Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy Túlkibas aýdanynyń atyn Túrkibasy dep ózgertý týraly másele kópten beri kóterilip júr. Keiingi jyldary aýdan halqynyń arasynda talqylanyp, túrli pikirler aitylyp, saiyp kelgende, Túrkibasy ataýyna basymdyq berilip jatqany ras.
Oblystaǵy, tipti respýblika kólemindegi ziialylar, ásirese, aqyn-jazýshylar men ǵalymdar, bilim salasynyń ókilderi ortalarynda da jii-jii sóz bolady. «Táýelsizdigimizge shirek ǵasyrdan asty, endi alańdaityn ne bar? Táńirtaýdyń tańǵajaiyp jeri, Qarataý men Alataýdyń túiisken tóri Túlkibas kúiinde qalmaýy qajet, Túrkibasy atyn qaitarý kerek» desetinder óte kóp.
– Qazirgi Túlkibas ataýy týraly ártúrli ańyzdar bar. Bireýi bylai. Este joq eski zamanda túlki basty áýlie osy tóbeni meken etken eken, sodan Túlkibasy áýlie atanypty desedi. Taǵy birinde túrkiniń dinbasy osynda jerlengendikten, Túrkibasy atanyp, birte-birte Túlkibasy, Túlkibas bop ketken deidi.
– Jazba tarihta, arhivterde jazylǵandai, bul óńirdi otarshyldar jeti ret jaipap ótken. Jer men sý, eldi mekender attary da san ret ózgergen. Qubylǵan. Túrkesh qaǵanaty jaily derekter kózi qytai arhivterinen tabyldy. Qaǵanat týraly tuńǵysh ret dissertatsiia qorǵap, «Túrkeshter» dep atalatyn ǵylymi monografiia jariialaǵan kórnekti tarihshy ǵalym Álimǵazy Dáýlethan bolatyn. Ol Qytaida týyp-ósken. Keiin Qazaqstanǵa kelgen, qytai tilin jetik bilgendikten, asa qiyn taqyrypty igerip, ǵylymi olja saldy. Osy «Túrkeshter» eńbegi Túlkibasy jańylys at, Túrkibasy tarihi at ekenine aiqyn negiz bolyp tabylady.
– Túrkesh qaǵanatynyń negizin 629 jyly salǵan Ójeli qaǵan keiinnen Saqal atanǵan. Ol 706 jyly baqilyq bolyp, bilik Sýlýq qaǵannyń qolyna ótken. Sýlýq qaǵan Túrkesh elin 22 jyl bilegen. Turan jerine joryq jasaǵan arab basqynshylaryna talai ret kúirete soqqy berip, Súzegen qaǵan atanǵan. Sol Súzegen qaǵan (Sýlýq) ordasy Túrkibasy tóbesine tigilgen. Túrkibasy tóbesi qos órkeshti. Eki órkeshinde de bulaq bar. Sondyqtan, jaýlar qanshama qorshasa da qorǵandy ordany ala almaǵan. Túrki-Túrkesh qaǵandary Arys pen Qulan ózenderi qosylǵan tustaǵy osy tóbege orda tikkendikten, Túrkibasy atanǵan.
Resei otarshyldyǵy tusynda Túrkibasy tóbesindegi tas qorǵandar tonalyp, qiratylyp, qurylysqa jumsalyp ketken. Tarih ǵylymynyń korifeii atanǵan ataqty akademik Bartold «Otchet ot komandirovki v Sredniýiý Aziiý» (Moskva, izd-vo «Naýka», 1986) degen eńbeginde Túlkibas jerine issaparmen kelip, qos órkeshti tóbeni aralap kórip: «Túlkibas – múlde qate ataý, durysy – Túrkibasy. Buǵan r-ǵa tili kelmeitin qytailar da áser etken» dep jazǵan.
Taǵy da bir dálel bar. O basta kúlli túrkilerge ortaq bolǵan tilimizdegi «bash» pen «murun» sózderi jer bederlerine bailanysty tóbe, shoqy, taýlarǵa da qoldanylǵan. Osy turǵydan qaraǵanda da Túrk bashy, Túrkibasy – Túrki biigi degen uǵymdy bildiredi.
Qazaq kórkemsóziniń kóshbasshysy, qazaq kósemsóziniń qolbasshysy atanǵan halyq jazýshysy, ultynyń súiikti sýretkeri Sherhan Murtaza osy Túlkibas ataýyn Túrkibasy dep ózgertý týraly táýelsizdikke qol jetpei turyp-aq talai ret jazǵan. Aitqan. Solardyń birinde búi deidi: «Túlkibas dese, men túlkiniń basyn kóz aldyma elestete almaimyn. Túrkibasy dese, kóneniń kóne zamandary kóz aldyma kelip, kólbeńdei beredi... Dáýirli shaqta qazir Túlkibas dep júrgen aýdanda Túrki hanynyń ordasy turdy...».
Sonymen, Túlkibas ataýyn Túrkibasyǵa ózgertý búgingi urpaqtyń tarihi paryzyna ainalyp otyr. Rýhani jańǵyrýǵa orailastyra aýdan atyn jańǵyrtyp, Túrkibasy tóbesine me, Arys pen Qulan ózeniniń qosylǵan tusyna ma, Súzegen (Sýlýq) qaǵanǵa erekshe eskertkish qoiylsa der edik. Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda halyqtyń tarihi jady haqynda, baitaǵymyzdyń qasietti, kieli jerleri jóninde jan-jaqty aitylǵan, ólketanýǵa ózgeshe mán-mánis berý týrasynda tebirenisti tolǵanystar tunyp tur. Túrkibasy atyn qaita qalpyna keltirý Memleket basshysy maqalasyndaǵy maqsat-mindetter talaptaryna hám sai keledi dep sanaimyz.
Mekemtas MYRZAHMETULY, abaitanýshy ǵalym, filologiia ǵylymdarynyń doktory, Qazaqstan Respýblikasy Memlekettik jáne halyqaralyq «Túrki álemine qyzmeti úshin» syilyqtarynyń laýreaty.
Marhabat BAIǴUT, jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri, halyqaralyq «Alash» jáne «Túrki álemine qyzmeti úshin» syilyqtarynyń laýreaty.
Sársenbek SAHABAT, aqyn, túrkitanýshy, tarihshy, halyqaralyq Názir Tórequlov atyndaǵy syilyqtyń laýreaty.
Ońtústik Qazaqstan oblysy
