Túrki órkenietiniń uly tulǵalary
(Estemi men Muqan qaǵandar)
Bul maqalada ulanǵaiyr Eýraziia dalasyn bilegen Túrki qaǵanatynyń negizin alǵashqylardyń biri bolyp qalaǵan Estemi qaǵan men Muqan qaǵandardyń tarihy baiandalady. Tarihyn tasqa qashap jazyp qaldyrǵan babalarymyzdyń artynda óshpes iz qaldyryp, álem sahnasynda ózindik rýhani mádenieti men órkenietin jasaǵan, kóptegen ulystar men ulttardyń túp negizin tektegen Estemi qaǵannyń ómiri men inisi Muqan qaǵannyń jáne olardyń búkil bolmysy tarihi derektermen salystyrmaly túrde zertteledi. Sonymen qatar, uly Túrki qaǵanatynyń keń baitaq saharada ómir súrip, Uly Jibek jolyndaǵy kóptegen ortaǵasyrlyq qalalardyń damýyna úles qosyp, Túrki memleketin qalyptastyrǵan uly tulǵalardyń ómir joly ǵylymi turǵyda zerdelenip aitylatyn bolady.
Ulanǵaiyr túrki dalasyn jailaǵan barsha túrki taipalarynyń basyn bir týdyń astyna biriktirip, Aziiada teńdesi joq iri memleket qura bilgen aǵaiyndy Býmyn qaǵan men Estemi qaǵannyń tarihi esimderi máńgilik tasqa qashalyp jazylyp, búgingi urpaǵyna jetti. «Er esimi el esinde» degendei artynda qalǵan urpaqtary men halqy eshqashan olardy umytpaq emes. Qanattyny syndyryp, tizelini búktirip, ash halqyn toq qylyp, az elin kóp qylyp, dushpandaryn joq qylyp keń baitaq dalada Túrki degen ataýdy álemge jaiǵan qos tulǵanyń aty eshqashan óshpei osylaisha tarihta qaldy. Bizdiń qozǵaǵaly otyrǵan ǵylymi maqalamyz da osy eki tulǵanyń biri, ataǵy jer jarǵan uly qaǵan Estemi týraly bolmaq. Aitar oiymyzdy ushqyrlap alar bolsaq negizgi qaǵidamyz Estemi qaǵannyń qai jyldary qaǵan bolyp, eldi qansha jyl bilegeni bolmaq. Sebebi, tarihta bul tulǵa jóninde kóp aitylyp, kóp jazylyp júrgenimen onyń naqty qai jyldary ómirden ozǵany týraly jáne bilik basynda neshe jyl otyrǵany áli naqty aiqyndalmaǵan derek edi. Tarihta aǵasy ekeýi eń alǵash Túrki degen atpen 545 jyldary shyǵyp, úlken imperiia qura bildi. 552 jyly Túrki qaǵanaty naqty memleketke ainalyp, Eýraziia dalasynyń jartysyn jaýlap aldy. Sol dáýirdegi dúrkirep turǵan Jýjan qaǵandyǵyn talqandap, qytaiǵa deiin alym-salyq saldyryp, ózderi tasqa qashap jazǵandai halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartyp, bir týdyń astyna jinady. Biraq, ókinishke orai Býmyn qaǵan uzaq ómir súrmei 552 jyly erte dúnieden ozdy. Onyń taǵyna inisi Estemi qaǵan otyrdy. Biraq, uzamai bul da qaitys boldy. Mine, tarihtyń shatasyp jatqan jeri de jańylysyp ketken tusy da osy jer edi. Óitkeni, biz Estemi qaǵandy 572 jylǵa deiin ómir súrip, tarihta Dizabýl degen laýazymmen qaǵan boldy dep aityp júrmiz. Al shynynda da bul derek osylai ma? Eger osylai bolǵan bolsa nege óz ataýy múldem atalmai ketti jáne qytai derekteri bul týraly ne aitady? Eger Dizabýl qaǵan osy tulǵa bolsa nege ol Batys Túrkiniń ǵana qaǵany boldy? Nege úlken taqta Altaida otyrmady? Mine, jaýaby joq osyndai san suraqqa jaýap izdep, ǵylymi óz kózqarasymyzben zerttep, zerdelep, tarihtyń osy tusyn derekter arqyly ashyp, anyqtaýdy maqsat tuttyq.
Álqissadan bastasaq aldymen sonaý Jýjan qaǵandyǵy kezindegi túrkilerdiń ómir tarihyna kóz júgirteiik. Kóptegen zertteýshiler Jýjan memleketin ártúrli taipalardan quralǵan rýlardyń odaǵy sanaidy. Onyń ishinde kúshtep baǵyndyrylǵan túrki rýlary da bar dep esepteidi. Iaǵni, Býmyn men Estemidiń ákesi bilegen túrkiler Jýjan eliniń temirin óndirip otyrǵan metalýrgter qyzmetin atqarǵandy. Osy jerde birshama Jýjan qaǵandyǵy týraly aita keteiik. Jýjan qaǵanaty 400 jyldary qazirgi Mańǵoliia territoriiasynda qurylǵan kóshpeli taipalardyń odaǵy bolatyn. Áý basta bir ǵana Moǵulai qaraqshynyń basshylyǵymen jinalǵan tobyrdan úlken imperiiaǵa ainaldy dep ǵalymdarymyz aityp júr. Bulardyń kópshiligi buryn Uly Ǵun ordasynyń quramynda bolǵan taipalardan shyqqany belgili. Jýjandar qaýymdastyǵy alǵashqyda Ortalyq Altai taýlarynyń shyǵys baýraiynda ornalasyp, birte-birte keń aýmaqty ielene bastady.. Biraq, shynynda da bir ǵana qashqyn qaraqshynyń ainalasyna jinalǵan tobyrdan úlken memleketke ainalyp ketýi de meniń kózqarasyma sáikes kelmeidi. Óitkeni, eshqandai el, bolmasa rý óz atalastarynan bezinip bir qaraqshynyń qasyna toptasty degen sengisiz nárse. Al, tarih kózimen qaraityn bolsaq, bularǵa baǵynǵan taipalardyń barlyǵy da rýlas, atalas, qandas ulystar edi. Moǵulai da eshqandai qul emes, ol da tegi aqsúiek qarakóktiń tuqymy. Muny qul dep jazyp júrgen kózi qysyq, sózi qisyq qytai tarihshylary bolatyn. Sebebi, olar barlyq túrki taipalaryn qul kórip, ózderin asqaq sanaǵan aspan asty elimiz dep shirenetin sasyq piǵyldary edi.. Áitpese, qasqyr tektes túrki taipalary qaidaǵy bir quldyń astynda bodandyqta júrdi degenge eshkim de senbeidi jáne ondai tómen dárejege túspes te edi. Iaǵni, Jýjan qaǵanatyn qurǵan alǵashqy qaǵany da qalai bolǵanda da han tuqymynyń biri ekeni aidan anyq. Uly qaǵan urpaǵy bolmasa baǵyna qoimaityn túrkiler qalaisha bir qulǵa baǵynady? Tek, Moǵulai osy túrki rýlarynyń birinen shyqqan ekendigin moiyndaý kerek. Saharada daliyp jatqan keń baitaq Eýraziia dalasynyń shyǵysy men batysyna deiin jailap jatqan túrkiler ekenin ańǵaratyq bolsaq, buǵan senbeske amalymyz joq.
Sóitip, Jýjan qaǵanaty ainalasyndaǵy barlyq ulystardy jaýlap alyp, uly qaǵanatyn qurdy. Onyń quramynda Qańlynyń Tele taipalary, Úisinniń Ashina rýlary, Ǵundardyń Toba taipalary siiaqty eń iri ulystar da boldy. Ashina taipalary Altai taýynda temir óndirip, ony iske asyrýmen ainalysyp jatty. Osylaisha qaǵanattyń baǵy janyp, mamyrajai ómir súrip jatqan kúnderdiń birinde, olardyń kúsheiip bara jatqanynan qaýiptengen qytailar, 545 jyly olarǵa baǵynyshty túrkilerdiń basshysy Býmynǵa elshi jiberedi. Bul – qytai jymysqylarynyń aram oi edi. Olar Býmynmen saiasi odaq quryp, olardy Jýjandarǵa qarsy qoiý taktikasynyń birin qoldandy. Osy jyl tarihta Túrki qaǵanatynyń qurylǵan jyly bolyp esepteledi. 546 jyly buryn Jýjan Qaǵanatyna baǵynyp kelgen tele taipasy da Túrki qaǵanatyna qosylady. Bul kezde Jýjan qaǵanatynyń qaǵany Anahýan bolatyn. Ol sheksiz bilikti ielenip, kókiregine nan pisip, abyroiy asqaqtap ketkeni sonshalyq halyqtyń únine qulaq aspady. Buǵan shydai almaǵan Toba taipasy tal-tuiaǵymen údere kóterilip qarsy shyǵady. Mine, dál osy sátti óz nietine durys paidalana bilgen Býmyn men Estemi qaǵan 50 myń úili Tobalardy kúshpen basyp, ózine baǵyndyrady. Osylaisha kúsheiip alǵan túrkiler 552 jyly Jýjan Qaǵanatyna joiqyn shabýyl jasaidy. Muny óziniń odaqtasynyń kóterilisshilerdi basqany dep túsingen Jýjan hany Anahýan Býmyn týraly jaman oilamady. Qaita oǵan búlikshilerdi basty dep qýandy. Al Býmynnyń oiy múlde basqa bolatyn. Tele men Tobalardy baǵyndyryp kúsheiip alǵan soń túrki qaǵany Anahýanǵa terezesi teń el retinde qyzyna aittyrý saldy. Bul týraly qytaidyń «Joýnama» bilik baianynyń 50 býma 42 baiany Túrik bóliminde bylai deidi: «12 (546) jyly Tamyn da jergilikti buiymdaryn tartý etýge elshisin jiberdi. Osy kezde telekter nónelerdiń (Jýjandar) ústine attandy. Tamyn óz jasaqtarymen tosqaýyldap olardy talqandady. Osylaisha 50 myńdai tútin bularǵa berildi. Bular edáýir kúsheigen soń nónelerden qyz aittyrýǵa araǵa jaýshy saldy». Bul úrdis túrkilerdiń Jýjandarǵa qarsy soǵys bastaý úshin kórsetken negizgi sesi edi. Buǵan qatty ashýlanǵan Anahýan olardy «meniń temirshilerim, quldarym» dep qorlai namysyna tie sóz qatty. Osy kezeńdi arnaiy kútip otyrǵan Býmyn men Estemi qaǵandar birden oǵan qarsy soǵysty bastap ketti. Sebebi, túrkiler ózderiniń kúshi men áskeri daiyndyǵyna óte nyq senimdi boldy. Jýjan Qaǵanatynyń sońǵy qaǵany Anahýan (keibir derekterde Anaǵui) túrkilerden tas-talqan bolyp jeńilip, ózin-ózi óltirýge májbúr boldy. Jýjandardyń aman qalǵan sońǵy bóligi batysqa qarai údere kóshti. Artynan qalmai qýǵan Túrki áskerleriniń qolbasshysy Istemi (Istemi) olardy Kaspii teńizinen ári asyryp tastady. Evropaǵa qashyp-pyshyp barǵan Jýjandar, Eýropa tarihshylarynyń derekterinde “avarlar” dep atalyp, Dýnai men Soltústik Kavkazdy qonystandy. Soltústik Aziiada orasan aýmaqty alyp jatqan Jýjan qaǵandyǵy 150 jyldai ómir súrdi.
Osylaisha tarihtyń tarpań shyńynda Altai aimaǵynda astań-kesteńi shyqqan alapat uly ózgerister dúniege keldi. Jýjan handyǵy jeńildi, túrkiler olardy talqandady. Tarihtyń tarlan tamyrynda Uly Túrki qaǵanaty degen jańa memleket jaryq kúndei jarqyrap shyqty. Bir jarym, eki jyl ishinde ainalasyndaǵy elderdiń bárin jaýlap, qytaiǵa deiin alym-salyq salyp ta úlgerdi. Ózge elder úshin eýraziia dalasyndaǵy eń kúshti de qaýipti memleketke ainaldy. Memlekettiń damý júiesi de, ekonomikalyq-saiasi gúldenýi de osy eki qaǵannyń kóregendigimen ómirsheńdigin kórsetti. Býmyn qaitys bolǵanda taqqa inisi Estemi qaǵan Qara Yssyq qaǵan degen laýazymmen otyrady. Iaǵni, tarihta eń alǵashqy «Qara qaǵan, qara han» degen titýldyq ataýdy alǵan da osy Estemi bolatyn. Al Ystyq, Isig degen onyń esimi bolatyn da, al Qara degen laýazymy edi. Kóptegen tarihshylar osy esimdi Býmyn qaǵannyń balasy dep dep shatasyp jatady, bul balasy emes, inisi edi. Tarihshylardyń shatasýyna da sebep sol, qytai jazbasyndaǵy ony Býmynnyń balasy dep jazýy edi. Qytaidyń «Joýnama» bilik baianynda: «Tamyn (Býmyn qaǵan) ólgennen soń balasy Qara taqqa otyrdy. Qaranyń laýazymy – Isig qaǵan edi. Ol da Teńchúkisti (Jýjan hany) Ýo-ieniń soltústigindegi Muǵrat taýynda talqandady» degen deregindegi Qara Yssyq Estemi bolatyn. Juńǵolardyń ony balasy dep jazýy kóp zertteýshilerdi shatastyrdy. Eger ol balasy bolsa onda Estemi qaǵan qaida qaldy? Estemi sonda taqqa otyrmaǵany ma? Al túrkilerdiń ózderi tasqa qashap jazǵan estelik jyrlarynda: «Joǵaryda kók Táńiri, tómende qara Jer jaratylǵanda, ekeýiniń arasynda adam balasy jaralǵan. Adam balasy ústine ata-tegim Býmyn qaǵan, Istemi (Istimi) qaǵan otyrǵan» degen maqtaý jyryn qaida qoiamyz? Iaǵni, Býmyn qaǵan ómirden ótken soń ornyna Estemi otyrǵany shyndyq qoi?! Jáne tarihtyń shań basqan biraz betterinde Qara Yssyq han Býmyn qaǵannyń balasy degen shejirelik derekter tarap ketti. Sondyqtan munyń basyn túbektelgen túiinnen ashyp alyp, Qara Yssyq qaǵan Estemidiń naq ózi ekenin, onyń ekinshi esimi Isigti Yssyqqa aýdaryp jiberip, qytaidyń shalys ketken deregindegi balasy degen derekkózge tarih sanasynyń tereń túkpirinen úńilip qaraýǵa keńes berer edim. Sonymen, Estemi qaǵan da aǵasynyń isin ári qarai jalǵastyra otyryp, Jýjan qaǵanynyń úrim-butaǵyn túgel joiyp tyndy. Túrkiniń keń-baitaq darhan dalasynda túrkilerdiń at-tuiaǵynyń dúbiri sheksiz oinap jatty. Qytai men soltústik elderdi baǵyndarǵan Estemige endigi kezekte ońtústik qazaq jerlerindegi Eftalitter jerin jaýlap, ekonomikanyń negizgi tiregi bolyp otyrǵan ortaǵasyrlyq qalalardy ózine qaratý edi. Ókinishke orai, 553 jyldyń kúzinde bir jarym jyl ǵana taqta otyrǵan Estemi qaitys bolady. Taqqa inisi Býmyn qaǵannyń úlken uly Muqan qaǵan otyrady. Mine, aitpaq oiymyzdyń negizgi ózegi de osy bolatyn. Sebebi, 568 jyly Eftalitterdi talqandap, Taraz qalasynyń mańyndaǵy Myńbulaq jailaýynda Vizantiianyń elshisin qabyldap, olarmen Parsylarǵa qarsy kelissóz júrgizgen Estemi emes, Muqan qaǵan bolatyn. Ol rým jazbalaryna Dizabýl degen atpen endi. Endigi osyny dáleldeý úshin sol dáýirdegi túrkilerdiń barlyq qadamyn qaǵazǵa túsirip, baqylap otyrǵan qytai derekterine kóz salaiyq.
Taǵy da qytaidyń «Joýnama» deregine júgineiik: «2 jyly (553) naýryzda Qara (Estemi) saraiǵa 50 myń jylqy aidatyp elshisin jiberdi. Qara ólgen soń onyń inisi Irkin Muqan qaǵan degen laýazymmen taqqa otyrdy. Irkinniń taǵy aty Ieńdi edi. Ol erekshe jaralǵan jan edi». Osynda aitylyp otyrǵan Qara Yssyq, iaǵni Estemi qaǵan 553 jyldyń kúzinde kóp uzamai qaitys bolǵany. Osydan keiin baryp taqqa Býmynnyń úlken uly Muqan qaǵan otyrǵanyn naqty bilýge bolady. Iaǵni, tarihta Estemi qaǵannyń aty ózi ólgen soń múldem atalmai ketedi. Al Muqan qaǵan qytaisha Sidoý, Sizoý degen ataýmen Vizantiianyń da Parsynyń da tarihyna endi. Qytaidyń «Súinama» jazbasy 84 býma 49 baian Túrik bóliminde: «Eletmish (Býmyn) qaǵan ólgen soń, onyń ornyna I qaǵan otyrdy. Keiinirek ol da aýrýdan qaitys boldy. Onyń ornyna balasy Shatýdy emes, inisi Sidini taqqa otyrǵyzdy. Ol Muqan qaǵan dep ataldy» degen derekte Estemidiń (I qaǵan) aǵasy ólgen soń uzamai qaitys bolǵany jáne taqqa Býmynnyń balasy, Estemidiń inisi Muqan qaǵannyń Sidoý degen qytaisha laýazymmen otyrǵanyn baiqaimyz. Árine, qytai derekterine syn kózben qaraý kerek shyǵar, biraq, bul derekke syni kózben qarap, tereńge boilaityndai artyq eshteńe aitylyp turǵan joq, kerisinshe naqty derekti bizge jetkizip tur. Babalarymyz túrkilerdiń salt-dástúrinde aǵa ólse ornyna inisi taqqa otyratynyn eskersek, túrik handary da sol dástúrden taimaǵany aiqyn. «Súinamada» bul týraly Taspar qaǵannyń ózi ólgen soń taqty balasyna emes, inisine berip ketýi aitylady. «10 jyl elin bilegen Taspar aýrýy asqynyp óler shaǵy bolǵanda, balasy Ámirege: «Týystyq jaqyndyqta áke men baladan artyǵy bolmaidy dep estýshi edim. Al meniń aǵam jaqynym dep óziniń balasyna tartpai taǵyn maǵan berip ketti. Men ólsem, sen Tóremenge jol ber» - dedi. Taspar ólgen sońorda biliktileri taqty Tóremenge yńǵailady» deidi qytai jazbasy. Kórip otyrǵanymyzdai taq aǵadan inige aýysyp otyrǵandyǵy.
Jýjandardy talqandaǵan túrkiler endigi kezekti ońtústik óńirge aýdarady. Búkil qoldy bastap Eftalitter men parsylarǵa qarsy joryqqa attanǵan Muqan qaǵan olardy ainalasy 4-5 jyldyń ishinde talqandap shyǵady. Ataǵy dúrkiregen Túrkilerdiń eýraziia dalasynyń qojaiynyna ainalǵanyn estigen Vizantiia imperatory olarmen parsylarǵa qarsy odaqtas bolý úshin elshisi Zemarhty Muqan qaǵanǵa jiberedi. Muqan qaǵan dál osy sátte Taraz qalasynyń mańyndaǵy Myńbulaq jailaýynda otyrǵan bolatyn. 568 jyly óziniń altyn taǵynda Vizantiia elshisin qabyldap, olarmen parsylarǵa qarsy kelisimge keledi. Osy bir tarihi oqiǵalar Zemarhtyń jazbalaryna túsedi. Zemarh óz jazbasynda Túrkiniń uly qaǵany Muqan qaǵandy Dizabýl, Sidobýl degen atpen jazyp qaldyrady. Al bul ataý joǵaryda aitqanymyzdai Estemidiń emes, Muqan qaǵannyń qytaisha Sidoý, Sizoý degen laýazymynyń ózgermesten tarih betine túsken kezi edi. Taǵy bir dálelimiz tarihta Estemi de Muqan qaǵan da 20 jyl el bilep taqta otyrǵany aitylyp ta jazylyp ta júr. Sonda eki qaǵan bir mezette, bir mezgilde taqta otyrýy múmkin be? Bolmasa Estemi Muqan qaǵanǵa baǵynyshty kishi qaǵan bolyp qalmai ma? Al bul óz kezeginde túrkiniń salt-dástúrine kelmeitin dúnie. Taǵy da «Súinamaǵa» júgineiik: «Muqan qaǵan 20 jyl el biledi. Ol ólgennen keiin ornyna balasy Tóremen emes, inisi Taspar qaǵan degen laýazymmen taqqa otyrdy. Taspar qaǵan Shatýǵa Nur qaǵan degen ataq berip, muqym shyǵys jaqty biletti. Óziniń inisi Nuqtan qaǵannyń ulyn Bóri qaǵan etip taǵaiyndady, ol batys tarapta turdy» deidi. Muqan qaǵan Estemi qaǵan 553 jyly ólgen soń taqqa otyryp, 572 jyly, kei derekte 576 jyly qaitys boldy. Mine, derekter bizge aiqyn tarihi oqiǵalardy anyqtap berip tur. Estemi qaǵannyń aǵasy Býmynnyń artynsha ómirden ozǵanyn qytaidyń taǵy bir deregi anyqtaidy. «Soltústik áýletter tarihy» bilik baianynyń 99 býma 87 baian «Túrik, Batys Túrik, Telek» taraýynda: «Túrikterdiń arǵy atalary Batys teńizdiń oń jaǵyn mekendep, óz aldyna ulys qurdy.... Eletmish qaǵan ólgen soń, ornyna inisi Ai qaǵan taqqa otyrdy. Ol da nónelerdi jeńdi. Keiinirek ol da aýrýdan qaitys boldy. Ornyna balasy Shatýdy emes, inisi Ichúkti taqqa otyrǵyzdy. Ol Muqan qaǵan dep ataldy». Osyndaǵy «Ol da aýrýdan qaitys boldy» degen anyqtamaǵa qarasaq aǵasy Býmyn qaǵan siiaqty inisi Estemi qaǵan da aýyryp ólgenin ańǵarý qiyn emes. Iaǵni, Estemi de kóp uzamai jarty jyl ma, múmkin bir jyl ma otyryp baryp ómirden ótkendigi. Jáne onyń qosymsha «Ai qaǵan» degen laýazymynyń bolǵanyn ańǵaramyz. Sosyn kóp tarihshylar aityp júrgen Shetý qaǵan Býmynnyń uly emes, Estemidiń uly bolǵandyǵyn osy derek naqty dáleldep berip tur. Sebebi, balasy Shetýdi emes, inisi Býmyn qaǵannyń uly Muqan qaǵandy taqqa otyrǵyzǵany aitylyp tur.
Mine, bul derekte de Býmynnyń inisi Estemidiń Ai qaǵan degen laýazymmen taqqa otyrǵandyǵy, sosyn kóp uzamai qaitys bolǵandyǵy taiǵa tańba basqandai jazylyp tur. Bul jerden taǵy bir bilgenimiz Estemidiń Ai qaǵan degen ekinshi bir laýazymynyń bar ekendigi. Árine, ózi ómirden erte ketken soń bul ataqtar aitylmai ketkeni aqiqat, biraq derekke túsip qalǵany biz úshin óte mańyzdy. Sebebi, Býmyn men Estemi qaǵandar bir ákeden eki ul ǵana bolǵandyǵy. Qytaidyń árbir elý jyl saiyn kóshpendiler tarihyn ózderiniń hatyna túsirip otyratyn eskersek, bul derekterde shynaiylyq bar deýge bolady. «Jańa tańnama» 215 býma (2) 140 baian (2) «Túrik (2)» bóliminde: «Batys Túriktiń arǵy atasy – Naǵyd Túrik shadtyń nemeresi Tamý. Laýazymy Tai Iabǵu. Onyń úlken uly Tamyn Eletmish qaǵan, ekinshi uly Istemi» ekenin jazady. Sosyn osy jerde aita keter taǵy bir dálel, Muqan qaǵan batysty jaýlap kelip, osy óńirdi óziniń uly Tóremenge berýi edi. Sol Tóremen ómirden ozǵan soń baryp Estemi qaǵannyń urpaqtary bilik basyna kele bastaidy. Bul týraly «Soltústik áýletter tarihy» bilik baianynda: «Batys Túrik Muqan qaǵannyń uly Tóremennen bastalady. Yshbaramen arazdasýyna bailanysty el ekige airylyp, Tóremenge qaraǵan bóligi birtindep kúshti memleketke ainaldy. Shyǵysta Túkenge, batysta Kúsán, Telek, i-ýǵa deiingi jáne jalpy Batys óńirdegi hýlar soǵan qarady». Baiqap otyrsaq Batysqa joryqty Shyńǵyshandai bastap kelgen de Muqan qaǵannyń ózi ekenin jáne osy Batys óńirdi óziniń úlken uly Tóremenge bergenin dáleldeýdiń esh qiyny týyp turǵan joq. Kerisinshe, bul bizge naqty tarihi oqiǵalardyń kimnen bastalyp, kimmen aiaqtalǵanyn jáne kimniń qai kezeńde taqta otyrǵandyǵyn aiqyndap bergen mańyzdy másele. Muqan qaǵan ózi bilik etken 20 jyldyń ishinde sonaý Qiyrshyǵystan bastap Uly qorǵannyń teriskeiinde jatqan jazyq dalanyń barlyǵyn jáne ońtústigi Parsy shekarasyna deiingi aralyqty baǵyndyryp, Batysta Kavkaz ben Vizantiia memleketiniń aýmaǵyna baryp tireldi. Muqan qaǵannyń erligi men jaýlaýshylyǵyn qytailar da tamsana jazyp ketti. «Súinama» ǵumyrlyq bilik baiany kitabynda: «Muqan qaǵan batyr da aqyldy adam edi. Ol nónelerge taǵy da shabýyldap, olardy joidy. Batysta abdaldardy talqandap, shyǵystan qytandardy qýdy. Soltústiktegi numdar men tiekter oǵan túgel baǵyndy. Osylaisha olar Kindik qaǵanatpen úzeńgi qaǵystyrdy. Keiinirek Batys Ýeimen kúsh biriktirip, Shyǵys Ýeige shabýyl jasap Táiiýanǵa deiin keldi» dep, eshqandai kúsh qarsy tura almaityn dárejege jetti. Bul derekti tolyqtyra túsken «Joýnama» bilik baiany da: «Irkin (Muqan qaǵan) batysta abdaldardy kúiretti, shyǵysta qytandardy úrkitti, soltústikte qyrǵurlardy ózine qosyp aldy jáne Uly Qorǵannyń syrtyndaǵy elderdi de aibarmymen jasqap ózine baǵynýǵa májbúr etti. Onyń jalpy ieligi shyǵysta Liaýháidiń batysynan Batys teńizine deiin 10 myń li, ońtústikte Qum shóldiń soltústiginen Soltústik teńizge deiingi 5-6 myń li jerdi alyp jatty» dep qytailar eriksiz onyń biligine moiynusyna jazdy.
Mine, álemniń jartysyn jaýlap alǵan babalarymyzdyń bas qaǵany bolǵan Estemi qaǵan emes, Muqan qaǵan ekenin tarihtyń shynaiy tizimine engizýge tiispiz. Sebebi, qytailar túrkilerdiń árbir aýyl-aimaǵy men qaǵan, batyr-bilerine deiin túgel kitapqa túsirip otyrǵanyn bilsek, onda bildei uly qaǵan Estemidi, árine, 20 jyl el bilegen bolsa, ózderiniń hattaryna tamsana jazyp qaldyrar edi ǵoi. Munyń mánisi ol erte dúnieden ótip ketkendigi. Al, Muqan qaǵan týraly barlyq derek jazylǵan, tipten, qai jyly ólgeni, qansha jyl el bilegenine deiin táptishtep kitaptaryna túsiripti. Soǵan qarap, derekterdi ǵylymi taldap kórgenimizde Taraz qalasy mańynda Vizantiia elshisin qabyldaǵan Estemi emes, Muqan qaǵan degen tujyrymǵa kelemiz. Bul Estemi qaǵandy joqqa shyǵarý emes, kerisinshe, solar bastap ketken igi isti urpaqtarynyń jalǵastyrǵanyn maqtanyshpen aitý edi. Ári shynaiy shyndyqty moiyndai otyryp, óz tarihymyzdy shatasýdan saqtap qalyp, ǵylymnyń aqiqat turǵysynda damýyna qoldaý kórsetý men tarihi oqýlyqtarǵa Muqan qaǵan dep jazýdy usynar edim. Óitkeni, erteńgi urpaq ǵylymi zertteýde jáne tarihyn bilýde jańylyspasa eken degen oi ǵana bizde.
Paidalanǵan ádebietter:
«Uly Túrki qaǵanaty (Qytai derekteri men túsinikter)». Qurastyrýshy jáne túsinikterin jazǵan: Shadyman Ahmetuly. QHR «Shyńjań Jastar-Órender» Baspasy. Úrimji – 2006
«Qytai jylnamalaryndaǵy qazaq tarihynyń derekteri» Almaty: «Óner» baspasy, 2006 j. Qytai tilinen aýdarǵandar: Ábdildabek Aqyshtaiuly, Kákesh Qaiyrjanuly, Shadyman Ahmetuly
Asyljan Dýlati
QR Jýrnalister odaǵynyń múshesi
Sh.Murtaza atyndaǵy rýhaniiat jáne tarihtaný
ortalyǵynyń bólim meńgerýshisi
