ەبٸلحان قاستەەۆتٸڭ سۋرەتٸ
بوريس پيلنياكتىڭ (1894-1938) شىعارماشىلىعى جاس وقىرماندارعا عانا ەمەس, اعا ۇرپاق ٶكiلدەرiنە دە ونشا مەلiم ەمەس دەسەك, قاتەلەسپەيمiز. بiراق ٶتكەن عاسىردىڭ باسىنداعى كەڭەس ەدەبيەتiنiڭ نەگiزiن قالاۋشىلاردىڭ بiرi بولعانى بەلگiلi. ول – سول كەزدەگi ەلiمiزدiڭ بارلىق تٷكپiرiندە بولعان, كٶپتەگەن سىرت ەلدەرگە دە ساپار شەككەن, جەنە ەر تاقىرىپتا كٶپ جازعان جازۋشى. پيلنياكتىڭ سوناۋ ٶتكەن عاسىردىڭ 20-جىلدارى جارييالانعان "اشتىق جىلى" رومانى كەڭەس وداعىنداعى, ەسٸرەسە سونىڭ ٸشٸندە قازاق جەرٸندەگٸ اۋىر دا اششى شىندىقتى جازۋىمەن ەرەكشەلەندi. بوريس پيلنياكتىڭ قايسىبiر كەزدەردە رەسەي جازۋشىلار وداعىنىڭ تٶراعاسى بولعانى دا بار. 1937 جىلى م.ۆ.فرۋنزەگە بايلانىستى جازعانى جوعارى جاققا ۇنامادى. وسىعان بايلانىستى قامالىپ, ارتىنان ستاليندiك تەرتiپتiڭ جازاسىنا ۇشىرادى.
بوريس پيلنياكتىڭ تٷركسiب تۋرالى جازعان ماقالالارى كەيiننەن بiرiكتiرiلiپ رومانعا اينالعانىن بiلەمiز. شىعارماسى تۇتاسىمەن قازاقستانعا بايلانىستى. روماننىڭ نەگiزگi جەلiسi – جازۋشى سەرگەي يۆانوۆيچ اربەكوۆتىڭ كٶرگەندەرi, تٷيگەنi مەن تٷيسiنگەنi, وي-پiكiرلەرi. كەيiپكەر – بوريس پيلنياكتىڭ ٶزi دەسەك, ەرينە قاتەلەسپەيمiز. جازعاندارىنا قاراعاندا, "يزۆەستييا" گازەتiنiڭ تاپسىرماسىمەن مەسكەۋدەن شىققان كەيiپكەر, تٷركiستان-سiبiر تەمiرجولىنىڭ اشىلۋىنا كەلەدi. سول ۋاقىتتارداعى قازٸرگٸ الماتى وبلىسىنداعى اينابۇلاق ستانساسىنىڭ ماڭىندا وڭتٷستiك جەنە سولتٷستiك تەمiرجولىنىڭ قوسىلۋ سالتاناتى اشىلادى. مiنە, جازۋشى-كەيiپكەر جولدا كەلە جاتىپ كٶرگەندەرiن بىلاي سيپاتتايدى:
- "وتىرعان كٶلiگiمiز كەڭەس وداعىنىڭ ازييالىق بٶلiگiنە ساپار شەگiپ كەلە جاتتى. اينالا كٶسiلگەن شٶلەيتتi دالا. بۇل 1930 جىلدىڭ كٶكەك ايىنىڭ 20-سىنان 21-نە قاراعان مەزگiل ەدi. وسى كەزدە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ۇجىمعا بiرiكتiرiلiپ, ەلiمiزدiڭ كەسiپورىندارى بiرتiندەپ دامىپ جەنە مەدەني رەۆوليۋتسييانىڭ جەمiس بەرە باستاعان كەزi بولاتىن. ورىنبوردان شىققان سوڭ-اق شٶلەيت دالا باستالدى, – دەيدi ودان ەرi جازۋشى, – كٶكجيەكپەن استاسقان ٶتە ٷلكەن كەڭiستiك كٶكتەم ايىنىڭ ٶزiندە-اق كٷنمەن قاقتالىپ, ساپ-سارى, از دا بولسا ساحارانى ەلەستەتەدi.
بۇل – قىتاي مەن رۋستiڭ ارالىعىندا جاتقان ايىرىقشا ٷلكەن ەل, قازاق – ازييانىڭ دالاسى. بٷكiل جول بويى قۇم ۇشىرعان اڭىزاق جەل سوعىپ تۇردى. بۇل جەل ارىسقا دەيiن, ەۋليە-اتا مەن الماتىعا جەنە اينابۇلاققا جەتكەنشە سوزىلدى. الىس كٶكجيەكتەن شپالدان سالىنعان جالعىز ٷي كٶرiندi, قاسىندا بiرنەشە كيiز ٷي تiگiلگەن رازەزد ەكەن. ٷي ەلi سالىنىپ بiتپەگەن. جول-جٶنەكەي ەشۋاقىتتا پويىز كٶرمەگەن قازاقتىڭ جiگiتتەرi بiزبەن بiرگە جارىسىپ وتىردى. اينابۇلاق ستانساسىنا كەلگەندە تٶڭiرەك تولى قازاقتار جينالىپتى. ولاردىڭ كٷنگە كٷيگەن جٷزدەرi, البا-جۇلبا كيiمدەرi ورتا عاسىر ادامدارىنا ۇقسايتىن. بەرi دەرلiك قوي تەرiسiنەن كٷرتەشە ەرi تەرi شالبار كيگەن. اتتارى الاسا, سونداي ٶتە جىلدام شابادى. …قازاقتىڭ كيiز ٷيiندە اينالا ساندىقتار قويىلىپ, جەرگە الاشا (كوۆرى) تٶسەلگەن. …ٶز جەرiندە بiرiنشi رەت پويىز كٶرگەن قازاقتار ۆاگونعا شىقتى. قابىرعالاردى الاقاندارىمەن سيپاپ, ەر جەر ەر جەردi ۇستاپ قويادى. ۆاگون-رەستورانعا كiرگەن ەكi قازاقتىڭ جٷزi تاڭدانعاننان قيسايىپ كەتتi. ولار قورقىنىش بيلەگەن جٷزiمەن اينالاعا تاڭدانا قارادى جەنە قولدارىن العا سوزدى. سونىمەن قاتار, ٶزدەرiن اينادان كٶردi. تٷرلەرi بۇزىلىپ كەتتi. ارتىنان قارقىلداپ كٷلiپ جiبەردi… …قازاقتاردى تەمەكiمەن سىيلاۋعا بولادى. ولار ٶتە اقجارقىن كەيiپپەن كٷلەتiن.
ەگەر ٶلەڭ ايتىپ بەرۋiن سۇراساڭ, ونداي كەزدە ولار قاراما-قارسى وتىرا قالىپ, باستاي جٶنەلەتiن. شٶل دالانىڭ قۇمىنداي ۇزاق, ەرi ازىناق جەلدەي قۇرعاق دىبىس شىعاتىن. بۇل قايتارما ەندەر ٶتە قىسقا جەنە بiر عانا شۋماقتان تۇراتىن.
پويىز اينابۇلاققا كەلگەندە تٷن بولاتىن. دەگەنمەن, بۇل تٷننiڭ ايىرماشىلىعى, قايتالانباس كٶنە زاماننىڭ تٷنiنە ۇقساپ تۇردى. اينالاداعى قىرات- بەلەستەر, جازىق دالا كٶشپەلiلەردiڭ جاققان وتتارىمەن الاۋلاپ تۇردى. پويىز ايعايىن باسىپ, ەلدەقاشان توقتاپ تۇرعان ەدi, دەگەنمەن ونداعان شاقىرىمعا سوزىلعان وردانىڭ عالامات دىبىسى: اتتىڭ كiسiنەگەنi, اۋىق-اۋىق تٷيەلەردiڭ باقىرعانى, قىرىلداعان دالا ادامدارىنىڭ داۋىستارى جاڭعىرىپ ەستiلiپ تۇردى. اۋادان تەزەكتiڭ تٷتiنi, جىلقىنىڭ تەرi يiسi سەزiلەدi. تاڭەرتەڭگi الا كٶلەڭكە باياعى ۇلى باتىيدىڭ نەمەسە اقساق تەمiردiڭ قوسىندارىن ەلەستەتەتiن ەدi. قازاقتار اشىلۋ سالتاناتىنا بەس جٷز, جەتi جٷز شاقىرىمنان كەلگەن بولاتىن. ات ٷستiندە ەركەكتەردەن باسقا ەيەلدەر دە, بالالار دا جٷردi. دالادان ون ٷش جەردەن اس دايىنداۋ فابريكاسى ۇيىمداستىرىلدى. تٷركسiب باسقارماسى جينالعان بٷكiل قاۋىمدى دەمدi اسپەن سىيلادى. تٷس اۋا مىڭداعان سالتاتتىلار تويدان ەرiرەك ٶزدەرiنiڭ بەيگەسi مەن كٶكپارىن تاماشالاۋعا اۋدى.
…قازاقتار ٷشiن سٶيتiپ تەك قازاقستاننان بٶلەك, سiبiرگە دە, ورتا ازيياعا دا, سسسر-عا دا, ەرi قاراي ەلەممەن تانىسۋعا جول اشىلدى. بiراق وسى جىلدارعا دەيiن بۇل دالادا گيدرولوگييالىق پارتييا سۋ iزدەدi, مۇنسىز تٷركسiبتi ەلەستەتۋ مٷمكiن ەمەس ەدi, سونىمەن قاتار قۇرىلىس توپتارى جۇمىس iستەدi. …پارتييا قازاق دالاسىمەن جٷردi. پارتييا قازاق ٷيiن كٶردi, ولاردىڭ جىلقىسىن, ولاردىڭ وتارلارىن كٶردi, كٶپتەگەن جەرلەردە ولاردىڭ سونشالىقتى كەدەي تۇراتىنىن بايقادى جەنە كەدەيلiككە سەبەپ كەرەناۋلىقتى جەنە ساۋاتسىزدىقتى تانىدى. …پارتييا قازاقتاردىڭ العاشقى قاۋىمداستىقتان اسپاعان, تiپتi ورتا عاسىرلىق دەۋiرگە دە سەيكەس كەلمەيتiن تۇرمىسىن – ٶمiرiن كٶردi. پارتييا العاشىندا ٶزدەرiنiڭ بالعاسى مەن جۇمىسىنان ٷركە قاراعان قازاقتاردى كٶردi, بiراق ارتىنان جول سالۋ ٷشiن بۇلار وسىندا كەلiپ جەر قازۋعا, تاسۋعا كٸرٸستٸ. پارتييا وسى بiر ٷلكەن جۇمىس اياقتالار تۇستا, ولاردىڭ كٶپتەگەن ستانسالاردا, رازەزدەردە تەمiر جول مايلاۋشى, اۋىستىرۋشى, بيلەت ساتۋشى , تارازى باسىن ۇستاۋشى, كٷزەتشi بولىپ iستەپ جاتقاندارىن كٶردi. تٷركسiب ستانسالارىندا قازاقتار ٷشiن مەكتەپتەر, كۋرستار اشىلىپ جاتتى. مۇندا ولاردى ماشينيستiككە, تەمiر تٷيiندەۋشiلiككە (سلەسار), ستانسا باستىعى, تەلەگرافيست, كەڭسە قىزمەتكەرi بولۋعا, ەسەپ-قيساپ جٷرگiزۋگە باۋلىدى.
تەمiر جول وسى بiر وراسان زور قازاق دالاسىن قايتا قۇردى. جول دالا ادامدارىن دا قايتا جاڭعىرتتى…
"بوريس پيلنياك وتىزىنشى جىلدارى قازاقستاندا بولعانىندا وسىنداي جاعدايدى كٶرە بiلدi ەرi ونى سول قالپىندا بوياۋسىز سۋرەتتەگەن ەكەن. بۇل جازعاندارى 1935 جىلى جارييالاندى. وسى كەز كەڭەس وداعىندا سوتسياليزمنiڭ تٷپكiلiكتi جەڭگەن مەزگiلi ەدi. 1938 جىلى بوريس اندرەەۆيچ ستاليندiك جازالاۋعا ۇشىراپ, اتىلىپ كەتتi. تەك اراعا جارتى عاسىر سالىپ بارىپ, 1989 جىلى عانا اقتالدى.
بەيسەنعازى ۇلىقبەك
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسi
