Túrkistan oblysy Túlkibas aýdany Abai aýylyndaǵy jekemenshik turǵyn úi aýlasynan ortaǵasyrlyq qulpytas pen áýlielerge tán eskertkish orny anyqtaldy. Ózindik tarihyn ishine búgip, belgili bir tulǵanyń ómirinen habar beretin qulpytas san ǵasyrlar boiy jer astynda saqtalyp kelgen.
Osyǵan orai Áziret Sultan memlekettik tarihi-mádeni qoryq-mýzeiiniń qyzmetkerleri Iasaýi izimen ǵylymi-tanymdyq ekspeditsiiasy aiasynda Abai aýylyna baryp, tarihi orynmen tanysty.
Syry men jumbaǵy mol qulpytas 2018 jyly Abai aýylynyń turǵyny Dosjan Qydyrálievtiń aýlasynan tabylǵan.
Atalǵan jaittan úi ieleri habardar bolǵan soń birden kóne jazýdy oqityn arnaiy mamandarǵa habar beredi.
Osyǵan bailanysty arab, parsy, kóne túrki tilderiniń mamany, belgili ǵalym Záripbai Orazbaiuly bastaǵan ǵalymdar qulpytas betindegi mátinge tildik zertteý júrgizip, arab áripterimen kýfi úlgisinde «Bul qabir Muhammed Nuran Bab» degen jazý baryn anyqtady.
Qulpytastar ádette zirat basyna qoiylatyny belgili.
Osyǵan orai, Halyqaralyq Túrki akademiiasynyń arheolog ǵalymdary Nápil Bazylhan jáne Nurbolat Bógenbaevtyń jetekshiligimen arheologiialyq qazba jumystary júrgizilgen.
Ǵalymdar eskertkishti osy aimaqtyń baiyrǵy ataýyna bailanysty «Áldibastaý áýliesi» dep ataǵan.
Arheologiialyq qazba jumystarynyń nátijesinde osy jerden uzyndyǵy – 4 m, eni – 1,65 m, qabyrǵasynyń biiktigi – shamamen 2 metrge jýyq qurylys bolǵany belgili bolady.
Eskertkishtiń qabyrǵalaryn jaqyn mańdaǵy Kókbulaq ózeniniń jumyr tastarymen qiiýyn kelistirip, arasyn saz balshyqpen bekitip qalaǵan.
Qazba jumystary barysynda metaldan, súiekten, qyshtan, shynydan jasalǵan birqatar arheologiialyq artefaktiler tabyldy.
«Tabylǵan zattai aiǵaqtarǵa ǵylymi zertteýler júrgizý nátijesinde bul eskertkish shamamen X-XI ǵasyrlarda qazaq dalasynda ómir súrgen ózi usta, ári dini-aǵartýshylyq qyzmet atqarǵan «Muhammed Nuran Bab» atty áýliege arnalǵan eskertkish degen qorytyndy jasaýǵa múmkindik berdi», – deidi ǵalymdar.
Qazba jumystary barysynda atalǵan aimaqtan bulaq kózi shyǵyp, sýdyń kóterilýi ary qarai zertteýge kedergi bolǵan.
Áitse de, jer astynan arshylǵan túrli jádigerler men qurylys nysandarynyń irgetasy kóptegen tyń málimetterge jol ashty.
Ǵalymdardyń pikirinshe, qulpytastyń tik turýy atalǵan aimaqta qabir jatqandyǵyn ańǵartady.
«Qulpytas qabirdiń basyna qoiylady. Bul eskertkishti áli de tereńirek zertteý qajet. Meniń pikirimshe, «Muhammed Nuran Babtyń» qabiri qulpytastyń astynda 1,5-2 metr tereńdikte jatqan bolýy múmkin. Ókinishke qarai, bulaqtyń kózi ashylyp, sý aryq siiaqty tolyp aǵyp jatyr. Qulpytas ornatylǵan tulǵa ustalyqpen ainalysqan bolýy múmkin. Sebebi, qazba oryndaryna qarap óte erekshe ári aýqymdy jumys júrgizilgen peshtiń ornyn baiqadym. Bul máselelerdi saralai kele, baptyń qabiri ustahanasynyń janyna ornalastyrylǵan nemese shákirtteri ustazynyń qurmetine qabir janynda ustalyq isin jalǵastyrǵan dep paiymdaýǵa bolady. Peshtiń úlgisi men ainalasynan shyqqan qaldyqtarǵa qarap temir qorytatyn orny bolǵanyn da baiqaýǵa bolady. Bizdi tań qaldyrǵany arheologiiada tek tastan qalanǵan peshtiń mundai úlgisi birinshi ret kezdesip otyr, ári ózenniń jumyr tastarynan órip óte tamasha jasaǵan», - deidi belgili arheolog-ǵalym, tarih ǵylymdarynyń kandidaty Marat Tuiaqbaev.
Rasynda, atalǵan eskertkishti qazý barysynda ǵalymdar kóne tós pen shala qorytylǵan temirdiń birneshe bólikterin tapqan. Nuran babanyń bolattan quiyp jasaǵan tósi óte berik ári salmaqty eken. Eń qyzyǵy mundai baiyrǵy tós Qazaqstanda alǵash ret tabylyp otyr deidi ǵalymdar. Tóstiń betindegi aiqysh-uiqysh balǵa izderinen ustanyń uzaq jyldar boiy paidalanǵanyn birden baiqaýǵa bolady. Ásirese qandai bir zattardy teskende urylǵan, tesilgen izderi tós betinde anyq saqtalǵan.
Ańyz-áńgimelerge súiensek, babtardyń, sol siiaqty dini tulǵalardyń ártúrli súiikti kásipteri bolǵan.
Arystan bab, Lashyn bab, Qarǵa bab, Ysqaq bab, Júsip ata, Sádýaqas ata syndy tulǵalardyń biri qus baptaýmen, al biri qasapshylyqpen, kelesisi júzim, baý-baqsha ósirýmen ainalasyp, halyqtyń iltipat-qurmetine bólene júrip, kásibine sáikes laqap atqa ie bolǵan.
Bab sóziniń arab tilinde «esik, qaqpa» iaǵni dinniń qaqpasyn ashýshy degen maǵyna beredi.
Sondyqtan, alǵash ret Bab esimi jazylǵan qulpytastyń tabylýy úlken jańalyq bolyp otyr. «Áldibastaý áýliesi» eskertkishinen 100-150 metr qashyqtyqta jergilikti halyq aiaqasty etpei, áýlielerdiń tabany tigen qasietti oryn dep qurmet tutatyn shaǵyn tóbeshik bar.
Aýyl qariialarynyń aitýynsha, dinge qarsy ateistik kózqaras ornaǵanǵa deiin dál osy jerde juma saiyn jan-jaqtan halyq jinalyp namaz oqityn, al astynda zikir salyp, aýrý-syrqaýlardy shildege salatyn oryn bolypty.
Kónekóz qariialar qadir tutyp qasterlegen, búgingi aýyldastary da kózdiń qarashyǵyndai qorǵap otyrǵan tóbeni kórgen tarihshy-ǵalymdar úiindini belgili bir dini ǵimarattyń orny bolǵan dep tujyrymdaýda.
Abai aýylyndaǵy jerasty qylýetine uqsas bul úiindiniń syrtqy kelbeti Túrkistan qalasyndaǵy Qumshyq ata qylýetine uqsas.
Iasaýi ilimin jalǵastyrǵan sopylardyń dini rásimder ótkizýine arnalǵan Qumshyq ata meshiti eki bólmeli, uzynsha kelgen, eni tar dálizdi, shyǵa berisinde esigi bar úńgir qurylys.
Qylýet sharshy pishindi shiki kirpishterden qalanyp, tóbesi shatyrly kúmbezben kómkerilgen.
Oǵan irgeles diametri 2,5 metr jáne biiktigi 2 metrdei dóńgelek pishindi úi kúmbezdelip jabylǵan.
Dálizi iirli kelgen, onyń negizgi qurylysy kúidirilgen kirpishten qalanyp, kúmbezben kómkerilgen.
«Al myna jerdegi jerasty qylýetiniń ústine kesekten qalap meshit turǵyzylypty. Bálkim bul «Muhammed Nuran Babtyń» dáýirinde salynǵan nysan bolsa kerek. Naqtysy zertteý jumystarynan keiin belgili bolýy tiis», - deidi arheolog Marat Qymyzuly.
Abai aýylynan tabylǵan jumbaǵy mol «Áldibastaý áýliesi» eskertkishi jaily zertteý, zerdeleý jumystary áli de júrgizilip jatyr.
Aita ketsek, ańyz-áńgimeler boiynsha Qoja Ahmet Iasaýidiń úlken babasy Iftihar shaiyq Túlkibas aýdanynda Áýlietóbede jerlengen.
Jaýgershilik zamanda atqa qonyp, qolyna qarý alǵan Iftihar shaiyq musylman áskerin basqaryp, jaýdy qazirgi Áýlietóbeniń janyna deiin qýyp kelipti.
Jaýmen alysyp jaralanǵan áýlie jan tapsyrar aldynda teriskeiden keletin jaýǵa qarsy túrkiniń basy retinde qorǵan bolý úshin úlken tóbeniń basyna jerleýdi ósiet etipti.
Sodan bastap atalǵan jer Túrkibasy áýlie, Áýlietóbe atalǵan eken.
«Qazirgi aýdan ataýynyń negizgi túp tarihy da Túrkibasy ataýymen, iaǵni Qoja Ahmet Iasaýidiń babasymen tyǵyz bailanysty» deidi mamandar.
