Túrki-qypshaqtar týraly jáne qypshaq (qazaq) tilinen alynǵan sózder
Óz zamanynda slavian elderi, turmys - tirshiliktiń qamymen júrip, únemi qarym – qatynasta bolǵandyqtan, túrkilerdiń, iaǵni aitqanda, irgesindegi kóshpeli túrki – qypshaqtardyń jaýlap alý, sondai – aq, dúlei, jaýyngerlik minezine orai, olardyń osy baǵyttaǵy jaqsy jaqtaryn da kóre bilgen jáne ádep – ǵuryptary men dástúrine de jetkilikti túrde kóńil aýdaryp otyrǵan.
«... Kipchaki prevoshodiat nas ne tolko vozderjaniem i blagorazýmiem, no i liýboviý k blijnemý. Ibo mejdý soboi oni sohraniaiýt drýjeskie i dobrye otnosheniia. S rabami, kotoryh oni imeiýt tolko iz chýjih stran, oni obhodiatsia spravedlivo. I hotia oni ili dobyty v srajenii, ili priobreteny za dengi, odnako bolee semi let ih ne derjat v nevole. A my derjim v vechnom rabstve ne dobytyh v srajenii ili za dengi, ne chýjezemtsev, no nashego roda i very sirot, bedniakov, sostoiashih v brake s nevolnitsami», - deidi óz eńbekterinde orys ǵalymy.
D. Gorsei «Zapiski o Rossii»
Sonymen qatar, kóne zamannan bergi túrki - qypshaq tilinen, osy ýaqytqa deiin slavian, ásirese qazirgi orys tiline aýysqan sózderimiz ben sóilemderimiz shynymen de biraz eken. Osy rette, orys ǵalymdary men jazýshylarynyń shyǵarmalarynan mysal keltire keteiik:
«...Sorochka - slovo vrode by rýsskoe, no, soglasno arheologicheskim nahodkam, kak raz sorochka sostavliala osnový odejdy kipchakov.
Sarafan – ot kipchakskogo «sarafai».
Sýkman - pod etim nazvaniem izvestny dve raznovidnosti odejdy: prostornaia verhniaia odejda i variant sarafana. V liýbom slýchae, slovo eto proizoshlo ot tiýrkskogo «chikman», «chekmen» (bizshe «shekpen») - prostornaia verhniaia odejda.
Terlik – mýjskaia odejda dlia znati, dlinnyi, do piat, kaftan s korotkimi rýkavami. Zaimstvovano ot kipchakov.
Zipýn – mýjskaia verhniaia odejda. Iz tiýrko – kipchakskogo.
Chýga – ýzkii kaftan s rýkavami po lokot, dlia pýtishestvii i verhovoi ezdy. Iz kipchakskogo.
Emýrlýk (jańbyrlyq) – eshe odin vid plasha. Priamikom iz kipchakskogo «iamýr» - (jańbyr) – dojd.
Týlýp (tulyp) – v obiasneniiah ne nýjdaetsia. Ot kipchakskogo.
Kýshak (qushaq) - po kipchakski kak raz i oznachaet «poias» (bel, myqyn).
Kokoshnik (qoqyraima) - jenskii golovnoi ýbor. Opiat – taki ot kochevnikov.
Altyn, dengi, bashmak, karaýl, bazar, týman, lachýga, iziým, sýndýk, karii (qara), alyi, doroga, ataman, kýren, kolchan (qoramsa), esaýl, býlat, ýlan, kovyl, sapog, epancha, telega, bogatyr, sablia, jemchýg, tovar, bezmen, ambar, arshin, kover, tiýfiak, karandash, kaftan, sarafan, halat, doha, armiak, bashlyk...
... Eto, napominaiý, ochen kratkii spisok. Tiýrko –kipchakskih slov, kotorymi my polzýemsia i po sei den, gorazdo bolshe. A onomastika, naýka o nazvaniiah, ýtverjdaet, chto v Rossii ne menee treti geograficheskih nazvanii proishodit ot kipchakskih slov, - deidi orys ǵalym-jazýshysy.
V. Demin «Tainy Evrazii».
Uly dalanyń turǵyndary, kóshpeli túrki – qypshaqtardyń tilinen, slavian tiline aýysqan jáne qazirgi kúnderi de osy tilde óz maǵynasyn joǵaltpaǵan sózderge qarap, Eýraziia keńestiginde, bizdiń ata – babalarymyzdan, osy ýaqytqa deiin tól ultymyzdyń orys elimen sonaý kóne zamannan bastap, óte tyǵyz qarym – qatynasta bolǵandyǵyn uǵynamyz.
Beisenǵazy Ulyqbek
Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń múshesi
