىنسا, وندا ول ٶزٸنٸڭ رۋحىنان ونىڭ (يدەيانىڭ –ت.ج.) باستاۋىن سٶزسٸز تابادى» (گەتە).

سونىمەن, كٶركەم يدەيا دەگەنٸمٸز – كٶركەم كٶزقاراس. سۋرەتكەر ٶزٸنٸڭ كٶزقاراسىن كٶركەم دەيەكتەۋگە ۇمتىلادى. سول اڭسارىنا وراي الدىنا ماقسات قويىپ, ونى جٷزەگە اسىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن مٸندەتتەردٸ بەلگٸلەيدٸ. بٸز وسى ۋاقىتقا دەيٸن تەپسٸرلەپ كەلگەن شىعارماشىلىق كٸلتيپانداردىڭ بارلىعى سول ماقسات جولىنا باعىنادى جەنە قىزمەت كٶرسەتەدٸ. 

مىسالى «تولستوي, ناچينايا «ۆوينۋ ي مير», وپرەدەلياەت وتنوشەنيە رازنىح ليۋدەي ك ناپولەونۋ» (ۆ.شكلوۆسكيي) – «تولستوي, «سوعىس جەنە بەيبٸتشٸلٸكتٸ» جازۋ ارقىلى ەر قيلى ادامداردىڭ ناپولەونعا دەگەن كٶزقاراسىن انىقتايدى». 

تۋرا وسى پٸكٸردٸ م.ەۋەزوۆتٸڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىنا قاراتا دا ەش كٷدٸكسٸز, سەنٸممەن ايتۋعا بولادى. ايىرماشىلىعى, كٶركەم تارتىس ٷشٸن شارتتى تٷردە الىنعان جاعىمسىز بەينەلەردەن باسقا «اباي جولىنداعى» 5250-دەن استام كەيٸپكەردٸڭ بارلىعى دا تەك ابايدىڭ عانا كٶزقاراسىنا ىقتايدى, تەك ابايعا عانا كەپ جٷگٸنەدٸ. نەگە?

قالىڭ-قالىڭ الدىڭعى ٷش كٸتاپتاعى «سوعىس پەن بەيبٸتشٸلٸك» تۋرالى كٶركەم تالداۋ جەتپەگەندەي, تولستوي ٶزٸنٸڭ ناپولەونعا دەگەن كٶزقاراسىن تٶرتٸنشٸ كٸتاپتا تۇتاستاي تەپسٸرلەپ شىعادى. ٶيتكەنٸ, جازۋشىنىڭ كٶركەم يدەياسىنىڭ ٶزٸ وسى «تاريحي كٶركەم تالداۋ» بولاتىن. 

ال ەۋەزوۆ وعان مٷلدەم قاراما-قايشى باعىتتى ۇستاندى. سۋرەتكەر ٶزٸنٸڭ كٶركەم نىساناسىن:  ابايدىڭ  ٶمٸرٸ مەن ٶلەڭٸن كٶشپەندٸلەر ەلەمٸمەن ٶرٸمدەي بەينەلەپ, دانا ابايدى جەنە اباي ارقىلى قازاق ەلٸن دٷنيەگە تانىتۋ. سول ماقساتقا جەتۋ بارىسىندا تاريحي شىعارماعا تەن بارلىق كٶركەمدەۋ ەدٸس-تەسٸلدەرٸن پايدالاۋ. سٶيتٸپ, ابايدى – ادامزاتتىڭ ابايى رەتٸندە بەينەلەپ شىعارۋ – دەپ تٷسٸندٸردٸ. 

بۇل يدەيانىڭ تولىق جەنە سەتتٸ ورىندالۋىنا جيىرما جىل ۋاقىت كەتتٸ, ياعني, بٸر ادامنىڭ ٶمٸرٸ جۇمسالدى. تٶرت تومدىق شىعارمانىڭ باسىنان اياعىنا دەيٸن وقىپ شىعىپ, ابايعا ەسسٸز عاشىق بولاسىز. بويىندا سەكەم الاتىن ينەنٸڭ جاسۋىنداي مٸن بولسايشى. ەلگٸ: «ٶزٸم دە ٶرگە شاۋىپ, تٶسكە ٶرلەدٸم, قازاقتا قارا سٶزگە دەس بەرمەدٸم», – دەيتٸن ٶر مٸنەزٸ اينالىپ-تولعانعان مەيرٸم مەن قايىرىمعا اينالىپ كەتكەن. وقىعان سايىن ەگٸلەسٸڭ. 

مۇنىڭ سەبەبٸ نەدە? 

حح عاسىرداعى ورىستىڭ ۇلى ويشىل سىنشىسى, ەدەبيەتتانۋدىڭ اتاقتى تەورەتيگٸ, ۆيكتور شكلوۆسكييدٸڭ كٶركەم يدەيا مەن كٶركەم ەلەمگە – شىعارماشىلىققا قاتىستى   ايتقانىنداي: «سلوۆا سامو نە پلاچەت ي داجە نە ۆسەگدا وريەنتيرۋەت» – «يە,  سٶز – تەكتەن تەككە جىلاتپايدى, تٸپتٸ, كەيدە ەسٸڭنەن دە اداستىرىپ جٸبەرەدٸ». 

سول كٶركەم يدەيانىڭ اڭسارىنان تۋعان كٶركەم ەلەم – سۋرەتكەردٸڭ ەركٸن قييالىمەن ٶمٸرگە كەلگەن تەۋەلسٸز كەڭٸستٸك. وعان نەر بەرەتٸن ەكٸ ٷلكەن كٷرەتامىر بار. ول – ٶمٸرلٸك شىندىق پەن كٶركەم شىندىق.

ٶمٸرلٸك شىندىق – كەدٸمگٸ قاراپايىم, قارابايىر, كٷندەلٸكتٸ ەتەكباستى شىندىق. ول سۋرەتكەر ٷشٸن شيكٸزات قانا. سول شيكٸزاتتان قانداي تٷيٸن تٷيەمٸن دەسە دە سۋرەتكەردٸڭ ٶز ەركٸ. ٶيتكەنٸ, ەندٸگٸ شىندىق سۋرەتكەردٸڭ يدەياسىنا باعىنعان جاساندى, ياعني, تۋىندى شىندىق. جازۋشى, سۋرەتكەر, شىعارما, تۋىندى, ٶنەر (يسكۋسستۆو – جاساندى) دەگەن ۇعىمنىڭ ٶزٸ سودان تۋعان.

يۋريي تىنيانوۆتىڭ: «ٶمٸرلٸك دەرەكتەر اياقتالعان جەردەن كٶركەم شىعارما باستالادى» – دەۋٸ دە سوندىقتان. 

ٶزٸن-ٶزٸ سىيلايتىن جەنە ٶنەر اتاۋلىنىڭ زاڭىنان حابارى بار سۋرەتكەر ەشقاشاندا ٶمٸرلٸك شىندىقتى ٶنەرٸنە ٶزەك ەتپەيدٸ. دٷنيەدەگٸ جالعىز شىندىقتى سول  قالپىندا  حاتقا  تٷسٸردٸم, تەك  قانا  شىندىقتىڭ ٶزٸن جازدىم نە جازۋعا ۇمتىلامىن دەگەن ادام – سۋرەتكەر ەمەس. ەگەر ول نيەتٸنەن قاسارىسا اينىمايتىن بولسا, وندا ول ادام دەرەۋ ٶنەر ەلەمٸنەن كەتۋٸ كەرەك. ٶيتكەنٸ ول سۋرەتكەر ەمەس, ٶمٸردٸڭ موجانتوپاي كٶشٸرمەشٸسٸ عانا. شىن سۋرەتكەر ٶمٸردٸڭ مىڭ شىندىعىن ديٸرمەنگە سالىپ ۋاتىپ, «وي قۋاتىنىڭ» كٷشٸمەن ۇنتاقتاپ, شابىتتىڭ دەمٸمەن اپتاپ, جالعىز-اق شىندىق, كٶركەم شىندىق جاساپ شىعارادى. جەنە سول جاساندى, تۋىندى شىندىقتىڭ ٶمٸرلٸك شىندىق ەكەنٸنە كٷدٸكسٸز سەندٸرۋٸ تيٸس.

مەن ٶزٸمنٸڭ شەكٸتتەرٸمە دەرٸس ٶتكەندە سەل جەلپٸنە: «مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ «اباي جولى» تاريحي رومان-ەپوپەياسىندا ٶمٸرلٸك بٸر شىندىق جوق. سەنبەسەڭٸز روماننىڭ كەز  كەلگەن  بەتٸنەن كەز  كەلگەن  وقيعانى ماعان وقىپ بەرٸڭٸز. مەن, قارا باسىپ قالماسا, سول وقيعانىڭ  ٶمٸرلٸك  شىندىق  ەمەس ەكەنٸن دەلەلدەپ بەرەمٸن. ال, كەرٸسٸنشە, مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ «اباي جولى» شىعارماسىندا كٶركەم شىندىقسىز بٸر سٶيلەم جوق. بەرٸ دە شىندىق. نانباساڭدار كەز  كەلگەن بەتتەگٸ كەز-كەلگەن سٶيلەمدٸ وقىپ بەرٸڭٸز, ەسٸمنەن جاڭىلىپ قالماسام, تابان استىندا دەلەلدەپ بەرەمٸن», – دەيمٸن, «تاريحي رومان-ەپوپەيا»  مەن «مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ «اباي جولى» شىعارماسى» دەگەندٸ تٸلٸمنٸڭ استىنا مارجان ەتٸپ جاسىرا وتىرىپ.

ەرينە, اباي – ناپولەون ەمەس, ناپولەون – اباي ەمەس. اقىننىڭ گۋمانيست بولۋى زاڭدى. دەگەنمەن دە, مۇحتار ەۋەزوۆ  ٶزٸنٸڭ كٶركەم يدەياسىن جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن قۇنانباي, تەكەجان, ورازباي سيياقتى جاعىمسىز كەيٸپكەرلەردٸڭ ٶزٸن اباي بەينەسٸن بيٸكتەن-بيٸككە كٶتەرەتٸن باسپالداق رەتٸندە پايدالانعان. ال ٶمٸردە ٶزٸ ەكٸ رەت جەر اۋدارعان بازارالىمەن قيماس دوس ەتكەن. تٸپتٸ ابايعا قاتىسى جوق تاريحي وقيعالاردى «قاتىستى ەتٸپ», «قاقتىعىستىرادى». 

قىسقارتا ايتقاندا, تاريحي كٶركەم شىعارمادا ساقتالۋعا تيٸستٸ جەتٸ شارتتان باسقا بارلىق مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانعان. قارسى شىققاندارعا دا, قابىلداماعاندارعا دا ۋەجٸ دايىن. 

مٸنسٸز اباي بەينەسٸن سومداۋ – مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ كٶركەم يدەياسى. ال كٶركەم يدەيا – تەۋەلسٸز, ابايشا ايتقاندا, «تەڭٸرٸنٸڭ بەرگەن سىيى». تەڭٸردٸڭ بەرگەن سىيىنا ەشكٸم ولجا سالا المايدى.

ل.تولستويدىڭ «سوعىس جەنە بەيبٸتشٸلٸك» ەپوپەياسىنىڭ كٶركەمدٸك ەرەكشەلٸكتەرٸ تۋرالى ۆ.شكلوۆسكييدٸڭ:

«جازساڭ – كٶڭٸل شەرٸڭ تارقايدى» – «سلوۆا وسۆوبوجداەت دۋشۋ وت تەسنوتى»,

«پروزا – وقيعانىڭ سەبەبٸن قايتالاپ انىقتايدى. سٶيتٸپ ول تاريحتىڭ ورىنىن اۋىستىرادى» – «پروزا ۆوزۆراشاەت پريچينۋ سوبىتييا. ونا پەرەسترايۆاەت يستورييۋ»;

«تاريح – ادامزاتتىڭ جادىن جاڭعىرتادى» – «يستورييا وبنوۆلياەت پاميات چەلوۆەچەستۆا»;

«ٶنەر – بەينەلٸ ويلاۋ جٷيەسٸ» –  «يسكۋسستۆو – ەتو مىشلەنييا وبرازامي»;

«پوەزييا دەگەنٸمٸز – ويلاۋدىڭ ەرەكشە تەسٸلٸ, سونىڭ ٸشٸندە وبرازبەن ويلاۋ» – «پوەزييا ەست وسوبىي سپوسوب مىشلەنييا, ا يمەننو, مىشلەنييا وبرازامي»;

«قاراسٶزبەن جازىلىپ, ٶلەڭ رەتٸندە قابىلداناتىن, كەرٸسٸنشە, ٶلەڭمەن جازىلىپ, قارا سٶز رەتٸندە قابىلداناتىن شىعارمالار بولادى» – «ۆەشش موجەت بىت: 1.سوزدانا كاك پروزايچەسكايا ي ۆوسپرينياتا كاك پوەتيچەسكايا. 2.سوزدانو كاك پوەتيچەسكايا ي ۆوسپرينياتا كاك پروزايچەسكايا» – دەگەن پٸكٸرلەرٸن م.ەۋەزوۆتٸڭ «اباي جولىنا» قاراتا دا پايدالانۋعا بولادى.

ٶز سٶزٸن ٶزٸنٸڭ اتىنان پايدالانعانىمىز ٷشٸن, ەۆاكۋاتسييا كەزٸندە الماتىعا كەلٸپ, كەيٸن ەلٸنە قايتقان سوڭ: «ۇمىتپاسپىن. ۇمىتىلمايتىن كٷندەر ٶتكٸزدٸم. راحمەت, مۇقا!» – دەپ م.ەۋەزوۆكە العاۋ جەدەلحاتىن جولداعان ۆ.شكلوۆسكييدٸڭ ەرۋاعى بٸزدٸڭ بۇل ەركٸندٸگٸمٸزگە قارسى ۋەج بٸلدٸرە قويماس. 

بۇعان  قوسارىمىز, «اباي  جولى» «قاراسٶزبەن جازىلىپ, ٶلەڭ رەتٸندە قابىلدانعان» شىعارما. سۋرەتكەردٸڭ ۇستانعان ماقساتى مەن كٶركەم كٶزقاراسى, ياعني, كٶركەم يدەياسى دا وسى بولاتىن.

سەبەبٸ: «پوەتيكالىق وبراز دەگەنٸمٸز – بارىنشا ەسەرلەندٸرٸپ جەتكٸزۋدٸڭ بٸر امالى عانا» – «وبراز پوەتيچەسكيي – ەتو ودين يز سپوسوبوۆ سوزدانيي نايبولشەگو ۆپەچاتلەنييا» (ۆ.شكلوۆسكيي).

مٸنە, مۇنى ەدەبيەت قيسىنىندا – «كٶركەم شىندىق» دەپ اتايدى.

كٶركەم شىندىق – سۋرەتكەردٸڭ سۋرەتكەرٸ عانا قول جەتكٸزەتٸن شىندىق. تٸپتٸ, تالعامى قالىپتى قاراپايىم وقىرماننىڭ ٶزٸ شىعارماداعى ٶمٸرلٸك شىندىققا ەمەس, كٶركەم شىندىققا سەنەدٸ. 

كەڭەس تۇسىنداعى كەڭسەشٸل كەمەل جازۋشى ا.چاكوۆسكييدٸڭ بٸز قاتىسقان بٸر كەزدەسۋٸندە: «– ٶز ۋاقتىسىندا سسسر مەملەكەتتٸك سىيلىعىن العان «بٸزدە قازٸر تاڭ اتتى» – «ۋ ناس ۋجە ۋترو» اتتى رومانىمداعى ۆەسەلشاكوۆ دەگەن كەيٸپكەر شالدىڭ وقيعاسى ٶمٸردەن الىنىپ ەدٸ. سيۋجەت 20-30 جىلدارداعى مۇحيتتاعى وقيعانى باياندايدى. شال ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىندا ۇلىنىڭ قولىنا كەلٸپ تۇرادى. سىنشىلار سونى ٶتٸرٸككە ساناپ, سىناپ, اقىرى سەنبەدٸ. رومانداعى جالعىز شىندىق سول ەدٸ» – دەگەنٸ قاتيرامىزعا جازىلىپ قالىپتى.

دەمەك, چاكوۆسكيي ٶمٸرلٸك شىندىقتى كٶركەم شىندىق دەڭگەيٸنە جەتكٸزە الماعان. كٶركەم قييالى شارىقتاپ ۇشپاي, جەر باۋىرلاپ قالعان. دايىن شىندىق تۇرعاندا, «وي قۋاتىن» ارتىق جۇماعىسى كەلمەگەن. «شىعارماشىلىق قۋاتتى ٷنەمدەۋ زاڭى دا بارلىق مويىندالعان زاڭ اتاۋلىعا تەن ەرەجەگە باعىنادى»» – «زاكون ەكونوميي تۆورچەسكيح سيل تاكجە پرينادلەجيت ك گرۋپپە ۆسەمي پريزناننىح زاكونوۆ» (ۆ.شكلوۆسكيي). دەمەك, كەڭەستٸك كەرميىق جازۋشى الەكساندر چاكوۆسكيي دە كٶركەم شىعارمانىڭ زاڭىنا باعىنۋعا تيٸستٸ ەدٸ. بٸراق, سوعان قاراماستان «سىباعاسىمەن» قوسا سىيلىعىن دا الىپ تىندى. بۇل ونىڭ «ديٸرمەن» تارتۋعا جاراپ قالعان كەزٸ ەدٸ. سىيلىعى قالتاسىندا قالدى, ال شىعارمانىڭ سول بەتٸ اتى ٶشتٸ.

«قاساڭ ٶمٸرلٸك شىندىقتىڭ بەلومىرتقاسىن وپىرىپ, ۋاتىپ, كٶڭٸل تيٸرمەنٸنەن قايتا ٶتكٸزۋدٸ» شىعارماشىلىق باستى ماقساتى ەتكەن گەتە دەگدار باستاعان دٷنيە ەدەبيەتٸنٸڭ تەمسٸلدەرٸن ەسكەرە وتىرىپ, بۇل ارادا ٶزٸمٸزگە ەتەنە ٶمٸردٸ بەينەلەگەن مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ كٶركەم تەپسٸرٸنە جٷگٸنەمٸز. ٶيتكەنٸ مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ كٶركەم شىندىقتى يگەرۋ تەجٸريبەسٸ ەلەمدٸك ەدەبيەتتەگٸ سيرەك قۇبىلىس. ٶمٸرلٸك شىندىق پەن كٶركەمدٸك شىندىقتىڭ اراقاتىناسىن سالىستىرا تالداساڭىز, شىندىعىندا دا, جازۋشىنىڭ «قيىننان قيىستىرعان» كٶركەم وي قۋاتىنا تاڭ قالاسىز.  ەپوپەياعا شٸمٸركەندٸرە جەلٸ تارتقان نەگٸزگٸ وقيعالار مەن سيۋجەتتٸڭ بٸر دە بٸرەۋٸ ٶمٸرلٸك شىندىققا ساي كەلمەيدٸ.

مىسالى: قودار – قامقا قاسٸرەتٸ ٶمٸردە بولعان وقيعا جەنە ونى ابايدىڭ كٶرۋٸ مٷمكٸن ەمەس. ٶيتكەنٸ وقيعا ول تۋماي تۇرعان كەزدە ٶتٸپ كەتكەن. «مۇساقۇل سوعىسىندا» ارا اعايىندىققا جٷرۋٸ دە نەعايبىل. سەبەبٸ ول قاقتىعىس 1845-1846 جىلدارى, اباي جٶرگەكتە جاتقاندا ورىن العان. بٶجەيدٸڭ اسىن كٶرۋٸ مٷمكٸن, الايدا استى باسقارىپ, اتاعىن شىعارعان ەمەس. بٶجەي ابايدىڭ بەس جاسىندا, 1850 جىلى دٷنيەدەن قايتقان. قۇنانباي اعا سۇلتان بولىپ تۇرعاندا قارقارالىعا ەرە بارىپ, دٸلدەنٸ الىپ قايتپايدى. قۇنانباي 1849-1851 جىلداردىڭ اراسىندا, ونىڭ ٶزٸندە دە التى اي عانا پەرمەندٸ اعا سۇلتان بولعان. قالعان ۋاقىتىن ومبىدا «مىرزاقاماقتا» ٶتكٸزگەن. تەكەجاننىڭ جىلقىسىن بارىمتالاعان بازارالىنى اباي قورعاماق تٷگٸلٸ قوستاماعان. سەبەبٸ, بازارالىنى ۇرلىعى ٷشٸن يتجەككەنگە ايداتقان ابايدىڭ ٶزٸ. 

سوندا ٶزٸ روماننىڭ قاي جەلٸسٸ ٶمٸرلٸك شىندىققا سايادى? بۇل كەمشٸلٸك پە? جوق. ٶمٸرلٸك شىندىقتى كٶركەم يدەياسىنا «قىزمەت كٶرسەتتٸرۋٸ» ٷشٸن «قۋاتتى ويدان باس قۇراعان» كٶركەم شىندىق جەنە ابسوليۋتتٸ شىندىق. وسى «قيىننان قيىستىرعان» كٶركەم شىندىعى بەرٸنەن قىمبات. 

ادامدى سەندٸرەدٸ, شٸمٸركەندٸرەدٸ, ويلاندىرادى. سۋرەتكەر تاريحي شىعارمادا قييانات جاساۋعا بولمايتىن ٶمٸرلٸك شىندىقتىڭ جەتٸ قاتاڭ تالابىن ورىنداسا: كەيٸپكەر ٶمٸر سٷرگەن قوعامدىق فورماتسييانى ساقتاسا (ابايدى سوتسياليزمدە ٶمٸر سٷرگٸزۋگە بولمايدى), كەيٸپكەردٸڭ تۋعان-ٶلگەن جىل ارالىعىن (1845-1904) ٶزگەرتپەسە, ۇستانعان دٸنٸن (مۇسىلمان) اۋىستىرماسا, ٶمٸر سٷرگەن ورتاسىنىڭ تابيعي جاعىراپييالىق ەرەكشەلٸگٸن ناقتى بەينەلەسە (شىڭعىستاۋدا پالما مەن كاكتۋس ٶسپەيدٸ), جەكە دەنە سىپاتىنا ٶزگەرٸس ەنگٸزبەسە (اباي سوقىر نە اقساق ەمەس), زاڭدى نەكەسٸن كٶرسەتسە (ٷش ەيەل العان), سول زامانداعى ٶركەنيەت جەتٸستٸگٸن  عانا پايدالانسا (ابايدى ۇشاققا وتىرعىزۋعا, كٶڭكەگە مٸنگٸزۋگە بولمايدى, ول كەزدە بۇلار جوق) – جەتٸپ جاتىر. سۋرەتكەرگە بۇدان باسقا تىيىم سالىنبايدى. 

وسى تالاپتاردى سەندٸرە سۋرەتتەگەنٸ سونداي, «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسى «قازاق تۇرمىسىنىڭ كٶركەم ەنتسيكلوپەديياسى» (ق.سەتباەۆ) اتاندى. تاريحي شىندىقتى كٶركەم شىندىققا سٸڭٸرە بٸلگەنٸ سونداي, ميلەديدەن بۇرىنعا تٶرتٸنشٸ عاسىردا سكيفتەردٸڭ كٶسەمٸ اتەي پاتشا الەكساندر ماكەدونسكييدٸڭ – ەسكەندٸر زۇلقارنايىننىڭ ەكەسٸ فيليپپ پاتشاعا قولدانعان سوعىس تەسٸلٸن قۇنانبايعا «مۇساقۇل سوعىسىندا» قولداندىرادى. قىر استىنان قالىڭ تٷيەنٸ قارسىلاستارىنا قاراي شاڭداتا جاۋىپ جٸبەرەدٸ. 

كٶشپەلٸلەر قوعامىنان ورىن العان تاريحي شىندىق بولعاندىقتان دا ەشكٸمنٸڭ وعان داۋ ايتۋعا قاقىسى جوق. سۋرەتكەر – شىعارما – كەيٸپكەر ۋاقىتى – تاريحي ۋاقىتپەن جٸگٸ بٸلٸنبەي جىمداسقان. سوندىقتان دا كٶنە زاماندى زەرتتەگەن تاريحشىلاردىڭ ٶزدەرٸ ونى دەرەك كٶزٸ رەتٸندە پايدالاندى. مىسالى, شامامەن Vٸ-ح عاسىردا ٶمٸر سٷرگەن حازار يمپەريياسىنىڭ تاريحىن زەرتتەگەن م.ي.ارتامونوۆ:

«ونىڭ (يبن فادلاننىڭ, ح عاسىرداعى اراب ساياحاتشىسى – ت.ج.) جازبالارىنداعى كٶرٸنٸستەردٸ, مۇحتار ەۋەزوۆ «اباي» اتتى تاماشا شىعارماسىندا سۋرەتتەگەن قازاقتاردىڭ تۇرمىسىمەن سالىستىرساق, مىنانى – ح جەنە حٸح عاسىردا ٶمٸر سٷرگەن كٶشپەلٸلەردٸڭ تۇرمىسىنداعى ۇقساستىقتاردىڭ سونشاما كٶپ ەكەنٸن بايقاۋ ونشا قيىن ەمەس, ولاردىڭ ٶمٸر سٷرگەن قوعامى ٶتە از ٶزگەرٸسكە ۇشىراپتى, «ابايداعى» جارقىن بەينەلەردٸ نەگٸزگە الا وتىرىپ, بٸزدٸڭ وتانىمىزدىڭ ۇلى دالاسىندا وسىدان مىڭ جىل بۇرىن ٶمٸر سٷرگەن كٶشپەندٸلەردٸ ناقتى كٶز الدىمىزعا ەلەستەتە الامىز», – دەپ جازدى.

تولستويدىڭ  سۋرەتكەرلٸك  پسيحولوگيياسىن  دٸتتەگەن تاعى دا سول ۆ.شكلوۆسكيي تٸلمەر ايتقانداي, شىعارمادا: «كەزدەيسوق ۇقساستىقتىڭ بولۋى مٷمكٸن ەمەس, ۇقساستىقتىڭ ٶزٸ سيۋجەت قۇرىلىمىنىڭ ەرەكشە زاڭدىلىقتارىمەن عانا تٷسٸندٸرٸلەدٸ» – «سلۋچاينوە سوۆپادەنييا نە ۆوزموجنى. سوۆپادەنييا وبياسنايۋتسيا تولكو سۋششەستۆوۆانيەم وسوبىح زاكونوۆ سيۋجەتوسلوجەنييا».

مٸنە, بۇل – شىندىققا بەرگٸسٸز كٶركەم شىندىقتىڭ قۇدٸرەتٸ.

سول قولدان جاسالعان شىندىقتى ٶزٸڭ ٶمٸر سٷرگەن زامانداستارىڭنىڭ مٷددەسٸمەن بايلانىستىرا بٸلسەڭ عانا پارىزىڭ مەن مٸندەتٸڭدٸ ورىنداعانىڭ. 

گەتە: «ٶز زامانىڭمەن بٸرگە ٶمٸر سٷر, بٸراق ونىڭ جاساندى تٶلٸ بولما: ٶز زامانداستارىڭ  نەگە مۇقتاج بولسا, سوعان قىزمەت ەت, ال ولار ماقتاعان نەرسەگە جولاما» – «جيۆي سو سۆويمي ۆەكوم, نو نە بۋد ەگو تۆورەنيەم: سلۋجي سۆويم سوۆرەمەننيكام, نو تەم, ۆ چەم وني نۋجداەتسيا, ا نە تەم, چتو وني حۆاليات» – دەپ اقىل ايتادى.

ٶيتكەنٸ ٶزٸڭنٸڭ كٶركەم يدەياڭدى زامانداستارىڭا ەسەرلٸ جەتكٸزە الساڭ عانا, شىندىعىڭ بەلگٸلٸ بٸر مەنگە يە بولادى. ٶزٸڭنٸڭ كٸم ەكەنٸڭدٸ, نە ايتقىڭ كەلگەنٸن زامانداستارىڭ مٸندەتتٸ تٷردە مويىنداۋى تيٸس. ونسىز دٸتتەگەن ماقساتىڭا جەتە الماعانىڭ, قويىلعان مٸندەتتٸ ورىنداماعانىڭ. 

گەتە كٶركەم يدەيانىڭ ماقسات پەن مٸندەتكە اينالۋىن: «ٶزٸڭدٸ-ٶزٸڭ قالاي تانۋعا بولادى! جاسامپازدىقپەن ەمەس, تەك شەشۋشٸ ەرەكەتپەن. ەۋەلٸ ٶزٸڭنٸڭ پارىزىڭدى ٶتەۋگە ۇمتىلىپ كٶرشٸ – سول سەتتە-اق ٶزٸڭدٸ-ٶزٸڭ تاني باستايسىڭ. ال, سەنٸڭ پارىز دەگەنٸڭنٸڭ ماعىناسى نە ٶزٸ? ول بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ تالابى» – «كاك موجنو ساموگو سەبيا پوزنات! وتنيۋد نە سوزەرتسانيەم, ا تولكو دەيستۆيەم. پوپروبۋي يسپولنيت سۆوي دولگ – ي توت چاس سەبە پوزناەش. نو چتو, ۆ سۋششنوستي, تۆوي دولگ? ترەبوۆانييا دنيا» – دەپ تٷسٸندٸرەدٸ.

شىندىعىندا دا ٶز دەۋٸرٸڭمەن ٷندەستٸك تاپپاعان تۋىندى – جەتٸم تۋىندى.

سونىمەن, سۋرەتكەر پسيحولگيياسىمەن تٸكەلەي استاسىپ جاتقان كٶركەم يدەيا, كٶركەم ەلەم, ٶمٸرلٸك شىندىق, كٶركەم شىندىق, سۋرەتكەرلٸك پارىز تۋرالى تەرەڭدەتٸلگەن تالداۋلاردى تەورييالىق ەڭبەكتەردٸڭ ەنشٸسٸنە قالدىرا وتىرىپ , ەندٸ سۋرەتكەردەن قيسىندى ماشىق-مانتيقتى (لوگيكانى) قاجەت ەتەتٸن سيۋجەت قۇرىلىمىن قيىستىرۋدىڭ قامىنا قاتىستى شىتىرماندى ويدىڭ شىرعالاڭىنا كٶشەمٸز. 

تٶرتٸنٸشٸ تاراۋ. تابىس  1.«كٸمدٸ?» – كٶگەندەيمٸز?

ەرينە,كەيٸركەرلەردٸ.

ٶيتكەنٸ, جوعارىدا اتالعان جٷيكەنٸ شٷيكەلەيتٸن قام-قاراكەتتٸڭ بارلىعى دا سيۋجەت اتتى ارنالى دارييانىڭ جاعاسىنا شوعىرلانىپ, سۋات سەتٸن – شىعارماعا كٸرەتٸن كەزەگٸن كٷتٸپ تۇرادى. 

ۇمىتىلىپ كەتكەن قازاقى ۇعىممەن ايتساق, كٶگەننٸڭ  مونشاعىن شەشٸپ, ەنەسٸنٸڭ باۋىرىنداعى ەمشەكتٸ ەمٸن-ەركٸن سورپىلداتا سورۋعا قۇمارتىپ, جامىراتۋعا جٸبەرۋٸن اسىعا كٷتكەن قوزى سيياقتى مازاسىز تٸزٸلٸپ تۇرادى. قايسىسىن بۇرىن اعىتادى, قايسىسىن كەيٸنگە قاقپايلاپ قالادى, قايسىسىن ەنەسٸنە, ياعني, شىعارمانىڭ جەلٸسٸنە زورلاپ تەليدٸ, ول تەك سۋرەتكەردٸڭ ەركٸنە بايلانىستى شارۋا. كٶگەننەن اجىراتىلماي, جاعادا كەزەگٸن كٷتٸپ مٷلدەم ۇمىت قالاتىن, ياعني, شىعارمادان تىس قالاتىن وقيعالار مەن كەيپكەرلەر دە بولادى. 

مىسالى, گەتە سونشاما كٸرپييازدىقپەن دايىندالعان «ۆەرتەردٸڭ» ٶلٸمٸنە قاتىستى سوڭعى كٶرٸنٸستەردەن مٷلدەم باس تارتقان. ەگەر ول كٶرٸنٸستٸ جازسا, ٶزٸ دە سونداي قۇمىعۋمەن ٶلەتٸندەي سەزٸنگەن.

ەۋەلٸدە ەيەلدٸڭ زيناقورلىعىن ەشكەرەلەۋ ٷشٸن دايىنداعان «سىلقىم كەلٸنشەك» اتتى رومان جازباق بولعان لەۆ تولستويدىڭ «كٶگەندەلگەن كەيٸپكەرلەرٸنٸڭ» بارلىعىنىڭ مونشاعى اعىتىلماي قالعان. سەبەبٸ, شىعارما سيۋجەتٸ ٶزٸنە باعىنباي, كٶركەم شىندىققا قييانات جاساي الماعان سۋرەتكەر, اننا كارەنينانى اقتاپ شىققان. قوساققا توسىننان مٷلدەم باسقا كەيٸپكەرلەر قوسىلعان.

ابايدىڭ كٶزقاراسىنىڭ قالىپتاسۋىنا تٸكەلەي ىقپال جاساپ, كٸتاپقا ىنتىزارىن اۋدارىپ, ومبىدان باتىس, ورىس جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىن ەكەپ بەرٸپ, كٶركەم ويعا تەربيەلەگەن ايعىز شەشەسٸنەن تۋعان اعاسى حاليوللانى ەكٸنشٸ, ٷشٸنشٸ كٸتاپتىڭ سيۋجەتٸنە ارالاستىرۋ ٷشٸن مۇحتار ەۋەزوۆ ونىڭ ٶمٸرٸ تۋرالى ماعلۇماتتاردى بىلاي قويىپ, مۇراعات دەرەكتەرٸن دە قاراستىرعان. شىعارمانىڭ جازىلۋ بارىسىندا حاليوللا مٷلدەم ىسىرىلىپ, ابايدىڭ «كٶزٸن اشقان ميحاەليس» بولىپ شىعا كەلدٸ. ال ەسكەري كورنەت حاليوللا ٶسكەنباەۆتٸڭ جەكە باس تراگەديياسىن ويدان قۇراستىرىلعان وبراز دەرمەنگە تەلٸدٸ.

عابيت مٷسٸرەپوۆ «قازاق باتىرى» اتتى العاشقى رومانىن «قازاق سولداتى» دەپ ٶڭدەپ جازعان تۇسىندا كەيٸپكەرلەرٸنٸڭ بەستەن بٸرٸن «جۇمىستان شىعارىپ جٸبەردٸ», ياعني, قىسقارتىپ تاستاعان.

شىعارماشىلىق  ٷردٸسكە   كەسٸپوداقتىڭ قۇقى جٷرمەيدٸ. ونىڭ قۇقى – سۋرەتكەردٸڭ ٶزٸ سايلاپ العان پرەزيدەنتٸ – كٶركەم يدەيا مەن كٶركەم شىندىقتا. سيۋجەت سول پرەزيدەنتتٸڭ بۇيرىعىن ورىنداۋشى, ال سيۋجەتتٸڭ قۇرىلىمى مەن جەلٸسٸ مانتىققا – لوگيكاعا باعىنادى.

مٸنەزدٸ ۇلى سۋرەتكەرلەردٸڭ دەنٸ: «سيۋجەت دەگەن – مەنٸڭ ٶزٸم, مەنٸڭ قۋاتتى قييالىم» (گەتە, گيۋگو, بايرون, پۋشكين, تولستوي, دوستوەۆسكيي, اباي, ماعجان, مۇقاعالي) – دەپ كەۋدە قاعاتىنى دا سوندىقتان.

سەبەبٸ, بۇل سۋرەتكەرلەردٸڭ شىعارمالارىنىڭ دەنٸ جەكە باستارىنىڭ ٶمٸرلٸك ەسەرٸنٸڭ كٶركەم كٶرٸنٸسٸ بولىپ كەلەدٸ: لەرمونتوۆ جازىپ, اباي اۋدارىپ جەتكٸزگەنٸندەي:

نەنٸ سٷيدٸ, دٷنيەدە نەدەن كٷيدٸ,

قازىسى ونىڭ – ارى  مەن بٸر-اق قۇداي.  

تٸپتٸ, ٸلگەرٸ جەتەلەگەن قۇپييا قۇشتارلىقتىڭ سەبەبٸن ولار ٸزدەپ تە جاتپايتىن سيياقتى. ٶيتكەنٸ ولاردىڭ تۇلا بويىنىڭ ٶزٸ تۇنعان كٶركەم بولمىس. ٶمٸردٸڭ ٶزٸن كٶركەم ەسەرگە اينالدىرىپ جٸبەرگەن. ەندٸ سول ەسەرٸن جٷيەلەپ بەرۋ عانا قالادى.

«مەن قاشاندا ٶزٸم باسىمنان كەشٸرگەندٸ عانا بەينەلەدٸم, اۋانى قارماپ جوقتان بار جاساۋ ەشقاشاندا ماعان تەن مٸنەز بولعان ەمەس, مەن قاشاندا: ٶمٸر مەنەن كٶرٸ دانىشپان – دەپ ەسەپتەدٸم»» – «يا ۆسەگدا يزوبراجال پەرەجيتوە; يزۆلكات يز ۆوزدۋحا نيكوگدا نە بىلو منە سۆويستۆەننو, يا ۆسەگدا سچيتال, چتو جيزن بولەە گەنيالنو, چەم يا...» – دەپ گەتە دانىشپان ايتقانداي, مۇحتار ەۋەزوۆ تە تەك ٶز باسىنان كەشكەن تاريحي دەۋٸردٸ سۋرەتتەدٸ.

ەرينە, گەتە – رۋحىن شايتانعا ساتقان فاۋستىڭ, دوستوەۆسكيي – كەمپٸردٸڭ باسىن بالتامەن قاعىپ تٷسٸرەتٸن راسكولنيكوۆتىڭ, ەۋەزوۆ – قودار-قامقا قاسٸرەتتەرٸن باسىنان كەشٸرگەن جوق. بٸراق كٶركەم ەلەمدٸ سيۋجەتكە تٷسٸرۋ سەتٸندە بارىنشا سەزٸندٸ. سول سيۋجەتتٸڭ بارىنشا قيسىندى قيىسۋىنا بايلانىستى شىعارمانىڭ كٶركەمدٸك شىندىعى اشىلادى.

جالعاسى بار...

"جۇلدىز" جۋرنالى