Búgingi qazaq qoǵamynyń — dertti qoǵam ekeni anyq. Onyń daýasyn tabý úshin operatsiia jasar aldynda dárigerler adamnyń aǵzasyna qalai analiz jasasa, biz de búgingi qoǵamǵa sondai tiianaqty túrde taldaý jasaýymyz kerek. Bilik — ulttyq memlekettik qurylymnan betin buryp, ulttyq múddeden tys qalyp, ózderin ózi qyzyqtap, qurylyqtan bólingen salyndy aralǵa uqsap, shyr ainalyp, zaman aǵysynan, iaǵni, memlekettik basqarýdan — «men, men» men mendik» basqarýǵa kóshti. Biliktiń óz halqyna ǵana emes, keshe ǵana aldynda tizerlep qolyn qýsyryp, onsyz Qazaqstan kúnin kóre almaityndai óbektegen OBSE-niń ózine kilt teris ári short burylǵany sondai, moinyn úzip ala jazdap tur. Al halyq keshirse de, olar — eýropalyqtar mundai «betburysty» keshirmeidi. Túbi ne bolaryn qaidam, áiteýir, nazasy men jazasy halyqtan aýlaq bolǵai. Óitkeni, keshe ǵana «eli úshin týǵan erden ainalaiyn» dep ándetken halyqtyń keýdesine oq tidi.
Myltyq áli de oqtaýly. Myltyq áli de halyqqa kezelip tur.
Buryn qatardaǵy tergeýshiniń jazyqsyz áieldi qylmysqa tartyp, shyryldatqany úshin, qatardaǵy jazalaý otriadynyń óziniń áke-sheshesine qarsy oq atqany úshin jaǵamyzdy ustaýshy edik. Endi onymen generaldar ainalysatyn bolypty. Búkil monarhiialyq Reseidiń bedelin saqtap qalý úshin aýlaǵa dambalyn ilip qoiǵan kempirdi sotta qorǵaǵan qazaqtyń jieni, ataqty advokat Plevakonyń: «Sorly Resei! Soryń endi qainaityn boldy! Bir kempirdiń dambalyna bola ar-ojdanyń tógildi-aý! Endi ol kempirdi sottamasaq bolmaidy,Reseidiń namysy ketedi. Bishara kempirdiń dambaly betine shirkeý bolǵan sorly Resei! Sottańyzdar, myrzalar! Kempirdi sottaýyn sottaisyzdar-aý, biraq Reseidiń betine shirkeý bop jabysqan myna dambaly qurǵyrdy qalai sypyryp tastar ekenbiz. Sol qiyn bolady-aý», — degen sózi esterińizde shyǵar. Kúni keshe teledidardan: Jańaózende ótken narazylyq sherýiniń basty sebepkeri, iaǵni, qazaqtyń basty jaýy — kúieýi men balasy jeltoqsandaǵy qandy oqiǵada jaýapqa tartylǵan shynashaqtai ǵana sorly kelinshek eken, onyń «Joiylsyn!» degen úndeý qaǵazyn taptyq, ózin qolǵa aldyq, endi jaýapqa tartamyz», — dep jariialaǵan asa susty, pogony altyn general-maiordyń aiyptaýyn estigende, Plevakonyń osy sózi esime tústi. Jańaózendegi jańa sherýge kúieýi men balasy úshin arashaǵa túsken áiel, ana kináli eken. Shynynda da, netken masqara! Kúieýin qorǵaǵan — áiel, balasy úshin ashynǵan ana — Qazaqstannyń táýelsizdigine qaýip tóndirgen baryp turǵan arandatýshy qylmyskerdiń ózi bolyp shyǵyp tuqr! Al: kúieýi men balasyna arasha túsý — áieldiń basty paryzy — degen paiǵambardyń hadisi, álgi generalǵa «dini fýndamentalizmniń astyrtyn ýaǵyzy» siiaqty kórinetini anyq. Ketpektei generaldyń álgi aiyptaýy keiýanany sottatýyn sottatyp tynady-aý. Biraq, azamat basymen muqym jurttyń aldynda kúieýi men balasyn qorǵaǵan shynashaqtai ashynǵan áieldi (sol generaldyń ózi de bir ananyń balasy, bir áieldiń kúieýi ǵoi) arandatýshy esebinde teledidar arqyly jariialaýy qandai tómenetektik deseńizshi! Azamattyǵyn bylai qoiǵanda, erkek, general degen aty bar emes pe! Bylai qumyǵa sóileýimizdiń sebebi, dál qazir Abai aitqandai:
Tynymadyq,
Jarymadyq,
Jaqsyǵa bir irgeli.
Qolyna alyp,
Pále salyp,
Ańdyǵany óz eli, —
degen kúidi basymyzdan keship otyrǵanymyzǵa nazar aýdarý.
Dál qazirgi kezeńde «óziniń elin ózi ańdý» naýqany -memlekettik rejim deńgeiine kóterilip otyrǵanyn ańdatý. Qazaqstannyń basty jaýy — oppozitsiia da emes, oralman da emes, kúieýi men balasyna arasha túsken áiel de emes, memleket quryp otyrǵan ultqa qarata biliktiń qoldanyp otyrǵan ultsyzdyqqa negizdelgen satymsaq saiasaty.
Munyń basty sebebi ne jáne qaidan bastaldy? Ol, ashyq aitaiyn, ulttyq -azattyq baǵytty ustanǵan alǵashqy májilis depýtattaryn taratyp, sonyń orynyna kelgen, «Li kókem»: «Seniń jaýyń — óz ultyń, seniń dosyń — biz» degen urandy ustanǵan jáne ony sanaǵa sińirgen, sóitip, búgingi kúnde bileýshi partiia «Nur Otanǵa» bilik júrgizip otyrǵan Halyq assambleiasynyń qurylýynan bastaldy. «Halyq assambleiasy ómir súrip otyrǵanda qazaq ulty tolyq rýhani bostandyqqa jetpeidi» — dep osydan úsh jyl burynǵy «halyqtyq doktrina» men din týraly zańnyń alǵashqy jobasy daiyndalǵan tusta aitqan edim. Sonda meniń bir senator jáne eki depýtat dosym maǵan «Tursyn Asanqaiǵy» dep ataq taǵyp edi. Qazaqstandy búgingi ishki, syrtqy ekonomikalyq táýeldilikke, dini tózimsizdikke alyp kelgen de Reseidiń HIH ǵasyrdyń sońyndaǵy rýhani jáne ekonomikalyq táýeldilik týraly qabyldaǵan Erejeleri men zańdarynyń, Patsha men arhiepiskop qol qoiǵan jarlyqtyń búgingi tilmen jazylǵan doktrinalyq jáne zańdyq nusqalarynda solardyń qoltańbalary men belsendi yqpaly barlyǵy anyq :
Qasietsiz týǵan — ol da jat,
Kúńkildep berer sazańdy, —
dep Abai aitqandai, «kúńkildep júrip», mine, sazamyzdy berdi.
Oǵan biylǵy birinshi qańtardan bastap kúshine engen kedendik odaqtyń sharttary tolyq dálel. Kedendik odaqtyń atqarýshy keńesiniń sheshiminsiz ekonomika, baǵa týraly endi Qazaqstan Úkimeti qaýly shyǵara almaidy. Demek, baǵany rettei almaidy, ony Resei belgileidi. Óitkeni, kedendik odaq sheshim qabyldaý úshin 69 paiyz daýys jinaýy kerek. Ol daýytyń 57 paiyzy Reseige tiesili, al qalǵan 12 paiyzdyń 7 paiyzǵa jýyǵy ishki ónimi Qazaqstannan kóri basym Belorýssiianyń enshisinde. Bul degenińiz Reseidiń sheshimine ekonomikalyq turǵydan bútingdei táýeldimiz degen sóz.
Demek, biz qazirgi jaǵdaida tolyq ekonomikalyq táýeldi elmiz. Biz ańsaǵan, alash ańsaǵan táýelsiz memleket osy ma edi? Bul — Keńes tusynda jasalyp, keńestik respýblikalar táýelsizdik ala qalǵan jaǵdaida júzege asyrylýǵa tiisti, al toqsanynshy jyldardan bastap ashyq júzege asyrylýǵa kirisken 950 bapqa jýyq áskeri-saiasi doktrinanyń jemis bere bastaǵany dep sanaimyn.
Biz «jasasyndatyp» júrgen Eýraziia ideiasy — Eýropadan, Afrikadan, Avstraliiadan bodandyq úlesterin ala almai, odan kúderin úzgen orystyq massondardyń Eýraziia ideiasyna negizdelgen. bul doktrinanyń basty maqsaty — Reseidiń shyǵystaǵy ústemdigin ornatý. Iaǵni, taǵy da sol Abai aitqandai:
Shydasań esti qashyrmai,
Quldatyp, qor qyp jiberý.
Egerde eýraziiashyldardyń tujyrymdamasyn oqysaq jáne olardyń gerbtik rámizindegi eki basty samuryqtyń basyndaǵy qarqarasynyń orynynda krest turǵanyn eskersek, onyń qazirgi kósemi Dýginniń kitabin oqysaq, munyń barlyǵy anyq ańǵarylady. Al sol Dýginniń Elbasy týraly kitap jazýynda qandai astar jatyr? Osy bizdiń janyǵyp júrgen Eýraziiamyz — qandai Eýraziia?!. Buǵan jaýap berýge tiisti bizdiń ulttyq ziialylarymyz, taǵy da sol Abai degdar aitqandai kúide:
Týra sózin aita almai,
Qit etýge bata almai,
Qorlyqpenen shirýge,
Az aqshaǵa jaldanyp,
Ónbes iske maldanyp,
Jol taba almai sandalyp — júr.
Halyq, ziialy qaýym — kezinde táýelsiz memlekettiń ideologiiasy men ekonomikalyq táýelsizdigine ár túrli sebepterdiń kesirinen belsene aralasa almady, yqpal ete almady. Al qazirgi qoǵamdyq jaǵdai múldem basqa. Lenin aitqandai, «halyq burynǵysynsha ómir súre almaityndai, bilik burynǵysynsha basqara almaityndai» qalge jetti. Janaq aqyn aitqandai:
Hannan — qaiyr, baiynan — peiil ketip,
Telmirgen, teńdigi joq el bolǵan kez —
týaiyn dep tur.
Endi ne isteý kerek?
Sondyqtan da burynǵydai daiyndyqsyz, sharasyz, amal-quralsyz qalmas úshin táýelsiz memlekettiń barlyq muraty men muhtajdyǵyna jaýap beretin jalpy ulttyq damý tujyrymdamasyn jasaý kerek. Onda sonaý «máńgilik eldi» ańsaǵan kóshpeli dáýirden bastap keshegi birtutas alash ideiasynyń ár tarmaǵy qamtylyp, ony búgingi memlekettik qurylymmen, ideologiialyq, ekonomikalyq baǵytpen, ishki, syrtqy saiasatmen, qaýipsizdik sharalarymen tiianaqty túrde salystyra otyryp, erteńgi ustanatyn bilik nysanasy anyqtalýy tiis. Bul — jalpyǵa ortaq arman. Búgingi halyqtyq qozǵalystyń betalysy soǵan burylyp keledi. Qarapaiym halyqtyń armany da qarapaiym ýtopiiaǵa negizdelgen. Kim bolsa ol bolsyn, áiteýir, adal adam bilikke kelse eken dep tileidi. Qazir halyqtyq qozǵalystyń nyshandary bar, oppozitsiialyq partiialar da birshama ysylyp qaldy. Biraq olardyń Jańaózen siiaqty jekelegen oqiǵalarǵa qatysty kózqarastary bolmasa, joǵarydaǵy jalpyulttyq múddeni qamtityn tujyrymdamalary anyq emes. Olar Birtutas alash ideiasyn qamtityn kókeikesti máselelerge orai qandai kózqaras ustanady, halyqtyń qoldaýy soǵan tikelei bailanysty. Óitkeni sol oppoziiatsiia kósemderi men músheleriniń ózderi de qazaqtyń jańa qalyptasyp kele jatqan býrjýaziialyq tabynyń ókilderi bolyp tabylady, iaǵni, ájeptáýir menshik pen álýetti kapital ieleri.
Men Alash ideiasyn tý etken kez-kelgen qozǵalysqa, oppozitsiialyq nemese bilik partiiasyna qatysýǵa daiynmyn. Alaida olardyń mynadai ulttyq másele jónindegi ustanatyn saiasattary anyq bolýy tiis.
Ol, eń aldymen jer máselesinei qatysty. Álihan Bókeihanov aitqandai: «Qazaqtyń baiyrǵy jerin qashan qazaqtar óz betinshe ǵylym men tehnikaǵa súienip tolyq igermeiinshe, jer jeke menshikke de, qonystanýshylarǵa da berilmesin». Óitkeni, Jer — Otan, al Otandy satýǵa da, jeke menshikke ainaldyrýǵa da bolmaidy. Sol jer úshin ár qazaqtyń namysy jyrtylyp, ol jerge ár qazaqtyń teri men qany. Qazir qazaq jeri óziniń tarihi iesinen aiyrylyp qaldy. Tipti Torǵai óńirindegi asa zárý tushy bulaqtan bastap, ainalasy myń shaqyrymǵa deiingi eldi mekenniń turǵyndary azyǵyn aiyratyn Aqkólge deiin menshiktelip ketti. Dala ine jatyr. Biraq aýyldaǵylar shóp shaýyp, egin salatyn, mal óristetetin jer taba almai otyr. Á.Bókeihanov siiaqty qazaq jerindegi ár túp tobylǵy men jýsannyń, ashy-tushy bulaq pen qudyqtyń qansha adam asyrai alatynyn eseptep baryp, Reseige jylyna 60 myń tonna et sata ala ma, joq pa. Egistik kólemin azaitý kerek pe, joq pa? Azaitsa, on — on bes gektarmen kúnin kórip otyrǵan sharýalardyń egistik jeri qysqara ma, joq, alpaýyttardyń egistik jeri qysqara ma? Mine, osynyń barlyǵyn ekonomikalyq, ulttyq múdde turǵysynan muqiiat túrde eskeretin partiia men qozǵalysty jaqtaimyn.
Ekinshi, qozǵalystar men oppozitsiialyq partiialar úkimet basyna kele qalsa: jerdiń astyndaǵy, ústindegi, aspanyndaǵy barlyq shikizattyq igilikti igerýde qazaq memleketiniń úles salmaǵy qalai bólinedi, menshiktiń qandai formasyna ústemdik beriledi? Á.Bókeihanov aitqandai: «Onyń ár bir túiir tasy ár qazaqtyń óńirine túime bolyp qadala ma, joq pa?».
Iaǵni, bul — óz jerimizdiń igiligin — áýeli óz elimizdiń igiligine ainaldyrsyn, odan assa ǵana jatqa salaýat — degen emeýirin. Al qazirAbai danyshpannyń:
Ózderińdi túzeler dei almaimyn,
Óz qolyńnan ketken soń endi óz yrqyń, —
degenindei, qazynamyzdyń yrqy bizden ketti. Abaidyń aityp otyrǵan «yryǵy» — osy yryq. Jerdiń astyna, ústine, aspanyna ielik ete almasań — yryqtyń ketkeni sol emes pe?!. Atyraýdaǵy, Aqtóbedegi, Jańaózendegi qozǵalystar týra osy tabiǵi bailyqtardyń ádiletsiz bólinýine tikelei bailanysty. Olardyń talaby: «Ata-babamyz qanyn tógip, janyn berip qorǵaǵan jerdiń astyndaǵy bailyqqa qonǵan qytaidyń shybynyn qaǵyp otyra almaimyz» — degen ádil talap. Men bul sózdi olardyń óz aýyzdarynan estidim.
Úshinshi, saiasi partiialar men qozǵalystyń maqsatyna bailanysty bilgim keletin dilgir másele, ol — ekonmikalyq táýelsizdik máselesi: qazaqtyń jerinde óndirilgen «bir ýys jún sol memlekettiń azamattarynyń ústine toqyma bolyp kiile me, joq pa?» (Bókeihanov), iaǵni, tolyqtai ekonomikalyq táýelsizdik pen ekonomikalyq birlikke qol jetkizýge umtyla ma, joq pa? Joq, qazaq jurty KimLiSinderdiń, MashShodIbrlardyń, LýjPýtBaistardyń jaldamalysyna ainala bermek pe? Kedendik otarlaýdan qutylamyz ba, joq pa? Qazaq úkimeti ózi óndirgen zatqa óz erkimen baǵa qoia ala ma, joq pa? Álde, taǵy da keńestik «temir noqta» kiemiz be?
Abaidyń:«Birlik — aqylǵa birlik, malǵa birlik emes. Malyńdy berip otyrsań: atasy basqa, dini basqa, kúni basqalar da jaldanyp tirlik qylady. Birlik satylsa — anturǵandyqtyń basy osy. Aǵaiyn almai birlik qylsa kerek», — degendegi birlik — táýelsiz ekonomikalyq birlik saqtala ma, joq pa? Oppozitsiialyq jáne bilik partiiasynyń músheleri tiyn men tebenniń tilin menen kóri jaqsy biledi. Sondyqtan da tereńdetip jatpaiyn. Al bizdegi satylmaityn qundylyq — tek «jaldanyp tirlik qurý» ǵana bolyp qalǵany bárińizge aian.
Tórtinshi bilgim keletini, sol partiialar men qozǵalystar — qazaq memleketinde memleket qurýshy ulttyń til, din, dil ústemdigin moiyndai ma, oǵan bilikke kelgen kúnnen bastap jol asha ma? Iaǵni, H.Dosmhamedov aitqandai, «ulttyq mádeniet ústemdigi» saqtala ma, joq pa? Álde, Shámshige emes, «Bitlzge» Kóktóbeden eskertkish qoiýǵa jantalasqandaryń qatarynda júre bere me, álde Almatyny — Alma-ataǵa ózgerte me? «Kelgende Jienqulǵa shyqpaidy únim», — dep Sara aqynnyń sal Eger qoǵamnyń damýy osy betimen kete berse, kúni erteń biz alys-jaqynymyzǵa arnap oqytatyn «Qurandy» da orys tilinde oqyttyratyn bolamyz.
Besinshi, bilgim keletini, sol saiasi partiialar men qozǵalystar: táýelsiz ǵylymǵa jol asha ma, joq pa. Zańdy ulttyq salt, dástúrge negizdei otyryp qabyldai ma. Qandai úlgidegi memleket qurmaq: Japoniianyń úlgisindegi ulttyq-demokratiialyq memleket pe, amerika siiaqty azamattyq memleket pe, bir ulttyń múddesine negizdelgen memleket pe, joq, jalpaqsheshei memleket pe?
Mine, osyndai ózekti máselelerge óziniń kózqarasyn bildirgen jáne sony júzege asyra alatyn partiianyń nemese qozǵalystyń sońynan erýge halyq daiyn. Áitpese, ózderiniń ustanymy anyq emes jalǵan urannan halyqtyń kóńili qaldy.
Bizge, naqty statiskalyq aqparattar men taldaýlar kerek. Halyq Qazaqstannyń naqty ekonomikalyq kórsetkishin bilsin. Biýdjettegi ashyq qarjydan «qarabaýyr qarjynyń» kólemi bir, birjarym ese kóp — degen málimetti aityp júrgen burynǵy ministrlerdiń sóz ras pa, joq pa? Muny beiresmi Úkimet qurýǵa shaqyrý dep te túsinýlerińizge bolady.
1990 jylǵy «Qazaqstannyń sývereniteti» týraly málimdemede qamtylǵan osy bes túrli ulttyq ustanym butaqtala kelip, 2002 jylǵy jerdi satý týraly zań jobasynan keiin qazaq memleketi ulttyq ideiadan tolyq arylyp, beimaral memlekettiń qurylymyna kóshti. Sonshama azap shege júrip ańsaǵan táýelsizdik ideiasynan naǵyp sonshama tez jerindik?
«Alashtap» júrip «Aq jol» partiiasy Aitaly aǵamyz bastatqan qazaqtyń marqasqa ziialysyn «sýdan ótkenshe paidalandy» da, sýdan ótken soń sýǵa laqtyryp ketti. Leninniń: býrjýaziia jaltaq. Onda ar-ojdan joq, paidakúnemdik múdde ǵana bar -degeni ras bolyp shyqty. Keide, maǵan keńes tusyndaǵy Baltyq jaǵalaýy, Ózbekstan, qazirgi Belgiia siiaqty Únsiz Azamattyq Moiynsynbaý qozǵalysyn bastap ketsek qaitedi — degen oi da keledi.
Almaty qalasynda (19.03.2012) Qazaq ziialylarynyń «Rýhaniiat. Táýelsizdik. Modernizatsiia» atty Forýmynda sóilegen jazýshy-ǵalym Tursyn Jurtbaidyń sózi
