تٷركٸستان وبلىسى تٷلكٸباس اۋدانى اباي اۋىلىنداعى جەكەمەنشٸك تۇرعىن ٷي اۋلاسىنان ورتاعاسىرلىق قۇلپىتاس پەن ەۋليەلەرگە تەن ەسكەرتكٸش ورنى انىقتالدى. ٶزٸندٸك تاريحىن ٸشٸنە بٷگٸپ, بەلگٸلٸ بٸر تۇلعانىڭ ٶمٸرٸنەن حابار بەرەتٸن قۇلپىتاس سان عاسىرلار بويى جەر استىندا ساقتالىپ كەلگەن.
وسىعان وراي ەزٸرەت سۇلتان مەملەكەتتٸك تاريحي-مەدەني قورىق-مۋزەيٸنٸڭ قىزمەتكەرلەرٸ ياساۋي ٸزٸمەن عىلىمي-تانىمدىق ەكسپەديتسيياسى اياسىندا اباي اۋىلىنا بارىپ, تاريحي ورىنمەن تانىستى.
سىرى مەن جۇمباعى مول قۇلپىتاس 2018 جىلى اباي اۋىلىنىڭ تۇرعىنى دوسجان قىدىرەليەۆتٸڭ اۋلاسىنان تابىلعان.
اتالعان جايتتان ٷي يەلەرٸ حاباردار بولعان سوڭ بٸردەن كٶنە جازۋدى وقيتىن ارنايى ماماندارعا حابار بەرەدٸ.
وسىعان بايلانىستى اراب, پارسى, كٶنە تٷركٸ تٸلدەرٸنٸڭ مامانى, بەلگٸلٸ عالىم زەرٸپباي ورازبايۇلى باستاعان عالىمدار قۇلپىتاس بەتٸندەگٸ مەتٸنگە تٸلدٸك زەرتتەۋ جٷرگٸزٸپ, اراب ەرٸپتەرٸمەن كۋفي ٷلگٸسٸندە «بۇل قابٸر مۇحاممەد نۇران باب» دەگەن جازۋ بارىن انىقتادى.
قۇلپىتاستار ەدەتتە زيرات باسىنا قويىلاتىنى بەلگٸلٸ.
وسىعان وراي, حالىقارالىق تٷركٸ اكادەميياسىنىڭ ارحەولوگ عالىمدارى نەپٸل بازىلحان جەنە نۇربولات بٶگەنباەۆتىڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارى جٷرگٸزٸلگەن.
عالىمدار ەسكەرتكٸشتٸ وسى ايماقتىڭ بايىرعى اتاۋىنا بايلانىستى «ەلديباستاۋ ەۋليەسٸ» دەپ اتاعان.
ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارىنىڭ نەتيجەسٸندە وسى جەردەن ۇزىندىعى – 4 م, ەنٸ – 1,65 م, قابىرعاسىنىڭ بيٸكتٸگٸ – شامامەن 2 مەترگە جۋىق قۇرىلىس بولعانى بەلگٸلٸ بولادى.
ەسكەرتكٸشتٸڭ قابىرعالارىن جاقىن ماڭداعى كٶكبۇلاق ٶزەنٸنٸڭ جۇمىر تاستارىمەن قييۋىن كەلٸستٸرٸپ, اراسىن ساز بالشىقپەن بەكٸتٸپ قالاعان.
قازبا جۇمىستارى بارىسىندا مەتالدان, سٷيەكتەن, قىشتان, شىنىدان جاسالعان بٸرقاتار ارحەولوگييالىق ارتەفاكتٸلەر تابىلدى.
«تابىلعان زاتتاي ايعاقتارعا عىلىمي زەرتتەۋلەر جٷرگٸزۋ نەتيجەسٸندە بۇل ەسكەرتكٸش شامامەن X-XI عاسىرلاردا قازاق دالاسىندا ٶمٸر سٷرگەن ٶزٸ ۇستا, ەرٸ دٸني-اعارتۋشىلىق قىزمەت اتقارعان «مۇحاممەد نۇران باب» اتتى ەۋليەگە ارنالعان ەسكەرتكٸش دەگەن قورىتىندى جاساۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ», – دەيدٸ عالىمدار.
قازبا جۇمىستارى بارىسىندا اتالعان ايماقتان بۇلاق كٶزٸ شىعىپ, سۋدىڭ كٶتەرٸلۋٸ ارى قاراي زەرتتەۋگە كەدەرگٸ بولعان.
ەيتسە دە, جەر استىنان ارشىلعان تٷرلٸ جەدٸگەرلەر مەن قۇرىلىس نىساندارىنىڭ ٸرگەتاسى كٶپتەگەن تىڭ مەلٸمەتتەرگە جول اشتى.
عالىمداردىڭ پٸكٸرٸنشە, قۇلپىتاستىڭ تٸك تۇرۋى اتالعان ايماقتا قابٸر جاتقاندىعىن اڭعارتادى.
«قۇلپىتاس قابٸردٸڭ باسىنا قويىلادى. بۇل ەسكەرتكٸشتٸ ەلٸ دە تەرەڭٸرەك زەرتتەۋ قاجەت. مەنٸڭ پٸكٸرٸمشە, «مۇحاممەد نۇران بابتىڭ» قابٸرٸ قۇلپىتاستىڭ استىندا 1,5-2 مەتر تەرەڭدٸكتە جاتقان بولۋى مٷمكٸن. ٶكٸنٸشكە قاراي, بۇلاقتىڭ كٶزٸ اشىلىپ, سۋ ارىق سيياقتى تولىپ اعىپ جاتىر. قۇلپىتاس ورناتىلعان تۇلعا ۇستالىقپەن اينالىسقان بولۋى مٷمكٸن. سەبەبٸ, قازبا ورىندارىنا قاراپ ٶتە ەرەكشە ەرٸ اۋقىمدى جۇمىس جٷرگٸزٸلگەن پەشتٸڭ ورنىن بايقادىم. بۇل مەسەلەلەردٸ سارالاي كەلە, باپتىڭ قابٸرٸ ۇستاحاناسىنىڭ جانىنا ورنالاستىرىلعان نەمەسە شەكٸرتتەرٸ ۇستازىنىڭ قۇرمەتٸنە قابٸر جانىندا ۇستالىق ٸسٸن جالعاستىرعان دەپ پايىمداۋعا بولادى. پەشتٸڭ ٷلگٸسٸ مەن اينالاسىنان شىققان قالدىقتارعا قاراپ تەمٸر قورىتاتىن ورنى بولعانىن دا بايقاۋعا بولادى. بٸزدٸ تاڭ قالدىرعانى ارحەولوگييادا تەك تاستان قالانعان پەشتٸڭ مۇنداي ٷلگٸسٸ بٸرٸنشٸ رەت كەزدەسٸپ وتىر, ەرٸ ٶزەننٸڭ جۇمىر تاستارىنان ٶرٸپ ٶتە تاماشا جاساعان», - دەيدٸ بەلگٸلٸ ارحەولوگ-عالىم, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى مارات تۇياقباەۆ.
راسىندا, اتالعان ەسكەرتكٸشتٸ قازۋ بارىسىندا عالىمدار كٶنە تٶس پەن شالا قورىتىلعان تەمٸردٸڭ بٸرنەشە بٶلٸكتەرٸن تاپقان. نۇران بابانىڭ بولاتتان قۇيىپ جاساعان تٶسٸ ٶتە بەرٸك ەرٸ سالماقتى ەكەن. ەڭ قىزىعى مۇنداي بايىرعى تٶس قازاقستاندا العاش رەت تابىلىپ وتىر دەيدٸ عالىمدار. تٶستٸڭ بەتٸندەگٸ ايقىش-ۇيقىش بالعا ٸزدەرٸنەن ۇستانىڭ ۇزاق جىلدار بويى پايدالانعانىن بٸردەن بايقاۋعا بولادى. ەسٸرەسە قانداي بٸر زاتتاردى تەسكەندە ۇرىلعان, تەسٸلگەن ٸزدەرٸ تٶس بەتٸندە انىق ساقتالعان.
اڭىز-ەڭگٸمەلەرگە سٷيەنسەك, بابتاردىڭ, سول سيياقتى دٸني تۇلعالاردىڭ ەرتٷرلٸ سٷيٸكتٸ كەسٸپتەرٸ بولعان.
ارىستان باب, لاشىن باب, قارعا باب, ىسقاق باب, جٷسٸپ اتا, سەدۋاقاس اتا سىندى تۇلعالاردىڭ بٸرٸ قۇس باپتاۋمەن, ال بٸرٸ قاساپشىلىقپەن, كەلەسٸسٸ جٷزٸم, باۋ-باقشا ٶسٸرۋمەن اينالاسىپ, حالىقتىڭ ٸلتيپات-قۇرمەتٸنە بٶلەنە جٷرٸپ, كەسٸبٸنە سەيكەس لاقاپ اتقا يە بولعان.
باب سٶزٸنٸڭ اراب تٸلٸندە «ەسٸك, قاقپا» ياعني دٸننٸڭ قاقپاسىن اشۋشى دەگەن ماعىنا بەرەدٸ.
سوندىقتان, العاش رەت باب ەسٸمٸ جازىلعان قۇلپىتاستىڭ تابىلۋى ٷلكەن جاڭالىق بولىپ وتىر. «ەلديباستاۋ ەۋليەسٸ» ەسكەرتكٸشٸنەن 100-150 مەتر قاشىقتىقتا جەرگٸلٸكتٸ حالىق اياقاستى ەتپەي, ەۋليەلەردٸڭ تابانى تيگەن قاسيەتتٸ ورىن دەپ قۇرمەت تۇتاتىن شاعىن تٶبەشٸك بار.
اۋىل قارييالارىنىڭ ايتۋىنشا, دٸنگە قارسى اتەيستٸك كٶزقاراس ورناعانعا دەيٸن دەل وسى جەردە جۇما سايىن جان-جاقتان حالىق جينالىپ ناماز وقيتىن, ال استىندا زٸكٸر سالىپ, اۋرۋ-سىرقاۋلاردى شٸلدەگە سالاتىن ورىن بولىپتى.
كٶنەكٶز قارييالار قادٸر تۇتىپ قاستەرلەگەن, بٷگٸنگٸ اۋىلداستارى دا كٶزدٸڭ قاراشىعىنداي قورعاپ وتىرعان تٶبەنٸ كٶرگەن تاريحشى-عالىمدار ٷيٸندٸنٸ بەلگٸلٸ بٸر دٸني عيماراتتىڭ ورنى بولعان دەپ تۇجىرىمداۋدا.
اباي اۋىلىنداعى جەراستى قىلۋەتٸنە ۇقساس بۇل ٷيٸندٸنٸڭ سىرتقى كەلبەتٸ تٷركٸستان قالاسىنداعى قۇمشىق اتا قىلۋەتٸنە ۇقساس.
ياساۋي ٸلٸمٸن جالعاستىرعان سوپىلاردىڭ دٸني رەسٸمدەر ٶتكٸزۋٸنە ارنالعان قۇمشىق اتا مەشٸتٸ ەكٸ بٶلمەلٸ, ۇزىنشا كەلگەن, ەنٸ تار دەلٸزدٸ, شىعا بەرٸسٸندە ەسٸگٸ بار ٷڭگٸر قۇرىلىس.
قىلۋەت شارشى پٸشٸندٸ شيكٸ كٸرپٸشتەردەن قالانىپ, تٶبەسٸ شاتىرلى كٷمبەزبەن كٶمكەرٸلگەن.
وعان ٸرگەلەس ديامەترٸ 2,5 مەتر جەنە بيٸكتٸگٸ 2 مەتردەي دٶڭگەلەك پٸشٸندٸ ٷي كٷمبەزدەلٸپ جابىلعان.
دەلٸزٸ يٸرلٸ كەلگەن, ونىڭ نەگٸزگٸ قۇرىلىسى كٷيدٸرٸلگەن كٸرپٸشتەن قالانىپ, كٷمبەزبەن كٶمكەرٸلگەن.
«ال مىنا جەردەگٸ جەراستى قىلۋەتٸنٸڭ ٷستٸنە كەسەكتەن قالاپ مەشٸت تۇرعىزىلىپتى. بەلكٸم بۇل «مۇحاممەد نۇران بابتىڭ» دەۋٸرٸندە سالىنعان نىسان بولسا كەرەك. ناقتىسى زەرتتەۋ جۇمىستارىنان كەيٸن بەلگٸلٸ بولۋى تيٸس», - دەيدٸ ارحەولوگ مارات قىمىزۇلى.
اباي اۋىلىنان تابىلعان جۇمباعى مول «ەلديباستاۋ ەۋليەسٸ» ەسكەرتكٸشٸ جايلى زەرتتەۋ, زەردەلەۋ جۇمىستارى ەلٸ دە جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر.
ايتا كەتسەك, اڭىز-ەڭگٸمەلەر بويىنشا قوجا احمەت ياساۋيدٸڭ ٷلكەن باباسى يفتيحار شايىق تٷلكٸباس اۋدانىندا ەۋليەتٶبەدە جەرلەنگەن.
جاۋگەرشٸلٸك زاماندا اتقا قونىپ, قولىنا قارۋ العان يفتيحار شايىق مۇسىلمان ەسكەرٸن باسقارىپ, جاۋدى قازٸرگٸ ەۋليەتٶبەنٸڭ جانىنا دەيٸن قۋىپ كەلٸپتٸ.
جاۋمەن الىسىپ جارالانعان ەۋليە جان تاپسىرار الدىندا تەرٸسكەيدەن كەلەتٸن جاۋعا قارسى تٷركٸنٸڭ باسى رەتٸندە قورعان بولۋ ٷشٸن ٷلكەن تٶبەنٸڭ باسىنا جەرلەۋدٸ ٶسيەت ەتٸپتٸ.
سودان باستاپ اتالعان جەر تٷركٸباسى ەۋليە, ەۋليەتٶبە اتالعان ەكەن.
«قازٸرگٸ اۋدان اتاۋىنىڭ نەگٸزگٸ تٷپ تاريحى دا تٷركٸباسى اتاۋىمەن, ياعني قوجا احمەت ياساۋيدٸڭ باباسىمەن تىعىز بايلانىستى» دەيدٸ ماماندار.
