وڭتٷستiك قازاقستان وبلىسىنداعى تٷلكiباس اۋدانىنىڭ اتىن تٷركiباسى دەپ ٶزگەرتۋ تۋرالى مەسەلە كٶپتەن بەرi كٶتەرiلiپ جٷر. كەيiنگi جىلدارى اۋدان حالقىنىڭ اراسىندا تالقىلانىپ, تٷرلi پiكiرلەر ايتىلىپ, سايىپ كەلگەندە, تٷركiباسى اتاۋىنا باسىمدىق بەرiلiپ جاتقانى راس.
وبلىستاعى, تiپتi رەسپۋبليكا كٶلەمiندەگi زييالىلار, ەسiرەسە, اقىن-جازۋشىلار مەن عالىمدار, بiلiم سالاسىنىڭ ٶكiلدەرi ورتالارىندا دا جيi-جيi سٶز بولادى. «تەۋەلسiزدiگiمiزگە شيرەك عاسىردان استى, ەندi الاڭدايتىن نە بار? تەڭiرتاۋدىڭ تاڭعاجايىپ جەرi, قاراتاۋ مەن الاتاۋدىڭ تٷيiسكەن تٶرi تٷلكiباس كٷيiندە قالماۋى قاجەت, تٷركiباسى اتىن قايتارۋ كەرەك» دەسەتiندەر ٶتە كٶپ.
– قازiرگi تٷلكiباس اتاۋى تۋرالى ەرتٷرلi اڭىزدار بار. بiرەۋi بىلاي. ەستە جوق ەسكi زاماندا تٷلكi باستى ەۋليە وسى تٶبەنi مەكەن ەتكەن ەكەن, سودان تٷلكiباسى ەۋليە اتانىپتى دەسەدi. تاعى بiرiندە تٷركiنiڭ دiنباسى وسىندا جەرلەنگەندiكتەن, تٷركiباسى اتانىپ, بiرتە-بiرتە تٷلكiباسى, تٷلكiباس بوپ كەتكەن دەيدi.
– جازبا تاريحتا, ارحيۆتەردە جازىلعانداي, بۇل ٶڭiردi وتارشىلدار جەتi رەت جايپاپ ٶتكەن. جەر مەن سۋ, ەلدi مەكەندەر اتتارى دا سان رەت ٶزگەرگەن. قۇبىلعان. تٷركەش قاعاناتى جايلى دەرەكتەر كٶزi قىتاي ارحيۆتەرiنەن تابىلدى. قاعانات تۋرالى تۇڭعىش رەت ديسسەرتاتسييا قورعاپ, «تٷركەشتەر» دەپ اتالاتىن عىلىمي مونوگرافييا جارييالاعان كٶرنەكتi تاريحشى عالىم ەلiمعازى دەۋلەتحان بولاتىن. ول قىتايدا تۋىپ-ٶسكەن. كەيiن قازاقستانعا كەلگەن, قىتاي تiلiن جەتiك بiلگەندiكتەن, اسا قيىن تاقىرىپتى يگەرiپ, عىلىمي ولجا سالدى. وسى «تٷركەشتەر» ەڭبەگi تٷلكiباسى جاڭىلىس ات, تٷركiباسى تاريحي ات ەكەنiنە ايقىن نەگiز بولىپ تابىلادى.
– تٷركەش قاعاناتىنىڭ نەگiزiن 629 جىلى سالعان ٶجەلi قاعان كەيiننەن ساقال اتانعان. ول 706 جىلى باقيلىق بولىپ, بيلiك سۋلۋق قاعاننىڭ قولىنا ٶتكەن. سۋلۋق قاعان تٷركەش ەلiن 22 جىل بيلەگەن. تۇران جەرiنە جورىق جاساعان اراب باسقىنشىلارىنا تالاي رەت كٷيرەتە سوققى بەرiپ, سٷزەگەن قاعان اتانعان. سول سٷزەگەن قاعان (سۋلۋق) ورداسى تٷركiباسى تٶبەسiنە تiگiلگەن. تٷركiباسى تٶبەسi قوس ٶركەشتi. ەكi ٶركەشiندە دە بۇلاق بار. سوندىقتان, جاۋلار قانشاما قورشاسا دا قورعاندى وردانى الا الماعان. تٷركi-تٷركەش قاعاندارى ارىس پەن قۇلان ٶزەندەرi قوسىلعان تۇستاعى وسى تٶبەگە وردا تiككەندiكتەن, تٷركiباسى اتانعان.
رەسەي وتارشىلدىعى تۇسىندا تٷركiباسى تٶبەسiندەگi تاس قورعاندار تونالىپ, قيراتىلىپ, قۇرىلىسقا جۇمسالىپ كەتكەن. تاريح عىلىمىنىڭ كوريفەيi اتانعان اتاقتى اكادەميك بارتولد «وتچەت وت كومانديروۆكي ۆ سرەدنيۋيۋ ازييۋ» (موسكۆا, يزد-ۆو «ناۋكا», 1986) دەگەن ەڭبەگiندە تٷلكiباس جەرiنە iسساپارمەن كەلiپ, قوس ٶركەشتi تٶبەنi ارالاپ كٶرiپ: «تٷلكiباس – مٷلدە قاتە اتاۋ, دۇرىسى – تٷركiباسى. بۇعان ر-عا تiلi كەلمەيتiن قىتايلار دا ەسەر ەتكەن» دەپ جازعان.
تاعى دا بiر دەلەل بار. و باستا كٷللi تٷركiلەرگە ورتاق بولعان تiلiمiزدەگi «باش» پەن «مۇرۇن» سٶزدەرi جەر بەدەرلەرiنە بايلانىستى تٶبە, شوقى, تاۋلارعا دا قولدانىلعان. وسى تۇرعىدان قاراعاندا دا تٷرك باشى, تٷركiباسى – تٷركi بيiگi دەگەن ۇعىمدى بiلدiرەدi.
قازاق كٶركەمسٶزiنiڭ كٶشباسشىسى, قازاق كٶسەمسٶزiنiڭ قولباسشىسى اتانعان حالىق جازۋشىسى, ۇلتىنىڭ سٷيiكتi سۋرەتكەرi شەرحان مۇرتازا وسى تٷلكiباس اتاۋىن تٷركiباسى دەپ ٶزگەرتۋ تۋرالى تەۋەلسiزدiككە قول جەتپەي تۇرىپ-اق تالاي رەت جازعان. ايتقان. سولاردىڭ بiرiندە بٷي دەيدi: «تٷلكiباس دەسە, مەن تٷلكiنiڭ باسىن كٶز الدىما ەلەستەتە المايمىن. تٷركiباسى دەسە, كٶنەنiڭ كٶنە زاماندارى كٶز الدىما كەلiپ, كٶلبەڭدەي بەرەدi... دەۋiرلi شاقتا قازiر تٷلكiباس دەپ جٷرگەن اۋداندا تٷركi حانىنىڭ ورداسى تۇردى...».
سونىمەن, تٷلكiباس اتاۋىن تٷركiباسىعا ٶزگەرتۋ بٷگiنگi ۇرپاقتىڭ تاريحي پارىزىنا اينالىپ وتىر. رۋحاني جاڭعىرۋعا ورايلاستىرا اۋدان اتىن جاڭعىرتىپ, تٷركiباسى تٶبەسiنە مە, ارىس پەن قۇلان ٶزەنiنiڭ قوسىلعان تۇسىنا ما, سٷزەگەن (سۋلۋق) قاعانعا ەرەكشە ەسكەرتكiش قويىلسا دەر ەدiك. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا حالىقتىڭ تاريحي جادى حاقىندا, بايتاعىمىزدىڭ قاسيەتتi, كيەلi جەرلەرi جٶنiندە جان-جاقتى ايتىلعان, ٶلكەتانۋعا ٶزگەشە مەن-مەنiس بەرۋ تۋراسىندا تەبiرەنiستi تولعانىستار تۇنىپ تۇر. تٷركiباسى اتىن قايتا قالپىنا كەلتiرۋ مەملەكەت باسشىسى ماقالاسىنداعى ماقسات-مiندەتتەر تالاپتارىنا ھەم ساي كەلەدi دەپ سانايمىز.
مەكەمتاس مىرزاحمەتۇلى, ابايتانۋشى عالىم, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتiك جەنە حالىقارالىق «تٷركi ەلەمiنە قىزمەتi ٷشiن» سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى.
مارحابات بايعۇت, جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سiڭiرگەن قايراتكەرi, حالىقارالىق «الاش» جەنە «تٷركi ەلەمiنە قىزمەتi ٷشiن» سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى.
سەرسەنبەك ساحابات, اقىن, تٷركiتانۋشى, تاريحشى, حالىقارالىق نەزiر تٶرەقۇلوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.
وڭتٷستiك قازاقستان وبلىسى
