ەلەمدەگٸ باسقا حالىقتارمەن بٸرگە تٸرشٸلٸك كەشٸپ جاتقان 200 ميلليونعا جۋىق تٷركٸ جۇراعاتى حٸ عاسىردان باستاپ حVٸٸ عاسىرعا دەيٸن جەر شارىنىڭ ٷشتەن ەكٸسٸن بيلەپ تۇردى دەسەك قاتەلەسپەيمٸز. سوناۋ حٸ عاسىردان باستاپ-اق شىڭعىس حان قۇرعان ۇلى قاعاناتتان باستاپ, ودان كەيٸنگٸ ونىڭ نەمەرەلەرٸ ۇيىمداستىرعان; قۇبىلاي (قىتايدى بٸرٸكتٸرٸپ, يمپەرييا دەرەجەسٸنە جەتكٸزگەن), قۇباعۇل (حۋلاگۋ) (قۇرامىنا كٶپتەگەن ەلدەر كٸرگەن كٸشٸ ازييا يمپەريياسى), سونىمەن قاتار, باتىل حان (باتۋ) نەگٸزٸن سالعان يمپەرييالاردىڭ ٶمٸر - جاسى بٸرنەشە عاسىرعا جەتتٸ دەۋگە بولادى. ەۋرازييا جازىعىندا باتىل حان ورناتقان ۇلى قاعاناتتى; التىن وردانى نەگٸزٸندە تٷركٸ قىپشاقتار ورناتقانىمەن, ونىڭ قۇرامىنا جاۋلاپ الىنعان كٶپتەگەن حاندىقتار مەن كنيازدىقتار جەنە كورولدىقتار كٸرگەن ەدٸ. سول سەكٸلدٸ, ٶزگە قاعاناتتار دا سولاي.
دەگەنمەن, قازٸرگٸ قازاقتار, بٸر كەزدەرٸ ٶزدەرٸنٸڭ اتا – بابالارى قۇرعان وسىناۋ ۇلى تاريحتى تٷسٸنە الاما?! نەعايبىل? اڭقاۋ, الاڭعاسار قازاقتىڭ التىن تاريحىن اينالاداعى ەتٸ تٸرٸ ەلدەر ٶزدەرٸنە قاراتىپ العان.
الاش جۇرتى, ٶز ساناسىنداعى كەرٸ كەتكەن قۇلدىق تٷيسٸكتٸ الداعى ۋاقىتتا الىپ تاستاي السا, بولاشاقتا تٷسٸنەر دەيمٸز. بٸراق, كەش بولۋى دا مٷمكٸن. قازاقتىڭ ٶز مەتەلٸمەن ايتقاندا, «بولارى بولىپ, بوياۋى سٸڭٸپ» دەگەندەي.
جانىن شٷبەرەككە تٷيٸپ, قانى مەن قۇرباندىعىن شاشا جٷرٸپ, كەزٸندەگٸ كٶشپەلٸ تٷركٸ قىپشاقتار ارىستانداي ايعا شاپقان, ازۋلى, بٸرنەشە يمپەرييانى قۇرا بٸلۋٸ - وڭاي دٷنيە ەمەس. مۇنداي ۇلى ٸستەردٸ اتقارۋ, ۇيىمداستىرۋ كٶپتەگەن حالىقتاردىڭ پەشەنەسٸنە جازىلماعان. مٷمكٸن, ولاردىڭ وتىرىقشىلىعى بولار?! تەك, ريم يمپەريياسى عانا بولماسا! قالاي دەسەكتە, قازٸرگٸ قازاقتار وسى ۇعىمدى, پايىمدى تٷسٸنسە بولعانى!
تٷركٸ جۇرتىنىڭ ەكٸنشٸ بٸر ەلٸ قۇرعان ۇلى قاعانات, ول – وسمان يمپەريياسى. بۇلار دا ٶز زامانىندا ات ٷستٸندە ٶسكەن جۇرت. كەرٸ قۇرلىقتىڭ تٸزگٸنٸن قولىنا الىپ, ازييانىڭ بٸرنەشە ەلٸن ٶزٸنە يلٸكتٸرگەن حالىق. بٸراق, جەتكەن جەتٸستٸكتەرٸ كٶبٸنە كٶشپەلٸ جالايىر تايپاسىنىڭ ارقاسىندا عانا. ۆيزانتييا يمپەريياسىن قۇلاتىپ, استاناسى كونستانتينوپولدٸ تارتىپ الۋدىڭ ٶزٸ ۇشقىرلىق پەن مىقتىلىقتىڭ بەلگٸسٸ ەمەس پە?! شىڭعىس حان مەن ونىڭ التىن ۇرپاقتارى (زولوتىە پوتومكي) ورناتقان الىپ قاعاناتتار, سونداي-اق, وسمان يمپەريياسى, ٶزگە ۇلتتاردىڭ شاشىلىپ جاتقان كنيازدىقتارى مەن كورولدٸكتەرٸن بٸرٸكتٸرٸپ, ولاردىڭ مەملەكەت بولۋىنا جول اشىپ جەنە دامۋىنا ەكەپ سوقتى.
وسىلاردى ايتا وتىرىپ, كەزٸندە كٶشٸم حان قۇرعان جەنە بيلەگەن سٸبٸر حاندىعىنىڭ دا (ىبىر-سىبىر ٶلكەسٸ) كەڭدٸگٸ جاعىنان, ٶز ۋاقىتىنداعى ريم يمپەريياسىنىڭ اۋماعىنان ەلدە قايدا ٷلكەن بولعان.
كٶشٸم دە, شىڭعىس حان جەنە ونىڭ نەمەرەسٸ باتىل حان سيياقتى كٶنە قىپشاق تٸلٸندە سٶيلەگەن تٷركٸلەردٸڭ ۇرپاقتارى. وسىلاردىڭ بارلىعى - كەزٸندەگٸ قىپشاقتاردىڭ, ياعني, قازٸرگٸ قازاقتاردىڭ بويتۇمار تاريحى. ولاردى ۇمىتۋعا, نە بولماسا سالعىرت قاراۋعا بولمايدى جەنە كەيٸنگٸ ۇرپاقتىڭ سانا-سەزٸمٸنە, ونىڭ اتا-بابالارىنىڭ قانداي بولعاندىعىن تەرەڭ تٷسٸندٸرٸپ, قالىپتاستىرا بٸلۋٸمٸز كەرەك!
تٷركٸ قىپشاقتار ەڭ بٸرٸنشٸ ٸشكٸ تاي-تالاستان (قازٸر دە كەزدەسەدٸ) جەنە اۋىز بٸرلٸگٸنٸڭ جوقتىعىنان, ٶزدەرٸ بٸر كەزدەرٸ قۇرعان قۇرلىق ارالىق الپاۋىت مەملەكەتتەرٸن قۇلاتىپ الدى.
مەسەلەن; كۋليكوۆا دالاسىنداعى (كٷلٸك القابى) سوعىستا التىن وردا بيلەۋشٸسٸ ەر ماماي جەڭٸلگەن ەمەس. «ٶلدٸڭ ماماي, قور بولدىڭ», – دەپ تە ايتپاعان. قايتا «جەڭدٸڭ ماماي, ەرلەدٸڭ ماماي», – دەگەن. ستالين قۇرعان كەڭەس وداعىنىڭ سول كەزدەگٸ ورىس عالىمدارى بەرٸن كەرٸسٸنشە جازعان. («ستالينييادا» كٸتابىنان). تەك, التىن وردا يمپەريياسى تەمٸرلاننان بٸرنەشە رەت سوققى جەپ, جەڭٸلگەننەن سوڭ ەلسٸرەپ قالعان. ەسكەر باسى ماماي بولسا التىن وردانى قايتا قولعا الىپ, كٷش جيىپ, ورىس كنيازدىقتارىنان كەلەتٸن توقتاپ قالعان الىم-سالىقتى قالپىنا كەلتٸرمەك بولعان. التىن وردا ەسكەرٸ بۇرىنعىداي مول بولماعاندىقتان, شەگٸنگەن جاۋدىڭ ارتىنان جٸبەرمەگەن. سونى قىزىل تۋدىڭ استىنداعى عالىمدار مەن جازۋشىلار "دميتريي دونسكوي جەڭدٸ" دەپ ويدان قۇراستىرىپ, كەڭەستٸك يدەولوگيياعا ٶز ٷلەستەرٸن قوسقان. التىن وردانى قۇلاتقان نەگٸزٸندە تەمٸرلان بولاتىن. تەمٸرلان كٸم ەدٸ?!
ورىس جازۋشىسى س.ديوميننٸڭ «بايازيت» اتتى اتاقتى رومانى بار. رومان تٷرٸك سۇلتانى بايازيتتٸڭ اتىمەن اتالعانىمەن, كٶبٸنە-كٶپ تەمٸرلاننىڭ بٸر رەتتە جەڭٸلمەگەن ەسكەرٸ مەن ونىڭ جەڭٸمپاز جورىقتارىنا ارنالعان. روماندى تٷگەلٸمەن وقىپ شىققان ادام, جازۋشىنىڭ تەمٸرلاندى ەشبٸر جەردە ٶزبەك, – دەپ اتاماعاندىعىن بايقايسىڭ. مٷمكٸن, ول كەزدە ٶزبەك اتاۋى بولماعاندا شىعار. تەك, بارلاس رۋىنىڭ ازاماتى بولعاندىعىن ايتىپ وتىرادى. كٶپ جەرٸندە بىلاي دەپ جازادى; «ون بىل سىنوم سكوتنيكا كوچەۆوگو نارودا, كوگدا تو پەرەسيليۆشيەسيا نا بەرەگ رەكي سىرداري ي كاشكانداري». جالپى بارلاس رۋى قايدان كەلگەن جەنە بۇل ارادا قايدان پايدا بولعان? شىڭعىس حانعا بايلانىستى روماندار مەن ورىس جەنە ەۋروپا عالىمدارىنىڭ عىلىمي زەرتتەۋ مونوگرافييالارىن وقىپ, زەرتتەپ قاراعاندا, بارلاس رۋىن التاي ايماعىنداعى سول زامانداعى جەنە سول كەڭٸستٸكتەگٸ ەڭ ٸرٸ تايپا نايمانداردىڭ قۇرامىنان كٶرەسٸز. وسى تايپاعا جاتاتىن كٸشٸگٸرٸم عانا رۋ. حورەزم يمپەريياسىن شىڭعىس حان شاپقاندا, التاي اۋماعىنان قوسىلىپ, قالىڭ ەسكەردٸڭ قۇرامىندا سوعىسقا قاتىسقان. قارا ەرتٸستەن كٶشٸپ, بايكٶلگە دەيٸن بارعان. بٸراق, كەيٸن ول جاقتىڭ قاتتى سۋىعى ۇنامادى ما ەلدە جاز جايلاۋدان, قىس قىستاۋدان قىسپاق كٶردٸ مە وڭتٷستٸككە قاراي ىعىسىپ, ول كەزدە سۋى مول سىردارييا مەن قاشقاندارييا ٶزەندەرٸنٸڭ جاعاسىنا كەلٸپ توقتاعان. قاشقانداريياعا بارلاس رۋىنىڭ بٸرنەشە اتاسى عانا كەلٸپ قونىس تەپكەن. مٸنە, تەمٸرلان وسى ٶزەننٸڭ القابىنا ورنالاسقان شاحريسيابز قىستاعىندا دٷنيەگە كەلگەن.
دالانىڭ ەر ازاماتى بولعاندىقتان ات قۇلاعىندا ويناپ ٶسكەن. دالاداعى قىراتتى, ويپاتتى, سايلاردى سوعىسقا قالاي پايدالانۋدى ٶتە جەتٸك بٸلگەن. سوندا, تەمٸرلان قاي ەلدٸڭ ۇلانى? قازٸرگٸ ٶزبەك اعايىندارىمىز ٶز مەملەكەتٸنٸڭ اۋماعىندا تۋعان قاي حالىقتىڭ بالاسى دارىندى تۇلعا بولسا, ول ٶزبەك دەيدٸ. بٸراق, تەمٸرلان تۋرالى قاتەلەسۋگە بولماس دەيمٸز. تٸپتٸ, سول مەملەكەتتە تۇرعان باسقا ەتنوستاردىڭ كٶپشٸلٸگٸن ٶزبەك قىلىپ جازدىرىپ, ٶزدەرٸنە سٸڭٸرٸپ ەكەتتٸ. جالپى, ٶزبەك اعايىندار قالالىق حالىقتار, وتىرىقشى ەل. ەرتە زاماننان ساۋدا-ساتتىقپەن جەنە باقشا ٶنٸمدەرٸن ٶسٸرۋمەن اينالىسقان تٸرشٸلٸگٸ مىعىم جۇرت. ەلٸمۇلىنان شىققان جالاڭتٶس باتىردا سامارقاندتى قىرىق جىل بيلەگەن ەمەس پە? ونى دا ٶزبەك دەپ قانشاما جىل ايتىسىپ-تارتىسىپ اقىرى تٷبٸ قازاق, رۋى ەلٸمۇلى بولعانى انىقتالعان سوڭ جايىنا قالدىردى. كەشەگٸ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى سابىر راحىموۆ سەكٸلدٸ. تٷپتەپ كەلگەندە, اتاقتى تەمٸرلان دا نايمان تايپاسىنىڭ بارلاس رۋىنان شىققان ازامات. مۇنى, ەۋروپالىق جەنە امەريكالىق عالىمدار جازىپ وتىر. تٸپتٸ, عالىم جەنە جازۋشى حيلدا حۋكحەم ٶزٸنٸڭ ەمٸر تەمٸر تۋرالى جازعان عىلىمي ەڭبەكتەرٸندە دە وسىلاي كٶرسەتكەن. سوندا, يمپەراتور تەمٸرلاندى قاي ەلدٸڭ بالاسى دەيمٸز?! ەرينە, تٷركٸ جۇرتىنان شىققان حاندار دا, سۇلتاندار دا, باتىرلار دا كٶپ بولعان. دەگەنمەن دە, تەمٸرلاندى كٶشپەلٸ ەلدٸڭ ازاماتى دەپ تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك جەنە سولاي دا.
بەيسەنعازى ۇلىقبەك,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ
