Álemdegi basqa halyqtarmen birge tirshilik keship jatqan 200 millionǵa jýyq túrki juraǵaty HI ǵasyrdan bastap HVII ǵasyrǵa deiin jer sharynyń úshten ekisin bilep turdy desek qatelespeimiz. Sonaý HI ǵasyrdan bastap-aq Shyńǵys han qurǵan Uly qaǵanattan bastap, odan keiingi onyń nemereleri uiymdastyrǵan; Qubylai (Qytaidy biriktirip, imperiia dárejesine jetkizgen), Qubaǵul (Hýlagý) (quramyna kóptegen elder kirgen Kishi aziia imperiiasy), sonymen qatar, Batyl han (Batý) negizin salǵan imperiialardyń ómir - jasy birneshe ǵasyrǵa jetti deýge bolady. Eýraziia jazyǵynda Batyl han ornatqan uly qaǵanatty; Altyn Ordany negizinde túrki qypshaqtar ornatqanymen, onyń quramyna jaýlap alynǵan kóptegen handyqtar men kniazdyqtar jáne koroldyqtar kirgen edi. Sol sekildi, ózge qaǵanattar da solai.
Degenmen, qazirgi qazaqtar, bir kezderi ózderiniń ata – babalary qurǵan osynaý Uly tarihty túsine alama?! Neǵaibyl? Ańqaý, alańǵasar qazaqtyń altyn tarihyn ainaladaǵy eti tiri elder ózderine qaratyp alǵan.
Alash jurty, óz sanasyndaǵy keri ketken quldyq túisikti aldaǵy ýaqytta alyp tastai alsa, bolashaqta túsiner deimiz. Biraq, kesh bolýy da múmkin. Qazaqtyń óz mátelimen aitqanda, «Bolary bolyp, boiaýy sińip» degendei.
Janyn shúberekke túiip, qany men qurbandyǵyn shasha júrip, kezindegi kóshpeli túrki qypshaqtar arystandai aiǵa shapqan, azýly, birneshe imperiiany qura bilýi - ońai dúnie emes. Mundai uly isterdi atqarý, uiymdastyrý kóptegen halyqtardyń peshenesine jazylmaǵan. Múmkin, olardyń otyryqshylyǵy bolar?! Tek, Rim imperiiasy ǵana bolmasa! Qalai desekte, qazirgi qazaqtar osy uǵymdy, paiymdy túsinse bolǵany!
Túrki jurtynyń ekinshi bir eli qurǵan uly qaǵanat, ol – Osman imperiiasy. Bular da óz zamanynda at ústinde ósken jurt. Kári qurlyqtyń tizginin qolyna alyp, aziianyń birneshe elin ózine iliktirgen halyq. Biraq, jetken jetistikteri kóbine kóshpeli Jalaiyr taipasynyń arqasynda ǵana. Vizantiia imperiiasyn qulatyp, astanasy Konstantinopoldi tartyp alýdyń ózi ushqyrlyq pen myqtylyqtyń belgisi emes pe?! Shyńǵys han men onyń altyn urpaqtary (zolotye potomki) ornatqan alyp qaǵanattar, sondai-aq, Osman imperiiasy, ózge ulttardyń shashylyp jatqan kniazdyqtary men koroldikterin biriktirip, olardyń memleket bolýyna jol ashyp jáne damýyna ákep soqty.
Osylardy aita otyryp, kezinde Kóshim han qurǵan jáne bilegen Sibir handyǵynyń da (Ybyr-Sybyr ólkesi) keńdigi jaǵynan, óz ýaqytyndaǵy Rim imperiiasynyń aýmaǵynan álde qaida úlken bolǵan.
Kóshim de, Shyńǵys han jáne onyń nemeresi Batyl han siiaqty kóne qypshaq tilinde sóilegen túrkilerdiń urpaqtary. Osylardyń barlyǵy - kezindegi qypshaqtardyń, iaǵni, qazirgi qazaqtardyń boitumar tarihy. Olardy umytýǵa, ne bolmasa salǵyrt qaraýǵa bolmaidy jáne keiingi urpaqtyń sana-sezimine, onyń ata-babalarynyń qandai bolǵandyǵyn tereń túsindirip, qalyptastyra bilýimiz kerek!
Túrki qypshaqtar eń birinshi ishki tai-talastan (qazir de kezdesedi) jáne aýyz birliginiń joqtyǵynan, ózderi bir kezderi qurǵan qurlyq aralyq alpaýyt memleketterin qulatyp aldy.
Máselen; Kýlikova dalasyndaǵy (Kúlik alqaby) soǵysta Altyn Orda bileýshisi er Mamai jeńilgen emes. «Óldiń Mamai, qor boldyń», – dep te aitpaǵan. Qaita «Jeńdiń Mamai, erlediń Mamai», – degen. Stalin qurǵan Keńes Odaǵynyń sol kezdegi orys ǵalymdary bárin kerisinshe jazǵan. («Staliniiada» kitabynan). Tek, Altyn Orda imperiiasy Temirlannan birneshe ret soqqy jep, jeńilgennen soń álsirep qalǵan. Ásker basy Mamai bolsa Altyn Ordany qaita qolǵa alyp, kúsh jiyp, orys kniazdyqtarynan keletin toqtap qalǵan alym-salyqty qalpyna keltirmek bolǵan. Altyn Orda áskeri burynǵydai mol bolmaǵandyqtan, shegingen jaýdyń artynan jibermegen. Sony Qyzyl týdyń astyndaǵy ǵalymdar men jazýshylar "Dmitrii Donskoi jeńdi" dep oidan qurastyryp, keńestik ideologiiaǵa óz úlesterin qosqan. Altyn Ordany qulatqan negizinde Temirlan bolatyn. Temirlan kim edi?!
Orys jazýshysy S.Diominniń «Baiazit» atty ataqty romany bar. Roman túrik sultany Baiazittiń atymen atalǵanymen, kóbine-kóp Temirlannyń bir rette jeńilmegen áskeri men onyń jeńimpaz joryqtaryna arnalǵan. Romandy túgelimen oqyp shyqqan adam, jazýshynyń Temirlandy eshbir jerde ózbek, – dep atamaǵandyǵyn baiqaisyń. Múmkin, ol kezde ózbek ataýy bolmaǵanda shyǵar. Tek, Barlas rýynyń azamaty bolǵandyǵyn aityp otyrady. Kóp jerinde bylai dep jazady; «On byl synom skotnika kochevogo naroda, kogda to peresilivshiesia na bereg reki Syrdari i Kashkandari». Jalpy Barlas rýy qaidan kelgen jáne bul arada qaidan paida bolǵan? Shyńǵys hanǵa bailanysty romandar men orys jáne eýropa ǵalymdarynyń ǵylymi zertteý monografiialaryn oqyp, zerttep qaraǵanda, Barlas rýyn Altai aimaǵyndaǵy sol zamandaǵy jáne sol keńistiktegi eń iri taipa Naimandardyń quramynan kóresiz. Osy taipaǵa jatatyn kishigirim ǵana rý. Horezm imperiiasyn Shyńǵys han shapqanda, Altai aýmaǵynan qosylyp, qalyń áskerdiń quramynda soǵysqa qatysqan. Qara Ertisten kóship, Baikólge deiin barǵan. Biraq, keiin ol jaqtyń qatty sýyǵy unamady ma álde jaz jailaýdan, qys qystaýdan qyspaq kórdi me ońtústikke qarai yǵysyp, ol kezde sýy mol Syrdariia men Qashqandariia ózenderiniń jaǵasyna kelip toqtaǵan. Qashqandariiaǵa Barlas rýynyń birneshe atasy ǵana kelip qonys tepken. Mine, Temirlan osy ózenniń alqabyna ornalasqan Shahrisiabz qystaǵynda dúniege kelgen.
Dalanyń er azamaty bolǵandyqtan at qulaǵynda oinap ósken. Daladaǵy qyratty, oipatty, sailardy soǵysqa qalai paidalanýdy óte jetik bilgen. Sonda, Temirlan qai eldiń ulany? Qazirgi ózbek aǵaiyndarymyz óz memleketiniń aýmaǵynda týǵan qai halyqtyń balasy daryndy tulǵa bolsa, ol ózbek deidi. Biraq, Temirlan týraly qatelesýge bolmas deimiz. Tipti, sol memlekette turǵan basqa etnostardyń kópshiligin ózbek qylyp jazdyryp, ózderine sińirip áketti. Jalpy, ózbek aǵaiyndar qalalyq halyqtar, otyryqshy el. Erte zamannan saýda-sattyqpen jáne baqsha ónimderin ósirýmen ainalysqan tirshiligi myǵym jurt. Álimulynan shyqqan Jalańtós batyrda Samarqandty qyryq jyl bilegen emes pe? Ony da ózbek dep qanshama jyl aitysyp-tartysyp aqyry túbi qazaq, rýy Álimuly bolǵany anyqtalǵan soń jaiyna qaldyrdy. Keshegi Keńes Odaǵynyń batyry Sabyr Rahymov sekildi. Túptep kelgende, ataqty Temirlan da Naiman taipasynyń Barlas rýynan shyqqan azamat. Muny, eýropalyq jáne amerikalyq ǵalymdar jazyp otyr. Tipti, ǵalym jáne jazýshy Hilda Hýkhem óziniń Ámir Temir týraly jazǵan ǵylymi eńbekterinde de osylai kórsetken. Sonda, imperator Temirlandy qai eldiń balasy deimiz?! Árine, Túrki jurtynan shyqqan handar da, sultandar da, batyrlar da kóp bolǵan. Degenmen de, Temirlandy kóshpeli eldiń azamaty dep túsinýimiz kerek jáne solai da.
Beisenǵazy Ulyqbek,
Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń múshesi
