Ábilhan Qasteevtiń sýreti
Boris Pilniaktyń (1894-1938) shyǵarmashylyǵy jas oqyrmandarǵa ǵana emes, aǵa urpaq ókilderine de onsha málim emes desek, qatelespeimiz. Biraq ótken ǵasyrdyń basyndaǵy Keńes ádebietiniń negizin qalaýshylardyń biri bolǵany belgili. Ol – sol kezdegi elimizdiń barlyq túkpirinde bolǵan, kóptegen syrt elderge de sapar shekken, jáne ár taqyrypta kóp jazǵan jazýshy. Pilniaktyń sonaý ótken ǵasyrdyń 20-jyldary jariialanǵan "Ashtyq jyly" romany Keńes Odaǵyndaǵy, ásirese sonyń ishinde qazaq jerindegi aýyr da ashy shyndyqty jazýymen erekshelendi. Boris Pilniaktyń qaisybir kezderde Resei Jazýshylar Odaǵynyń tóraǵasy bolǵany da bar. 1937 jyly M.V.Frýnzege bailanysty jazǵany joǵary jaqqa unamady. Osyǵan bailanysty qamalyp, artynan Stalindik tártiptiń jazasyna ushyrady.
Boris Pilniaktyń Túrksib týraly jazǵan maqalalary keiinnen biriktirilip romanǵa ainalǵanyn bilemiz. Shyǵarmasy tutasymen Qazaqstanǵa bailanysty. Romannyń negizgi jelisi – jazýshy Sergei Ivanovich Arbekovtyń kórgenderi, túigeni men túisingeni, oi-pikirleri. Keiipker – Boris Pilniaktyń ózi desek, árine qatelespeimiz. Jazǵandaryna qaraǵanda, "Izvestiia" gazetiniń tapsyrmasymen Máskeýden shyqqan keiipker, Túrkistan-Sibir temirjolynyń ashylýyna keledi. Sol ýaqyttardaǵy qazirgi Almaty oblysyndaǵy Ainabulaq stansasynyń mańynda ońtústik jáne soltústik temirjolynyń qosylý saltanaty ashylady. Mine, jazýshy-keiipker jolda kele jatyp kórgenderin bylai sipattaidy:
- "Otyrǵan kóligimiz Keńes Odaǵynyń aziialyq bóligine sapar shegip kele jatty. Ainala kósilgen shóleitti dala. Bul 1930 jyldyń kókek aiynyń 20-synan 21-ne qaraǵan mezgil edi. Osy kezde aýyl sharýashylyǵynyń ujymǵa biriktirilip, elimizdiń kásiporyndary birtindep damyp jáne mádeni revoliýtsiianyń jemis bere bastaǵan kezi bolatyn. Orynbordan shyqqan soń-aq shóleit dala bastaldy, – deidi odan ári jazýshy, – Kókjiekpen astasqan óte úlken keńistik kóktem aiynyń ózinde-aq kúnmen qaqtalyp, sap-sary, az da bolsa Saharany elestetedi.
Bul – Qytai men Rýstiń aralyǵynda jatqan aiyryqsha úlken el, Qazaq – aziianyń dalasy. Búkil jol boiy qum ushyrǵan ańyzaq jel soǵyp turdy. Bul jel Arysqa deiin, Áýlie-ata men Almatyǵa jáne Ainabulaqqa jetkenshe sozyldy. Alys kókjiekten shpaldan salynǵan jalǵyz úi kórindi, qasynda birneshe kiiz úi tigilgen razezd eken. Úi áli salynyp bitpegen. Jol-jónekei eshýaqytta poiyz kórmegen qazaqtyń jigitteri bizben birge jarysyp otyrdy. Ainabulaq stansasyna kelgende tóńirek toly qazaqtar jinalypty. Olardyń kúnge kúigen júzderi, alba-julba kiimderi orta ǵasyr adamdaryna uqsaityn. Bári derlik qoi terisinen kúrteshe ári teri shalbar kigen. Attary alasa, sondai óte jyldam shabady. …Qazaqtyń kiiz úiinde ainala sandyqtar qoiylyp, jerge alasha (kovry) tóselgen. …Óz jerinde birinshi ret poiyz kórgen qazaqtar vagonǵa shyqty. Qabyrǵalardy alaqandarymen sipap, ár jer ár jerdi ustap qoiady. Vagon-restoranǵa kirgen eki qazaqtyń júzi tańdanǵannan qisaiyp ketti. Olar qorqynysh bilegen júzimen ainalaǵa tańdana qarady jáne qoldaryn alǵa sozdy. Sonymen qatar, ózderin ainadan kórdi. Túrleri buzylyp ketti. Artynan qarqyldap kúlip jiberdi… …Qazaqtardy temekimen syilaýǵa bolady. Olar óte aqjarqyn keiippen kúletin.
Eger óleń aityp berýin surasań, ondai kezde olar qarama-qarsy otyra qalyp, bastai jóneletin. Shól dalanyń qumyndai uzaq, ári azynaq jeldei qurǵaq dybys shyǵatyn. Bul qaitarma ánder óte qysqa jáne bir ǵana shýmaqtan turatyn.
Poiyz Ainabulaqqa kelgende tún bolatyn. Degenmen, bul túnniń aiyrmashylyǵy, qaitalanbas kóne zamannyń túnine uqsap turdy. Ainaladaǵy qyrat- belester, jazyq dala kóshpelilerdiń jaqqan ottarymen alaýlap turdy. Poiyz aiǵaiyn basyp, áldeqashan toqtap turǵan edi, degenmen ondaǵan shaqyrymǵa sozylǵan ordanyń ǵalamat dybysy: attyń kisinegeni, aýyq-aýyq túielerdiń baqyrǵany, qyryldaǵan dala adamdarynyń daýystary jańǵyryp estilip turdy. Aýadan tezektiń tútini, jylqynyń teri iisi seziledi. Tańerteńgi ala kóleńke baiaǵy Uly Batyidyń nemese aqsaq Temirdiń qosyndaryn elestetetin edi. Qazaqtar ashylý saltanatyna bes júz, jeti júz shaqyrymnan kelgen bolatyn. At ústinde erkekterden basqa áielder de, balalar da júrdi. Daladan on úsh jerden as daiyndaý fabrikasy uiymdastyryldy. Túrksib basqarmasy jinalǵan búkil qaýymdy dámdi aspen syilady. Tús aýa myńdaǵan saltattylar toidan árirek ózderiniń báigesi men kókparyn tamashalaýǵa aýdy.
…Qazaqtar úshin sóitip tek Qazaqstannan bólek, Sibirge de, Orta Aziiaǵa da, SSSR-ǵa da, ári qarai álemmen tanysýǵa jol ashyldy. Biraq osy jyldarǵa deiin bul dalada gidrologiialyq partiia sý izdedi, munsyz Túrksibti elestetý múmkin emes edi, sonymen qatar qurylys toptary jumys istedi. …Partiia qazaq dalasymen júrdi. Partiia qazaq úiin kórdi, olardyń jylqysyn, olardyń otarlaryn kórdi, kóptegen jerlerde olardyń sonshalyqty kedei turatynyn baiqady jáne kedeilikke sebep kerenaýlyqty jáne saýatsyzdyqty tanydy. …Partiia qazaqtardyń alǵashqy qaýymdastyqtan aspaǵan, tipti orta ǵasyrlyq dáýirge de sáikes kelmeitin turmysyn – ómirin kórdi. Partiia alǵashynda ózderiniń balǵasy men jumysynan úrke qaraǵan qazaqtardy kórdi, biraq artynan jol salý úshin bular osynda kelip jer qazýǵa, tasýǵa kiristi. Partiia osy bir úlken jumys aiaqtalar tusta, olardyń kóptegen stansalarda, razezderde temir jol mailaýshy, aýystyrýshy, bilet satýshy , tarazy basyn ustaýshy, kúzetshi bolyp istep jatqandaryn kórdi. Túrksib stansalarynda qazaqtar úshin mektepter, kýrstar ashylyp jatty. Munda olardy mashinistikke, temir túiindeýshilikke (slesar), stansa bastyǵy, telegrafist, keńse qyzmetkeri bolýǵa, esep-qisap júrgizýge baýlydy.
Temir jol osy bir orasan zor qazaq dalasyn qaita qurdy. Jol dala adamdaryn da qaita jańǵyrtty…
"Boris Pilniak otyzynshy jyldary Qazaqstanda bolǵanynda osyndai jaǵdaidy kóre bildi ári ony sol qalpynda boiaýsyz sýrettegen eken. Bul jazǵandary 1935 jyly jariialandy. Osy kez Keńes Odaǵynda sotsializmniń túpkilikti jeńgen mezgili edi. 1938 jyly Boris Andreevich stalindik jazalaýǵa ushyrap, atylyp ketti. Tek araǵa jarty ǵasyr salyp baryp, 1989 jyly ǵana aqtaldy.
Beisenǵazy ULYQBEK
Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń múshesi
