تٷركٸ ٶركەنيەتٸنٸڭ ۇلى تۇلعالارى

تٷركٸ ٶركەنيەتٸنٸڭ ۇلى تۇلعالارى

(ەستەمي مەن مۇقان قاعاندار)

بۇل ماقالادا ۇلانعايىر ەۋرازييا دالاسىن بيلەگەن تٷركٸ قاعاناتىنىڭ نەگٸزٸن العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ قالاعان ەستەمي قاعان مەن مۇقان قاعانداردىڭ تاريحى باياندالادى. تاريحىن تاسقا قاشاپ جازىپ قالدىرعان بابالارىمىزدىڭ ارتىندا ٶشپەس ٸز قالدىرىپ, ەلەم ساحناسىندا ٶزٸندٸك رۋحاني مەدەنيەتٸ مەن ٶركەنيەتٸن جاساعان, كٶپتەگەن ۇلىستار مەن ۇلتتاردىڭ تٷپ نەگٸزٸن تەكتەگەن ەستەمي قاعاننىڭ ٶمٸرٸ مەن ٸنٸسٸ مۇقان قاعاننىڭ جەنە ولاردىڭ بٷكٸل بولمىسى تاريحي دەرەكتەرمەن سالىستىرمالى تٷردە زەرتتەلەدٸ. سونىمەن قاتار, ۇلى تٷركٸ قاعاناتىنىڭ كەڭ بايتاق ساحارادا ٶمٸر سٷرٸپ, ۇلى جٸبەك جولىنداعى كٶپتەگەن ورتاعاسىرلىق قالالاردىڭ دامۋىنا ٷلەس قوسىپ, تٷركٸ مەملەكەتٸن قالىپتاستىرعان ۇلى تۇلعالاردىڭ ٶمٸر جولى عىلىمي تۇرعىدا زەردەلەنٸپ ايتىلاتىن بولادى.

ۇلانعايىر تٷركٸ دالاسىن جايلاعان بارشا تٷركٸ تايپالارىنىڭ باسىن بٸر تۋدىڭ استىنا بٸرٸكتٸرٸپ, ازييادا تەڭدەسٸ جوق ٸرٸ مەملەكەت قۇرا بٸلگەن اعايىندى بۋمىن قاعان مەن ەستەمي قاعاننىڭ تاريحي ەسٸمدەرٸ مەڭگٸلٸك تاسقا قاشالىپ جازىلىپ, بٷگٸنگٸ ۇرپاعىنا جەتتٸ. «ەر ەسٸمٸ ەل ەسٸندە» دەگەندەي ارتىندا قالعان ۇرپاقتارى مەن حالقى ەشقاشان ولاردى ۇمىتپاق ەمەس. قاناتتىنى سىندىرىپ, تٸزەلٸنٸ بٷكتٸرٸپ, اش حالقىن توق قىلىپ, از ەلٸن كٶپ قىلىپ, دۇشپاندارىن جوق قىلىپ كەڭ بايتاق دالادا تٷركٸ دەگەن اتاۋدى ەلەمگە جايعان قوس تۇلعانىڭ اتى ەشقاشان ٶشپەي وسىلايشا تاريحتا قالدى. بٸزدٸڭ قوزعاعالى وتىرعان عىلىمي ماقالامىز دا وسى ەكٸ تۇلعانىڭ بٸرٸ, اتاعى جەر جارعان ۇلى قاعان ەستەمي تۋرالى بولماق. ايتار ويىمىزدى ۇشقىرلاپ الار بولساق نەگٸزگٸ قاعيدامىز ەستەمي قاعاننىڭ قاي جىلدارى قاعان بولىپ, ەلدٸ قانشا جىل بيلەگەنٸ بولماق. سەبەبٸ, تاريحتا بۇل تۇلعا جٶنٸندە كٶپ ايتىلىپ, كٶپ جازىلىپ جٷرگەنٸمەن ونىڭ ناقتى قاي جىلدارى ٶمٸردەن وزعانى تۋرالى جەنە بيلٸك باسىندا نەشە جىل وتىرعانى ەلٸ ناقتى ايقىندالماعان دەرەك ەدٸ. تاريحتا اعاسى ەكەۋٸ ەڭ العاش تٷركٸ دەگەن اتپەن 545 جىلدارى شىعىپ, ٷلكەن يمپەرييا قۇرا بٸلدٸ. 552 جىلى تٷركٸ قاعاناتى ناقتى مەملەكەتكە اينالىپ, ەۋرازييا دالاسىنىڭ جارتىسىن جاۋلاپ الدى. سول دەۋٸردەگٸ دٷركٸرەپ تۇرعان جۋجان قاعاندىعىن تالقانداپ, قىتايعا دەيٸن الىم-سالىق سالدىرىپ, ٶزدەرٸ تاسقا قاشاپ جازعانداي حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن جاقسارتىپ, بٸر تۋدىڭ استىنا جينادى. بٸراق, ٶكٸنٸشكە وراي بۋمىن قاعان ۇزاق ٶمٸر سٷرمەي 552 جىلى ەرتە دٷنيەدەن وزدى. ونىڭ تاعىنا ٸنٸسٸ ەستەمي قاعان وتىردى. بٸراق, ۇزاماي بۇل دا قايتىس بولدى. مٸنە, تاريحتىڭ شاتاسىپ جاتقان جەرٸ دە جاڭىلىسىپ كەتكەن تۇسى دا وسى جەر ەدٸ. ٶيتكەنٸ, بٸز ەستەمي قاعاندى 572 جىلعا دەيٸن ٶمٸر سٷرٸپ, تاريحتا ديزابۋل دەگەن لاۋازىممەن قاعان بولدى دەپ ايتىپ جٷرمٸز. ال شىنىندا دا بۇل دەرەك وسىلاي ما? ەگەر وسىلاي بولعان بولسا نەگە ٶز اتاۋى مٷلدەم اتالماي كەتتٸ جەنە قىتاي دەرەكتەرٸ بۇل تۋرالى نە ايتادى? ەگەر ديزابۋل قاعان وسى تۇلعا بولسا نەگە ول باتىس تٷركٸنٸڭ عانا قاعانى بولدى? نەگە ٷلكەن تاقتا التايدا وتىرمادى? مٸنە, جاۋابى جوق وسىنداي سان سۇراققا جاۋاپ ٸزدەپ, عىلىمي ٶز كٶزقاراسىمىزبەن زەرتتەپ, زەردەلەپ, تاريحتىڭ وسى تۇسىن دەرەكتەر ارقىلى اشىپ, انىقتاۋدى ماقسات تۇتتىق.

ەلقيسسادان باستاساق الدىمەن سوناۋ جۋجان قاعاندىعى كەزٸندەگٸ تٷركٸلەردٸڭ ٶمٸر تاريحىنا كٶز جٷگٸرتەيٸك. كٶپتەگەن زەرتتەۋشٸلەر جۋجان مەملەكەتٸن ەرتٷرلٸ تايپالاردان قۇرالعان رۋلاردىڭ وداعى سانايدى. ونىڭ ٸشٸندە كٷشتەپ باعىندىرىلعان تٷركٸ رۋلارى دا بار دەپ ەسەپتەيدٸ. ياعني, بۋمىن مەن ەستەميدٸڭ ەكەسٸ بيلەگەن تٷركٸلەر جۋجان ەلٸنٸڭ تەمٸرٸن ٶندٸرٸپ وتىرعان مەتالۋرگتەر قىزمەتٸن اتقارعاندى. وسى جەردە بٸرشاما جۋجان قاعاندىعى تۋرالى ايتا كەتەيٸك. جۋجان قاعاناتى 400 جىلدارى قازٸرگٸ ماڭعولييا تەرريتوريياسىندا قۇرىلعان كٶشپەلٸ تايپالاردىڭ وداعى بولاتىن. ەۋ باستا بٸر عانا موعۇلاي قاراقشىنىڭ باسشىلىعىمەن جينالعان توبىردان ٷلكەن يمپەريياعا اينالدى دەپ عالىمدارىمىز ايتىپ جٷر. بۇلاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ بۇرىن ۇلى عۇن ورداسىنىڭ قۇرامىندا بولعان تايپالاردان شىققانى بەلگٸلٸ. جۋجاندار قاۋىمداستىعى العاشقىدا ورتالىق التاي تاۋلارىنىڭ شىعىس باۋرايىندا ورنالاسىپ, بٸرتە-بٸرتە كەڭ اۋماقتى يەلەنە باستادى.. بٸراق, شىنىندا دا بٸر عانا قاشقىن قاراقشىنىڭ اينالاسىنا جينالعان توبىردان ٷلكەن مەملەكەتكە اينالىپ كەتۋٸ دە مەنٸڭ كٶزقاراسىما سەيكەس كەلمەيدٸ. ٶيتكەنٸ, ەشقانداي ەل, بولماسا رۋ ٶز اتالاستارىنان بەزٸنٸپ بٸر قاراقشىنىڭ قاسىنا توپتاستى دەگەن سەنگٸسٸز نەرسە. ال, تاريح كٶزٸمەن قارايتىن بولساق, بۇلارعا باعىنعان تايپالاردىڭ بارلىعى دا رۋلاس, اتالاس, قانداس ۇلىستار ەدٸ. موعۇلاي دا ەشقانداي قۇل ەمەس, ول دا تەگٸ اقسٷيەك قاراكٶكتٸڭ تۇقىمى. مۇنى قۇل دەپ جازىپ جٷرگەن كٶزٸ قىسىق, سٶزٸ قيسىق قىتاي تاريحشىلارى بولاتىن. سەبەبٸ, ولار بارلىق تٷركٸ تايپالارىن قۇل كٶرٸپ, ٶزدەرٸن اسقاق ساناعان اسپان استى ەلٸمٸز دەپ شٸرەنەتٸن ساسىق پيعىلدارى ەدٸ.. ەيتپەسە, قاسقىر تەكتەس تٷركٸ تايپالارى قايداعى بٸر قۇلدىڭ استىندا بوداندىقتا جٷردٸ دەگەنگە ەشكٸم دە سەنبەيدٸ جەنە ونداي تٶمەن دەرەجەگە تٷسپەس تە ەدٸ. ياعني, جۋجان قاعاناتىن قۇرعان العاشقى قاعانى دا قالاي بولعاندا دا حان تۇقىمىنىڭ بٸرٸ ەكەنٸ ايدان انىق. ۇلى قاعان ۇرپاعى بولماسا باعىنا قويمايتىن تٷركٸلەر قالايشا بٸر قۇلعا باعىنادى? تەك, موعۇلاي وسى تٷركٸ رۋلارىنىڭ بٸرٸنەن شىققان ەكەندٸگٸن مويىنداۋ كەرەك. ساحارادا داليىپ جاتقان كەڭ بايتاق ەۋرازييا دالاسىنىڭ شىعىسى مەن باتىسىنا دەيٸن جايلاپ جاتقان تٷركٸلەر ەكەنٸن اڭعاراتىق بولساق, بۇعان سەنبەسكە امالىمىز جوق.

سٶيتٸپ, جۋجان قاعاناتى اينالاسىنداعى بارلىق ۇلىستاردى جاۋلاپ الىپ, ۇلى قاعاناتىن قۇردى. ونىڭ قۇرامىندا قاڭلىنىڭ تەلە تايپالارى, ٷيسٸننٸڭ اشينا رۋلارى, عۇنداردىڭ توبا تايپالارى سيياقتى ەڭ ٸرٸ ۇلىستار دا بولدى. اشينا تايپالارى التاي تاۋىندا تەمٸر ٶندٸرٸپ, ونى ٸسكە اسىرۋمەن اينالىسىپ جاتتى. وسىلايشا قاعاناتتىڭ باعى جانىپ, مامىراجاي ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان كٷندەردٸڭ بٸرٸندە, ولاردىڭ كٷشەيٸپ بارا جاتقانىنان قاۋٸپتەنگەن قىتايلار, 545 جىلى ولارعا باعىنىشتى تٷركٸلەردٸڭ باسشىسى بۋمىنعا ەلشٸ جٸبەرەدٸ. بۇل – قىتاي جىمىسقىلارىنىڭ ارام وي ەدٸ. ولار بۋمىنمەن ساياسي وداق قۇرىپ, ولاردى جۋجاندارعا قارسى قويۋ تاكتيكاسىنىڭ بٸرٸن قولداندى. وسى جىل تاريحتا تٷركٸ قاعاناتىنىڭ قۇرىلعان جىلى بولىپ ەسەپتەلەدٸ. 546 جىلى بۇرىن جۋجان قاعاناتىنا باعىنىپ كەلگەن تەلە تايپاسى دا تٷركٸ قاعاناتىنا قوسىلادى. بۇل كەزدە جۋجان قاعاناتىنىڭ قاعانى اناحۋان بولاتىن. ول شەكسٸز بيلٸكتٸ يەلەنٸپ, كٶكٸرەگٸنە نان پٸسٸپ, ابىرويى اسقاقتاپ كەتكەنٸ سونشالىق حالىقتىڭ ٷنٸنە قۇلاق اسپادى. بۇعان شىداي الماعان توبا تايپاسى تال-تۇياعىمەن ٷدەرە كٶتەرٸلٸپ قارسى شىعادى. مٸنە, دەل وسى سەتتٸ ٶز نيەتٸنە دۇرىس پايدالانا بٸلگەن بۋمىن مەن ەستەمي قاعان 50 مىڭ ٷيلٸ توبالاردى كٷشپەن باسىپ, ٶزٸنە باعىندىرادى. وسىلايشا كٷشەيٸپ العان تٷركٸلەر 552 جىلى جۋجان قاعاناتىنا جويقىن شابۋىل جاسايدى. مۇنى ٶزٸنٸڭ وداقتاسىنىڭ كٶتەرٸلٸسشٸلەردٸ باسقانى دەپ تٷسٸنگەن جۋجان حانى اناحۋان بۋمىن تۋرالى جامان ويلامادى. قايتا وعان بٷلٸكشٸلەردٸ باستى دەپ قۋاندى. ال بۋمىننىڭ ويى مٷلدە باسقا بولاتىن. تەلە مەن توبالاردى باعىندىرىپ كٷشەيٸپ العان سوڭ تٷركٸ قاعانى اناحۋانعا تەرەزەسٸ تەڭ ەل رەتٸندە قىزىنا ايتتىرۋ سالدى. بۇل تۋرالى قىتايدىڭ «جوۋناما» بيلٸك بايانىنىڭ 50 بۋما 42 بايانى تٷرٸك بٶلٸمٸندە بىلاي دەيدٸ: «12 (546) جىلى تامىن دا جەرگٸلٸكتٸ بۇيىمدارىن تارتۋ ەتۋگە ەلشٸسٸن جٸبەردٸ. وسى كەزدە تەلەكتەر نٶنەلەردٸڭ (جۋجاندار) ٷستٸنە اتتاندى. تامىن ٶز جاساقتارىمەن توسقاۋىلداپ ولاردى تالقاندادى. وسىلايشا 50 مىڭداي تٷتٸن بۇلارعا بەرٸلدٸ. بۇلار ەدەۋٸر كٷشەيگەن سوڭ نٶنەلەردەن قىز ايتتىرۋعا اراعا جاۋشى سالدى». بۇل ٷردٸس تٷركٸلەردٸڭ جۋجاندارعا قارسى سوعىس باستاۋ ٷشٸن كٶرسەتكەن نەگٸزگٸ سەسٸ ەدٸ. بۇعان قاتتى اشۋلانعان اناحۋان ولاردى «مەنٸڭ تەمٸرشٸلەرٸم, قۇلدارىم» دەپ قورلاي نامىسىنا تيە سٶز قاتتى. وسى  كەزەڭدٸ ارنايى كٷتٸپ وتىرعان بۋمىن مەن ەستەمي قاعاندار بٸردەن وعان قارسى سوعىستى باستاپ كەتتٸ. سەبەبٸ, تٷركٸلەر ٶزدەرٸنٸڭ كٷشٸ مەن ەسكەري دايىندىعىنا ٶتە نىق سەنٸمدٸ بولدى. جۋجان قاعاناتىنىڭ سوڭعى قاعانى اناحۋان (كەيبٸر دەرەكتەردە اناعۇي) تٷركٸلەردەن تاس-تالقان بولىپ جەڭٸلٸپ, ٶزٸن-ٶزٸ ٶلتٸرۋگە مەجبٷر بولدى. جۋجانداردىڭ امان قالعان سوڭعى بٶلٸگٸ باتىسقا قاراي ٷدەرە كٶشتٸ. ارتىنان قالماي قۋعان تٷركٸ ەسكەرلەرٸنٸڭ قولباسشىسى يستەمي (ٸستەمٸ) ولاردى كاسپيي تەڭٸزٸنەن ەرٸ اسىرىپ تاستادى. ەۆروپاعا قاشىپ-پىشىپ بارعان جۋجاندار, ەۋروپا تاريحشىلارىنىڭ دەرەكتەرٸندە “اۆارلار” دەپ اتالىپ, دۋناي مەن سولتٷستٸك كاۆكازدى قونىستاندى. سولتٷستٸك ازييادا وراسان اۋماقتى الىپ جاتقان جۋجان قاعاندىعى 150 جىلداي ٶمٸر سٷردٸ.

وسىلايشا تاريحتىڭ تارپاڭ شىڭىندا التاي ايماعىندا استاڭ-كەستەڭٸ شىققان الاپات ۇلى ٶزگەرٸستەر دٷنيەگە كەلدٸ. جۋجان حاندىعى جەڭٸلدٸ, تٷركٸلەر ولاردى تالقاندادى. تاريحتىڭ تارلان تامىرىندا ۇلى تٷركٸ قاعاناتى دەگەن جاڭا مەملەكەت جارىق كٷندەي جارقىراپ شىقتى. بٸر جارىم, ەكٸ جىل ٸشٸندە اينالاسىنداعى ەلدەردٸڭ بەرٸن جاۋلاپ, قىتايعا دەيٸن الىم-سالىق سالىپ تا ٷلگەردٸ. ٶزگە ەلدەر ٷشٸن ەۋرازييا دالاسىنداعى ەڭ كٷشتٸ دە قاۋٸپتٸ مەملەكەتكە اينالدى. مەملەكەتتٸڭ دامۋ جٷيەسٸ دە, ەكونوميكالىق-ساياسي گٷلدەنۋٸ دە وسى ەكٸ قاعاننىڭ كٶرەگەندٸگٸمەن ٶمٸرشەڭدٸگٸن كٶرسەتتٸ. بۋمىن قايتىس بولعاندا تاققا ٸنٸسٸ ەستەمي قاعان قارا ىسسىق قاعان دەگەن لاۋازىممەن وتىرادى. ياعني, تاريحتا ەڭ العاشقى «قارا قاعان, قارا حان» دەگەن تيتۋلدىق اتاۋدى العان دا وسى ەستەمي بولاتىن. ال ىستىق, ٸسٸگ دەگەن ونىڭ ەسٸمٸ بولاتىن دا, ال قارا دەگەن لاۋازىمى ەدٸ. كٶپتەگەن تاريحشىلار وسى ەسٸمدٸ بۋمىن قاعاننىڭ بالاسى دەپ دەپ شاتاسىپ جاتادى, بۇل بالاسى ەمەس, ٸنٸسٸ ەدٸ. تاريحشىلاردىڭ شاتاسۋىنا دا سەبەپ سول, قىتاي جازباسىنداعى ونى بۋمىننىڭ بالاسى دەپ جازۋى ەدٸ. قىتايدىڭ «جوۋناما» بيلٸك بايانىندا: «تامىن (بۋمىن قاعان) ٶلگەننەن سوڭ بالاسى قارا تاققا وتىردى. قارانىڭ لاۋازىمى – ٸسٸگ قاعان ەدٸ. ول دا تەڭچٷكٸستٸ (جۋجان حانى) ۋو-يەنٸڭ سولتٷستٸگٸندەگٸ مۇعرات تاۋىندا تالقاندادى» دەگەن دەرەگٸندەگٸ قارا ىسسىق ەستەمي بولاتىن. جۇڭعولاردىڭ ونى بالاسى دەپ جازۋى كٶپ زەرتتەۋشٸلەردٸ شاتاستىردى. ەگەر ول بالاسى بولسا وندا ەستەمي قاعان قايدا قالدى? ەستەمي سوندا تاققا وتىرماعانى ما? ال تٷركٸلەردٸڭ ٶزدەرٸ تاسقا قاشاپ جازعان ەستەلٸك جىرلارىندا: «جوعارىدا كٶك تەڭٸرٸ, تٶمەندە قارا جەر جاراتىلعاندا, ەكەۋٸنٸڭ اراسىندا ادام بالاسى جارالعان. ادام بالاسى ٷستٸنە اتا-تەگٸم بۋمىن قاعان, ٸستەمٸ (ٸستٸمٸ) قاعان وتىرعان» دەگەن ماقتاۋ جىرىن قايدا قويامىز? ياعني, بۋمىن قاعان ٶمٸردەن ٶتكەن سوڭ ورنىنا ەستەمي وتىرعانى شىندىق قوي?! جەنە تاريحتىڭ شاڭ باسقان بٸراز بەتتەرٸندە قارا ىسسىق حان بۋمىن قاعاننىڭ بالاسى دەگەن شەجٸرەلٸك دەرەكتەر تاراپ كەتتٸ. سوندىقتان مۇنىڭ باسىن تٷبەكتەلگەن تٷيٸننەن اشىپ الىپ, قارا ىسسىق قاعان ەستەميدٸڭ ناق ٶزٸ ەكەنٸن, ونىڭ ەكٸنشٸ ەسٸمٸ ٸسٸگتٸ ىسسىققا اۋدارىپ جٸبەرٸپ, قىتايدىڭ شالىس كەتكەن دەرەگٸندەگٸ بالاسى دەگەن دەرەككٶزگە تاريح ساناسىنىڭ تەرەڭ تٷكپٸرٸنەن ٷڭٸلٸپ قاراۋعا كەڭەس بەرەر ەدٸم. سونىمەن, ەستەمي قاعان دا اعاسىنىڭ ٸسٸن ەرٸ قاراي جالعاستىرا وتىرىپ, جۋجان قاعانىنىڭ ٷرٸم-بۇتاعىن تٷگەل جويىپ تىندى. تٷركٸنٸڭ كەڭ-بايتاق دارحان دالاسىندا تٷركٸلەردٸڭ ات-تۇياعىنىڭ دٷبٸرٸ شەكسٸز ويناپ جاتتى. قىتاي مەن سولتٷستٸك ەلدەردٸ باعىندارعان ەستەميگە ەندٸگٸ كەزەكتە وڭتٷستٸك قازاق جەرلەرٸندەگٸ ەفتاليتتەر جەرٸن جاۋلاپ, ەكونوميكانىڭ نەگٸزگٸ تٸرەگٸ بولىپ وتىرعان ورتاعاسىرلىق قالالاردى ٶزٸنە قاراتۋ ەدٸ. ٶكٸنٸشكە وراي, 553 جىلدىڭ كٷزٸندە بٸر جارىم جىل عانا تاقتا وتىرعان ەستەمي قايتىس بولادى. تاققا ٸنٸسٸ بۋمىن قاعاننىڭ ٷلكەن ۇلى مۇقان قاعان وتىرادى. مٸنە, ايتپاق ويىمىزدىڭ نەگٸزگٸ ٶزەگٸ دە وسى بولاتىن. سەبەبٸ, 568 جىلى ەفتاليتتەردٸ تالقانداپ, تاراز قالاسىنىڭ ماڭىنداعى مىڭبۇلاق جايلاۋىندا ۆيزانتييانىڭ ەلشٸسٸن قابىلداپ, ولارمەن پارسىلارعا قارسى كەلٸسسٶز جٷرگٸزگەن ەستەمي ەمەس, مۇقان قاعان بولاتىن. ول رۋم جازبالارىنا ديزابۋل دەگەن اتپەن ەندٸ. ەندٸگٸ وسىنى دەلەلدەۋ ٷشٸن سول دەۋٸردەگٸ تٷركٸلەردٸڭ بارلىق قادامىن قاعازعا تٷسٸرٸپ, باقىلاپ وتىرعان قىتاي دەرەكتەرٸنە كٶز سالايىق. 

تاعى دا قىتايدىڭ «جوۋناما» دەرەگٸنە جٷگٸنەيٸك: «2 جىلى (553) ناۋرىزدا قارا (ەستەمي) سارايعا 50 مىڭ جىلقى ايداتىپ ەلشٸسٸن جٸبەردٸ. قارا ٶلگەن سوڭ ونىڭ ٸنٸسٸ ٸركٸن مۇقان قاعان دەگەن لاۋازىممەن تاققا وتىردى. ٸركٸننٸڭ تاعى اتى يەڭدٸ ەدٸ. ول ەرەكشە جارالعان جان ەدٸ». وسىندا ايتىلىپ وتىرعان قارا ىسسىق, ياعني ەستەمي قاعان 553 جىلدىڭ كٷزٸندە كٶپ ۇزاماي قايتىس بولعانى. وسىدان كەيٸن بارىپ تاققا بۋمىننىڭ ٷلكەن ۇلى مۇقان قاعان وتىرعانىن ناقتى بٸلۋگە بولادى. ياعني, تاريحتا ەستەمي قاعاننىڭ اتى ٶزٸ ٶلگەن سوڭ مٷلدەم اتالماي كەتەدٸ. ال مۇقان قاعان قىتايشا سيدوۋ, سيزوۋ دەگەن اتاۋمەن ۆيزانتييانىڭ دا پارسىنىڭ دا تاريحىنا ەندٸ. قىتايدىڭ «سٷيناما» جازباسى 84 بۋما 49 بايان تٷرٸك بٶلٸمٸندە: «ەلەتمٸش (بۋمىن) قاعان ٶلگەن سوڭ, ونىڭ ورنىنا ي قاعان وتىردى. كەيٸنٸرەك ول دا اۋرۋدان قايتىس بولدى. ونىڭ ورنىنا بالاسى شاتۋدى ەمەس, ٸنٸسٸ سٸدٸنٸ تاققا وتىرعىزدى. ول مۇقان قاعان دەپ اتالدى» دەگەن دەرەكتە ەستەميدٸڭ (ي قاعان) اعاسى ٶلگەن سوڭ ۇزاماي قايتىس بولعانى جەنە تاققا بۋمىننىڭ بالاسى, ەستەميدٸڭ ٸنٸسٸ مۇقان قاعاننىڭ سيدوۋ دەگەن قىتايشا لاۋازىممەن وتىرعانىن بايقايمىز. ەرينە, قىتاي دەرەكتەرٸنە سىن كٶزبەن قاراۋ كەرەك شىعار, بٸراق, بۇل دەرەككە سىني كٶزبەن قاراپ, تەرەڭگە بويلايتىنداي ارتىق ەشتەڭە ايتىلىپ تۇرعان جوق, كەرٸسٸنشە ناقتى دەرەكتٸ بٸزگە جەتكٸزٸپ تۇر. بابالارىمىز تٷركٸلەردٸڭ سالت-دەستٷرٸندە اعا ٶلسە ورنىنا ٸنٸسٸ تاققا وتىراتىنىن ەسكەرسەك, تٷرٸك حاندارى دا سول دەستٷردەن تايماعانى ايقىن. «سٷينامادا» بۇل تۋرالى تاسپار قاعاننىڭ ٶزٸ ٶلگەن سوڭ تاقتى بالاسىنا ەمەس, ٸنٸسٸنە بەرٸپ كەتۋٸ ايتىلادى. «10 جىل ەلٸن بيلەگەن تاسپار اۋرۋى اسقىنىپ ٶلەر شاعى بولعاندا, بالاسى ەمٸرەگە: «تۋىستىق جاقىندىقتا ەكە مەن بالادان ارتىعى بولمايدى دەپ ەستۋشٸ ەدٸم. ال مەنٸڭ اعام جاقىنىم دەپ ٶزٸنٸڭ بالاسىنا تارتپاي تاعىن ماعان بەرٸپ كەتتٸ. مەن ٶلسەم, سەن تٶرەمەنگە جول بەر» - دەدٸ. تاسپار ٶلگەن سوڭوردا بٸلٸكتٸلەرٸ تاقتى تٶرەمەنگە ىڭعايلادى» دەيدٸ قىتاي جازباسى. كٶرٸپ وتىرعانىمىزداي تاق اعادان ٸنٸگە اۋىسىپ وتىرعاندىعى.

جۋجانداردى تالقانداعان تٷركٸلەر ەندٸگٸ كەزەكتٸ وڭتٷستٸك ٶڭٸرگە اۋدارادى. بٷكٸل قولدى باستاپ ەفتاليتتەر مەن پارسىلارعا قارسى جورىققا اتتانعان مۇقان قاعان ولاردى اينالاسى 4-5 جىلدىڭ ٸشٸندە تالقانداپ شىعادى. اتاعى دٷركٸرەگەن تٷركٸلەردٸڭ ەۋرازييا دالاسىنىڭ قوجايىنىنا اينالعانىن ەستٸگەن ۆيزانتييا يمپەراتورى ولارمەن پارسىلارعا قارسى وداقتاس بولۋ ٷشٸن ەلشٸسٸ زەمارحتى مۇقان قاعانعا جٸبەرەدٸ. مۇقان قاعان دەل وسى سەتتە تاراز قالاسىنىڭ ماڭىنداعى مىڭبۇلاق جايلاۋىندا وتىرعان بولاتىن. 568 جىلى ٶزٸنٸڭ التىن تاعىندا ۆيزانتييا ەلشٸسٸن قابىلداپ, ولارمەن پارسىلارعا قارسى كەلٸسٸمگە كەلەدٸ. وسى بٸر تاريحي وقيعالار زەمارحتىڭ جازبالارىنا تٷسەدٸ. زەمارح ٶز جازباسىندا تٷركٸنٸڭ ۇلى قاعانى مۇقان قاعاندى ديزابۋل, سيدوبۋل دەگەن اتپەن جازىپ قالدىرادى. ال بۇل اتاۋ جوعارىدا ايتقانىمىزداي ەستەميدٸڭ ەمەس, مۇقان قاعاننىڭ قىتايشا سيدوۋ, سيزوۋ دەگەن لاۋازىمىنىڭ ٶزگەرمەستەن تاريح بەتٸنە تٷسكەن كەزٸ ەدٸ. تاعى بٸر دەلەلٸمٸز تاريحتا ەستەمي دە مۇقان قاعان دا 20 جىل ەل بيلەپ تاقتا وتىرعانى ايتىلىپ تا جازىلىپ تا جٷر. سوندا ەكٸ قاعان بٸر مەزەتتە, بٸر مەزگٸلدە تاقتا وتىرۋى مٷمكٸن بە? بولماسا ەستەمي مۇقان قاعانعا باعىنىشتى كٸشٸ قاعان بولىپ قالماي ما? ال بۇل ٶز كەزەگٸندە تٷركٸنٸڭ سالت-دەستٷرٸنە كەلمەيتٸن دٷنيە. تاعى دا «سٷيناماعا» جٷگٸنەيٸك: «مۇقان قاعان 20 جىل ەل بيلەدٸ. ول ٶلگەننەن كەيٸن ورنىنا بالاسى تٶرەمەن ەمەس, ٸنٸسٸ تاسپار قاعان دەگەن لاۋازىممەن تاققا وتىردى. تاسپار قاعان شاتۋعا نۇر قاعان دەگەن اتاق بەرٸپ, مۇقىم شىعىس جاقتى بيلەتتٸ. ٶزٸنٸڭ ٸنٸسٸ نۇقتان قاعاننىڭ ۇلىن بٶرٸ قاعان ەتٸپ تاعايىندادى, ول باتىس تاراپتا تۇردى» دەيدٸ. مۇقان قاعان ەستەمي قاعان 553 جىلى ٶلگەن سوڭ تاققا وتىرىپ, 572 جىلى, كەي دەرەكتە 576 جىلى قايتىس بولدى. مٸنە, دەرەكتەر بٸزگە ايقىن تاريحي وقيعالاردى انىقتاپ بەرٸپ تۇر. ەستەمي قاعاننىڭ اعاسى بۋمىننىڭ ارتىنشا ٶمٸردەن وزعانىن قىتايدىڭ تاعى بٸر دەرەگٸ انىقتايدى. «سولتٷستٸك ەۋلەتتەر تاريحى» بيلٸك بايانىنىڭ  99 بۋما 87 بايان «تٷرٸك, باتىس تٷرٸك, تەلەك» تاراۋىندا: «تٷرٸكتەردٸڭ ارعى اتالارى باتىس تەڭٸزدٸڭ وڭ جاعىن مەكەندەپ, ٶز الدىنا ۇلىس قۇردى.... ەلەتمٸش قاعان ٶلگەن سوڭ, ورنىنا ٸنٸسٸ اي قاعان تاققا وتىردى. ول دا نٶنەلەردٸ جەڭدٸ. كەيٸنٸرەك ول دا اۋرۋدان قايتىس بولدى. ورنىنا بالاسى شاتۋدى ەمەس, ٸنٸسٸ ٸچٷكتٸ تاققا وتىرعىزدى. ول مۇقان قاعان دەپ اتالدى». وسىنداعى «ول دا اۋرۋدان قايتىس بولدى» دەگەن انىقتاماعا قاراساق اعاسى بۋمىن قاعان سيياقتى ٸنٸسٸ ەستەمي قاعان دا اۋىرىپ ٶلگەنٸن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ياعني, ەستەمي دە كٶپ ۇزاماي جارتى جىل ما, مٷمكٸن بٸر جىل ما وتىرىپ بارىپ ٶمٸردەن ٶتكەندٸگٸ. جەنە ونىڭ قوسىمشا «اي قاعان» دەگەن لاۋازىمىنىڭ بولعانىن اڭعارامىز. سوسىن كٶپ تاريحشىلار ايتىپ جٷرگەن شەتۋ قاعان بۋمىننىڭ ۇلى ەمەس, ەستەميدٸڭ ۇلى بولعاندىعىن وسى دەرەك ناقتى دەلەلدەپ بەرٸپ تۇر. سەبەبٸ, بالاسى شەتۋدٸ ەمەس, ٸنٸسٸ بۋمىن قاعاننىڭ ۇلى مۇقان قاعاندى تاققا وتىرعىزعانى ايتىلىپ تۇر. 

مٸنە, بۇل دەرەكتە دە بۋمىننىڭ ٸنٸسٸ ەستەميدٸڭ اي قاعان دەگەن لاۋازىممەن تاققا وتىرعاندىعى, سوسىن كٶپ ۇزاماي قايتىس بولعاندىعى تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلىپ تۇر. بۇل جەردەن تاعى بٸر بٸلگەنٸمٸز ەستەميدٸڭ اي قاعان دەگەن ەكٸنشٸ بٸر لاۋازىمىنىڭ بار ەكەندٸگٸ. ەرينە, ٶزٸ ٶمٸردەن ەرتە كەتكەن سوڭ بۇل اتاقتار ايتىلماي كەتكەنٸ اقيقات, بٸراق دەرەككە تٷسٸپ قالعانى بٸز ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى. سەبەبٸ, بۋمىن مەن ەستەمي قاعاندار بٸر ەكەدەن ەكٸ ۇل عانا بولعاندىعى. قىتايدىڭ ەربٸر ەلۋ جىل سايىن كٶشپەندٸلەر تاريحىن ٶزدەرٸنٸڭ حاتىنا تٷسٸرٸپ وتىراتىن ەسكەرسەك, بۇل دەرەكتەردە شىنايىلىق بار دەۋگە بولادى. «جاڭا تاڭناما» 215 بۋما (2) 140 بايان (2) «تٷرٸك (2)» بٶلٸمٸندە: «باتىس تٷرٸكتٸڭ ارعى اتاسى – ناعىد تٷرٸك شادتىڭ نەمەرەسٸ تامۋ. لاۋازىمى تاي يابعۇ. ونىڭ ٷلكەن ۇلى تامىن ەلەتمٸش قاعان, ەكٸنشٸ ۇلى ٸستەمٸ» ەكەنٸن جازادى. سوسىن وسى جەردە ايتا كەتەر تاعى بٸر دەلەل, مۇقان قاعان باتىستى جاۋلاپ كەلٸپ, وسى ٶڭٸردٸ ٶزٸنٸڭ ۇلى تٶرەمەنگە بەرۋٸ ەدٸ. سول تٶرەمەن ٶمٸردەن وزعان سوڭ بارىپ ەستەمي قاعاننىڭ ۇرپاقتارى بيلٸك باسىنا كەلە باستايدى. بۇل تۋرالى «سولتٷستٸك ەۋلەتتەر تاريحى» بيلٸك بايانىندا: «باتىس تٷرٸك مۇقان قاعاننىڭ ۇلى تٶرەمەننەن باستالادى. ىشبارامەن ارازداسۋىنا بايلانىستى ەل ەكٸگە ايرىلىپ, تٶرەمەنگە قاراعان بٶلٸگٸ بٸرتٸندەپ كٷشتٸ مەملەكەتكە اينالدى. شىعىستا تٷكەنگە, باتىستا كٷسەن, تەلەك, ي-ۋعا دەيٸنگٸ جەنە جالپى باتىس ٶڭٸردەگٸ حۋلار سوعان قارادى». بايقاپ وتىرساق باتىسقا جورىقتى شىڭعىسحانداي باستاپ كەلگەن دە مۇقان قاعاننىڭ ٶزٸ ەكەنٸن جەنە وسى باتىس ٶڭٸردٸ ٶزٸنٸڭ ٷلكەن ۇلى تٶرەمەنگە بەرگەنٸن دەلەلدەۋدٸڭ ەش قيىنى تۋىپ تۇرعان جوق. كەرٸسٸنشە, بۇل بٸزگە ناقتى تاريحي وقيعالاردىڭ كٸمنەن باستالىپ, كٸممەن اياقتالعانىن جەنە كٸمنٸڭ قاي كەزەڭدە تاقتا وتىرعاندىعىن ايقىنداپ بەرگەن ماڭىزدى مەسەلە. مۇقان قاعان ٶزٸ بيلٸك ەتكەن 20 جىلدىڭ ٸشٸندە سوناۋ قيىرشىعىستان باستاپ ۇلى قورعاننىڭ تەرٸسكەيٸندە جاتقان جازىق دالانىڭ بارلىعىن جەنە وڭتٷستٸگٸ پارسى شەكاراسىنا دەيٸنگٸ ارالىقتى باعىندىرىپ, باتىستا كاۆكاز بەن ۆيزانتييا مەملەكەتٸنٸڭ اۋماعىنا بارىپ تٸرەلدٸ. مۇقان قاعاننىڭ ەرلٸگٸ مەن جاۋلاۋشىلىعىن قىتايلار دا تامسانا جازىپ كەتتٸ. «سٷيناما» عۇمىرلىق بيلٸك بايانى كٸتابىندا: «مۇقان قاعان باتىر دا اقىلدى ادام ەدٸ. ول نٶنەلەرگە تاعى دا شابۋىلداپ, ولاردى جويدى. باتىستا ابدالداردى تالقانداپ, شىعىستان قىتانداردى قۋدى. سولتٷستٸكتەگٸ نۇمدار مەن تيەكتەر وعان تٷگەل باعىندى. وسىلايشا ولار كٸندٸك قاعاناتپەن ٷزەڭگٸ قاعىستىردى. كەيٸنٸرەك باتىس ۋەيمەن كٷش بٸرٸكتٸرٸپ, شىعىس ۋەيگە شابۋىل جاساپ تەييۋانعا دەيٸن كەلدٸ» دەپ, ەشقانداي كٷش قارسى تۇرا المايتىن دەرەجەگە جەتتٸ. بۇل دەرەكتٸ تولىقتىرا تٷسكەن «جوۋناما» بيلٸك بايانى دا: «ٸركٸن (مۇقان قاعان) باتىستا ابدالداردى كٷيرەتتٸ, شىعىستا قىتانداردى ٷركٸتتٸ, سولتٷستٸكتە قىرعۇرلاردى ٶزٸنە قوسىپ الدى جەنە ۇلى قورعاننىڭ سىرتىنداعى ەلدەردٸ دە ايبارمىمەن جاسقاپ ٶزٸنە باعىنۋعا مەجبٷر ەتتٸ. ونىڭ جالپى يەلٸگٸ شىعىستا لياۋحەيدٸڭ باتىسىنان باتىس تەڭٸزٸنە دەيٸن 10 مىڭ لي, وڭتٷستٸكتە قۇم شٶلدٸڭ سولتٷستٸگٸنەن سولتٷستٸك تەڭٸزگە دەيٸنگٸ 5-6 مىڭ لي جەردٸ الىپ جاتتى» دەپ قىتايلار ەرٸكسٸز ونىڭ بيلٸگٸنە مويىنۇسىنا جازدى.

مٸنە, ەلەمنٸڭ جارتىسىن جاۋلاپ العان بابالارىمىزدىڭ باس قاعانى بولعان ەستەمي قاعان ەمەس, مۇقان قاعان ەكەنٸن تاريحتىڭ شىنايى تٸزٸمٸنە ەنگٸزۋگە تيٸسپٸز. سەبەبٸ, قىتايلار تٷركٸلەردٸڭ ەربٸر اۋىل-ايماعى مەن قاعان, باتىر-بيلەرٸنە دەيٸن تٷگەل كٸتاپقا تٷسٸرٸپ وتىرعانىن بٸلسەك, وندا بٸلدەي ۇلى قاعان ەستەميدٸ, ەرينە, 20 جىل ەل بيلەگەن بولسا, ٶزدەرٸنٸڭ حاتتارىنا تامسانا جازىپ قالدىرار ەدٸ عوي. مۇنىڭ مەنٸسٸ ول ەرتە دٷنيەدەن ٶتٸپ كەتكەندٸگٸ. ال, مۇقان قاعان تۋرالى بارلىق دەرەك جازىلعان, تٸپتەن, قاي جىلى ٶلگەنٸ, قانشا جىل ەل بيلەگەنٸنە دەيٸن تەپتٸشتەپ كٸتاپتارىنا تٷسٸرٸپتٸ. سوعان قاراپ, دەرەكتەردٸ عىلىمي تالداپ كٶرگەنٸمٸزدە تاراز قالاسى ماڭىندا ۆيزانتييا ەلشٸسٸن قابىلداعان ەستەمي ەمەس, مۇقان قاعان دەگەن تۇجىرىمعا كەلەمٸز. بۇل ەستەمي قاعاندى جوققا شىعارۋ ەمەس, كەرٸسٸنشە, سولار باستاپ كەتكەن يگٸ ٸستٸ ۇرپاقتارىنىڭ جالعاستىرعانىن ماقتانىشپەن ايتۋ ەدٸ. ەرٸ شىنايى شىندىقتى مويىنداي وتىرىپ, ٶز تاريحىمىزدى شاتاسۋدان ساقتاپ قالىپ, عىلىمنىڭ اقيقات تۇرعىسىندا دامۋىنا قولداۋ كٶرسەتۋ مەن تاريحي وقۋلىقتارعا مۇقان قاعان دەپ جازۋدى ۇسىنار ەدٸم. ٶيتكەنٸ, ەرتەڭگٸ ۇرپاق عىلىمي زەرتتەۋدە جەنە تاريحىن بٸلۋدە جاڭىلىسپاسا ەكەن دەگەن وي عانا بٸزدە. 

پايدالانعان ەدەبيەتتەر:

«ۇلى تٷركٸ قاعاناتى (قىتاي دەرەكتەرٸ مەن تٷسٸنٸكتەر)». قۇراستىرۋشى جەنە تٷسٸنٸكتەرٸن جازعان: شادىمان احمەتۇلى. قحر «شىڭجاڭ جاستار-ٶرەندەر» باسپاسى. ٷرٸمجٸ – 2006

«قىتاي جىلنامالارىنداعى قازاق تاريحىنىڭ دەرەكتەرٸ» الماتى: «ٶنەر» باسپاسى, 2006 ج. قىتاي تٸلٸنەن اۋدارعاندار: ەبدٸلدابەك اقىشتايۇلى, كەكەش قايىرجانۇلى, شادىمان احمەتۇلى 

اسىلجان دۋلاتي

قر جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ

ش.مۇرتازا اتىنداعى رۋحانييات جەنە تاريحتانۋ

ورتالىعىنىڭ بٶلٸم مەڭگەرۋشٸسٸ