Tabiǵi-geografiialyq qurylymyna bailanysty Aziia qurlyǵy bes aimaqqa bólinedi: Aldyńǵy, Ońtústik, Ońtústik-Shyǵys, Shyǵys jáne Ortalyq Aziia. Osylardyń ishinde Ortalyq Aziia – túrik tildes etnostardyń ejelgi Otany. Eýropa men Aziia qurlyǵynyń túiisken jerinde ornalasqan.
Ortalyq Aziia jerine alǵashqy adamdardyń bir million jyldar buryn taralǵanyn arheologiia ǵylymy dáleldedi. Osy aimaqta avtohtondy, iaǵni túrik tildes etnostardyń babalary mekendegen. Jergilikti turǵyndar adam balasynyń basynan ótkergen tas, qala, temir, orta ǵasyr jáne jańa zaman siiaqty tarihi kezeńderde jasaǵan. Ortalyq Aziiada osy tarihi dáýirlerge jatatyn arheologiialyq jáne sáýlet eskertkishteri, tamasha jádigerler ashyldy, olar jan-jaqty zerttelip, túrki tildes etnostardyń tarihyna jańalyqtar engizildi.
Arheologiialyq jáne jazba derekterge qaraǵanda, qola, temir dáýirlerinde Ortalyq Aziiany mekendegen etnostar rý-rý, taipa bolyp, ózi ósip-óngen otanynda jaiǵasyp, onyń bailyǵyn keshendi paidalanǵan, ózderiniń alǵashqy qoǵamyn damytyp, onyń joǵarǵy satylaryna evoliýtsiialyq jolmen ilgerilep bara bergen. «B.z.b I myńjyldyqta Soltústik Úndistan, Aýǵanstan, Ortalyq Aziiany jáne Qazaqstannyń ońtústigin qamtityn keń baitaq aimaqta jinaqtap alǵanda «saq» dep atalatyn kóptegen taipalar mekendegen. Gerodot (b.z.b. V ǵ.) siiaqty jáne basqa da ǵulamalary olardy Aziia skifteri dep ataǵan» delinedi «Qazaqstan tarihy» kitabynda.
Keltirilgen siltemege kóńil aýdarsańyz, osynsha ulan-baitaq keńistikti mekendegen kóp sandy taipalarda jalpy «saq» (skif) degen uǵym bolǵanymen, olardyń bastaryn biriktirip bir memleketke, áitpese, bir imperiiaǵa ainaldyrarlyq uǵym dárejesine jetpegen. Ár taipa óz betinshe ómir súrgen. Olardyń irileri, kerek deseńiz, memleket pen imperiia qurǵan (ǵun jáne úisin taipalary).
Sonaý Qara teńizdiń soltústik jaǵalaýynan Uly Qytai qorǵanyna deiingi ulan-ǵaiyr jerdi ǵundar (hýndar) mekendegen. Olardyń batys jaǵyn mekendegen taipalardy «ǵundar» dep atasa, shyǵys bóliginde «hundar» kezdesken. «Qytaidyń eń alǵashqy áigili tarihshysy Sy Mashian bul shyndyqty jaqsy biletin ǵulama. Ol hun tarihyn da osy turǵydan qarastyrǵan. Hun jáne Hýnný ataýlaryn «Imperiia taipalary – imperator halqy» degen siiaqty keń maǵynada uǵynatyn… Osy myń jyl ishinde Hun memleketi birde úlkeiip, birde kishireiip otyrdy. Keide bólinip, ydyrap ketti. Byt-shyty shyǵyp, bastaryn alyp qashty, shalǵai alystarǵa ketip qaldy», – deidi Bahaddin Ógel «Uly hýn imperiiasynyń tarihy» eńbeginde.
Osyndai Ǵun (Hun) taipalarynyń ómirlerinde ózara birlik bir qalypta bolmai, birese kúsheiip, birese álsirep, bytyrap, ózara búlinshilikke ushyraǵan tarihi kezderdi Ortalyq Aziia avtohtondyq etnostary bastarynan ótkerip jatqan. Ózara saiasi, ekonomikalyq jáne mádeni birliktiń bolmaýynan Ortalyq Aziia etnostary jii-jii qiynshylyqqa ushyraǵan. Sondyqtan halyq arasynan el birligin saqtaýǵa airyqsha kóńil bólgen Afrasiab patsha, Mete, erte ortaǵasyrdaǵy Býmyn, Bilge qaǵan, Shyńǵyshan (Shyǵystyń hany) jáne osylar siiaqty tarihi tulǵalar shyqqan.
Ortalyq Aziia etnostaryn birlestirýshi tarihi tulǵalardyń atqarǵan qyzmetterine belgili shyǵystanýshy L.N. Gýmilev joǵary baǵa beredi. «Etot kontinent (Eýraziia – Ý.Sh.) za istoricheski obozrimyi period obedinialsia tri raza. Snachala ego obedinili tiýrki, sozdavshie kaganat, kotoryi ohvatyval zemli ot Jeltogo moria do Chernogo. Na smený tiýrkam prishli iz Sibiri mongoly. Zatem, posle perioda polnogo raspada i dezinteratsii, initsiativý vziala na sebia Rossiia: s HV v. rýsskie dvigalis na vostok i vyshli k Tihomý okeaný. Novaia derjava vystýpila, takim obrazom «naslednitsei» Tiýrkskogo kaganata i Mongolskogo ýlýsa», – deidi ol
Ǵulamanyń eńbeginen alynǵan siltemeni sol kúiinde qabyldaýǵa bolmaidy. Óitkeni L.N. Gýmilev Ortalyq Aziia etnostarynyń birigýshilik tarihi protsesin durys kórsete almaǵan. Bul aimaqtyń rýlary men taipalary, keiinnen halyqtary saiasi birliktiń qadirin erteden bilgen jáne ony iske asyrý úshin úzdiksiz kúresip kelgen. Onyń kýágerleri Afrasiab, Móte (Mode), Bilge qaǵan jáne Shyńǵys han. Osy atalǵan tarihi tulǵalar el birligi úshin kúresken jáne onyń jemisin de kórgen. Olardyń ishinen L.N. Gýmilev aitqandai, Túrik qaǵanaty qurylyp, Ortalyq Aziiada uzaq jyldar boiy ómir súrgen. «Túrik qaǵanaty» bolǵany tarihi shyndyq. Shyńǵys han qurǵan imperiia túrikterdiń saiasi quramy, onyń halqynyń 90 paiyzy túrikter bolǵan. Bul imperiiany túrik etnostary biriktirgenin esten shyǵarýǵa bolmaidy. Ortalyq Aziiany eń sońǵy birlestirýshi Resei imperiiasy deýdiń ózi shyndyqqa jatpaityn pikir. Kópshilikke málim, HV ǵ. bastap Resei Shyǵys elderine qarsy otarlaý saiasatyn júrgizip, Tynyq muhitqa deiingi jerlerdi jaýlap alyp, onyń halyqtaryn otarlady. Basyp alǵan jerlerde júrgizilgen otarlaý saiasaty jergilikti halyqty basqarýǵa, jerlerin bólshekteýge múmkindik berdi. 1917 jylǵa deiin tek Ortalyq Aziia jerinde Reseidiń birneshe gýberniialary paida boldy jáne Buhar ámirligi men Hiýa handyǵy derbes ómir súrdi. Mine, osyndai jaǵdaida qandai birigýshilik bolýy múmkin?! Resei imperiiasynda túrik etnostary birikti dep aitý shyndyqqa janaspaidy. Reseidiń Ortalyq Aziia etnostaryn birlestirýge kúsh salmaǵany anyq. Kerisinshe, «bólip al da, bilei ber» degen tásilmen olardy otarlastyrý jáne halyqtar birligin buzýǵa airyqsha kúsh salǵany barshaǵa málim.
Ortalyq Aziianyń avtohtondyq etnostary birneshe ret birlesip, memleketter men imperiialar qurǵan. Solardyń biregeii Túrik qaǵanaty. Bul qaǵanatqa bas qosqan shyǵystaǵy Sary teńizden Qara teńizge deiingi ulan – ǵaiyr jerdi mekendegen halyqtar birlestigi Uly Túrik imperiiasy dep atalǵan. Bizdiń negizgi maqsatymyz osy imperiia ataýyndaǵy «túrik» termininiń etimologiiasyna qatysty óz pikirimizdi bildirý. Óitkeni bul osy kúnge deiin sheshimin taba almai kele jatqan máseleniń biri. «Qazaqstan tarihynyń» I tomynda: «Áýelde «túrik» termini shonjarlardan nemese áskeri aqsúiekterden shyqqandardy bildirgen, iaǵni taza áleýmettik máni bolǵan dep topshylanady; keiinnen bul sózdiń semantikasy keńeiip, ústemdik etýshi «patshalyq» taipanyń jáne oǵan baǵynyshty taipalardyń simvoly bolǵan; kórshileri bulardy da túrikter dep atap ketken», – delingen.
Siltemede berilgen «túrik» sóziniń etimologiiasy týraly jalpy túsinik osy. Bul terminniń qandai shonjarlar men aqsúiekterdi aitatyny atalmaǵan. Osy kezdegi túrik tildes halyqtar tarihynda el basqarǵan tarihi tulǵalardyń attaryna qosymsha «túrik» sózi qosylmaǵan. Sondyqtan bul pikirdi negizge alýdyń qisyny kelmeidi.
L.N. Gýmilev barlyq ómirin túrikterdiń tarihyn zertteýge jumsaǵan ǵulamanyń biregeii. Ol «túrik» sózine kóńil bólgen: «iazyki, nyne nazyvaemye tiýrkskimi slojilis v glýbokoi drevnosti, a narod «tiýrkitov» voznik v kontse V v. vsledstvii etnicheskogo smesheniia v ýsloviiah lesostepnogo landshafta, harakternogo dlia Altaia i ego predgorii», – deidi ol.
Ǵalymnyń osy aitqan pikiri shyndyq. Ortalyq Aziiany mekendegen avtohtondyq etnostar osy aimaqtyń perzentteri ekeni barsha oqyrmandarǵa belgili. Olar ózderiniń damý barysynda bir-birimen jaqyn keshendi aralasyp, ózara ortaq tildi, ádet-ǵuryptardy, jalpy zattai jáne rýhani mádenietti ejelden qalyptastyrǵan. Olar birlestikke airyqsha kóńil bólip, jergilikti etnostardy biriktirýge kómektesetin bir ataýmen atap, kóp taipalardan qurylǵan Ortalyq Aziianyń turǵyndary V ǵasyrda ózderin ataityn «túrik» sózin qabyldaǵan. L.N.Gýmilevtyń qorytyndysy: «Net nikakih osnovanii somnevatsia v obshepriniatom polojenii, chto naselenie Altaia v V i VI vv. bylo tiýrkoiazychnym».
Milliondaǵan etnostardyń ortaq bir ataýy – «túrik» termininiń etimologiiasy áli kúnge deiin sheshilmei keledi. Birshama shyǵystanýshy ǵalymdardyń pikirlerine negizdelip, L.N. Gýmilev «túrik» termininiń etimologiiasy týraly: «sledýet takje otmetit, chto samo slovo «tiýrk», soglasno P.Pelio i A.N. Kononový, znachit «silnyi, krepkii», chto opiat taki podcherkivaet proishojdenie etnonima ih politicheskogo termina VI v. A.N. Kononov prishel k etomý vyvodý v rezýltate glýbokogo filologicheskogo issledovaniia. Terminy «tiýrk» on raziasniaet kak sobiratelnoe imia, znachenie kotorogo bylo poniatno na bolshoi territorii i kotoroe obedinialo mnogie plemena razlichnogo rasovogo i etnicheskogo proishojdeniia», – deidi «Ritmy Evrazii epohi tsivilizatsii» atty eńbeginde.
Bul pikirdi L.N. Gýmilev óziniń burynǵy jazǵan, «Drevnie tiýrki» (1993) atty eńbeginde de keltirgen bolatyn. Biraq L.N. Gýmilevtiń «túrik» sóziniń etimologiiasy týraly jazǵan bul tujyrymynyń ǵylymi jaqtan dálelsiz ekeni baiqalyp tur. Álemdi mekendegen adamdardyń jalpy sany 7 milliardqa jaqyn. Olar birneshe halyqtarǵa, ulttarǵa bólingen. Osynsha etnikalyq quramalardyń eshqaisysy ózderin «álsizbiz» dep aitpaityny anyq. Olardyń ishinen túrik halyqtaryn «myqty, kúshti» – deýdiń qisyny kelmeidi. Bundai ekiushty mándegi termindi babalarymyzdyń óz halqyna berýi ekitalai. Kerek deseńiz, olar óziniń perzentterine esim bergende de, oilanyp-tolǵanyp, ózderine unaǵan esimge toqtalǵan. Osynsha kóp sandy etnostardy biriktiretin «túrik» ataýyna da babalarymyz oilanyp-tolǵanyp toqtalǵan bolar.
Ertedegi ortaǵasyrda (HI ǵ.) áigili túrik ǵulamasy Mahmud Qashqari óziniń «Túrik sózdigi» eńbeginde «túrik» sózine jáne onyń etimologiiasyna toqtalǵan. «Saharanyń uly ǵalymy, birtýar oishyly, til zergeri Mahmut Qashqari «Túrik tilderiniń jinaǵyn» barlyq túrik tekti ulys, taipalardy aralap jinap, zerttep, taldap baryp jazǵan. Kúlli túrik elderiniń ádebieti men tilin salystyrmaly túrde zerdelep, túzip shyqqan alǵashqy entsiklopediialyq kitap», – delinedi «Túrik sózdiginiń» alǵysózinde.
Ǵulamanyń osy eńbeginde «túrik» sózine jáne onyń etimologiiasyna tómendegishe toqtalǵan: «Túrik; Táńiri jarylqaýshy Nuqtyń ulynyń esimi. Bul Táńirdiń Nuqtyń uly Túrik babalaryna berilgen esimi. Onyń áýleti de, «túrik» dep atalady… «Túrik» sózi Nuq ulynyń esimi bolyp kelgende, jeke bir kisini bildiredi, Nuq áýletiniń esimi bolyp kelgende, «beshech – besher» sóz siiaqty jalpylyq mándi, kóptegen adam tobyn bildiredi. Bul jeke de, jalpy da maǵynada da qoldanylady. Máselen: «Rým» sózi Táńiri jarylqaýshy Ysqaqtyń uly Iýsýǵa jáne Iýsý uly Rýmge esim bolǵandyqtan, rým áýletiniń de esimi bolyp keledi. «Túrik» sózi de osyndai.
Uly táńiri: «Meniń bir taipa qosynym bar, olardy «túrik» dep atadym, olardy kúnshyǵysqa ornalastyrdym. Bir ulysqa ashýlanyp, nazalansam túrikterdi solarǵa qarsy salamyn» depti.
Bul jai olardyń (túrikterdiń) basqa jurtqa qaraǵanda ústem ekendigin kórsetedi. Sondyqtan da Táńirdiń ózi olarǵa at bergen, jer júziniń eń biik, yńǵaily, eń aýasy taza shuraiy ólkelerine ornalastyrǵan da, olardy «óz qosynym» dep sanaǵan. Onyń ústine túrikter kórkemdik, súikimdilik, jarqyn júzdilik, ádeptilik, júrektilik, úlkenderdi, qariialardy qurmetteý, sózinde turý, márttik, kishiktik jáne taǵy da sondai sansyz kóp maqtaýly qasietterge ie.
Osy qasietter myna jyrda da jyrlanǵan:
«Qashan kórsin ony túrik,
Aitar oǵan el muńy;
Soǵan tier ulylyq,
Sodan keiin úziler!»
Túrk: ýaqyt maǵynasyn bildiretin bir sóz. Búkil jemis-jidektiń pisip jetilgen, ýyljyp tolysqan maýsymnyń ortasy degendi bildiredi:
úzimniń pisken ýaqyty; kún ortasy; jigit jasyna tolǵan jigit…».
Mahmut Qashqaridiń «Túrik sózdigi» kitabyndaǵy «túrik» sózi týraly jazǵanyn ádeii túgel keltirdik. Óitkeni ǵulama «túrik» sóziniń maǵynasy men etimologiiasyna tereń toqtalǵan. Onyń siltemede berilgen «túrik» sóz týraly jazǵandaryna qaraǵanda, Ortalyq Aziianyń avtohtondyq etnostary ózara birlestik úshin kúresip jatqan kezde, kóp sandy taipalardyń bastaryn biriktirýge qolaily esim (etnikalyq ataý) qajet bolǵan. Olardyń talabyna sáikes keletin Nuq paiǵambardyń ulynyń esimi Túrk (Túrik) terminine toqtalǵan.
«Nuq» (Injilde – Noi) – hristian dininiń paiǵambary, Injilde topan sý týraly ańyzdyń keiipkeri…Qudai ózine jaqqan taqýa Nuqqa qaiyq jasap, oǵan óz semiasyn, árbir haiýanat pen jándik tuqymynan bir urǵashy, bir erkegin alýǵa ámir etedi. Osy qaiyqpen júzip olar aman qalady. Kún ashylyp, sý tartylǵan soń Nuq qaiyqtaǵy janýarlar men jándikterdi jer betine bosatyp jiberedi, tirshilik ataýly solardan qaitadan ósip – ónip, kóbeie bastaidy» delingen «Qazaq sovet entsiklopiiasynda» «Bibleiskaia entsiklopiiasynda». «Noi rodilsia po evreiskomý tekstý v 1056 godý ot S.M., a po Slavianskoi biblii v 1662g» dep jazylǵan. Mine, osyndai mazmunda Nuq paiǵambar týraly ańyz álemge jaiylǵan. Solai bolsa da, Nuq tarihta esimi qalǵan, shynaiy jasaǵan qasietti adam bolǵanǵa uqsaidy. Nuqtyń Túrik esimdi ulynyń bolǵany týraly M.Qashqaridan úzindi keltirdik.
V ǵasyrda Ortalyq Aziiany mekendegen etnostardyń arasynda birigý protsesteri júrgen. Biriktirý saiasatyn basqarǵan tarihi tulǵalar ózara kelisip, osy «túrik» terminin qabyldaǵan. Birinshiden, «Túrik» sóz qasietti Nuq paiǵambardyń ulynyń esimi bolǵandyqtan, ekinshiden, bytyrańqylyqta jasap, ózara qyrǵi-qabaq bolyp júrgen Ortalyq Aziia etnostaryn biriktirip, qudiretti kemeline kelgen Túrik qaǵanatyn qurýda bul termin úlken mánge ie bolǵan. Osy turǵydan qaraǵanda Mahmud Qashqaridiń «túrik» sóziniń jalpy Ortalyq Aziia etnostaryna berilgenin ortaq ataýy degen tujyrymyn qoldaimyz.
Ótken ǵasyrdaǵy qazaq halqynyń ǵulamalarynyń biregeii Shákárim Qudaiberdiuly «Túrik, qyrǵyz-qazaq hám handar shejiresi» atty kitabynda «túrik» sóziniń etimologiiasyna airyqsha toqtalǵan. Belgili shyǵystanýshy M.Myrzahmetov bul eńbektiń ereksheligine toqtala kelip: «Al Shákárim kitaby naqtylyǵymen, ǵylymi negizde júielenýimen jalpy túrki elderiniń ata tegin, túp-tórkinin qamti otyryp, negizinen qazaq halqynyń shejiresine basa nazar aýdarǵanymen erekshelenedi», – deidi.
Osyndai qundy eńbekti jazýda Sh.Qudaiberdiuly arab, parsy, qytai jáne orys tilderindegi derekterdi jinap, olardy oi eleginen ótkizgeni anyq. Shákárim óz eńbeginde «túrik» sózine toqtalyp, ony Nuq paiǵambarmen bailanystyrady: «Osy kúngi barsha adam balalary sol Nuqtyń úsh balasy: «Sam, Ham, Iafastyń násili…bizdiń túrik násili Iafas násilinen…». Osylardyń eń sońǵysy Iafastyń segiz balasy bolǵan. Olardyń arasyndaǵy tuńǵyshy Túrik degen atpen belgili. Ol Nuqtyń nemeresi. Solai bolsa, Ortalyq Aziiany mekendegen bir tildes etnostar osy túrik sózin qabyldap, ózderiniń jalpy esimi etip alǵan. Sh.Qudaiberdiulynyń pikiri Mahmud Qashqaridyń aitqanymen úndes. Aiyrmasy, M.Qashqari «túrik» sózi Nuq paiǵambardyń balasy dese, Sh.Qudaiberdi ony nemeresi ekenin aitady. Jalpy alǵanda, «túrik» sóz Nuq paiǵambardyń urpaqtary ekeninen daý joq.
«Túrik» etnonimi alǵash ret qytai jylnamalarynda kezdesedi jáne ol 542 jylǵa jatady. Qytailyqtar túrikterdi siýnniýlerdiń (ǵundardyń) urpaqtary dep sanaǵan. Bytyrap ketken Ortalyq Aziia etnostaryn qaitadan birlestirý VI ǵasyrda – Býmyn qaǵan ýaqytynda bastalyp, óziniń qol astyndaǵy etnostardy túrikter dep ataǵan. 603 jyly Ortalyq Aziia turǵyndary ekige: Shyǵys jáne Batys Túrik qaǵanatyna bólingen. Bul qaǵanattardyń sharyqtap damyp, Uly Túrik qaǵanaty atalyp, shyǵysta Sary ózennen Qara teńiz deiingi jerlerdi bilep turǵan kezi –Bilge qaǵan (683-734) ýaqyty. Ol – Shyǵys Túrik qaǵanatynyń on jetinshi qaǵany, Qapaǵan qaǵannyń balasy. 716 jyly ol qaǵan bolyp, Uly Túrik qaǵanatyn quryp, ony 50 jyldan astam ýaqyt basqarady. Bilge qaǵan halqyna súienip, senip, igilikti baǵalai bilgen jáne óziniń halqyna sheksiz senetindigin tómendegidei tujyrymdaǵan: «Ei, Túrik! Joǵaryda aspan qulamai, tómendegi jer tesilmei, seniń memleketińdi, ádetińdi kim joia alady?!».
Ejelden túrikter halyqtyń, eldiń qadirin jaqsy bilgen jáne elin birlikte saqtaý úshin tarihi tulǵalar bar kúshin, aqyl-oiyn aiamaǵan. «Birlik bar jerde tirlik bar» degen qasietti sezim halqymyzdyń súiegine sińip ketken. Osyndai qasterli ustanymnyń arqasynda bir tektes Ortalyq Aziia halyqtaryn biriktirýde «túrik» terminin qabyldaǵan. Ortalyq Aziiany sonaý Qara teńizge deiingi ulanǵaiyr jerdi mekendegen bir tekti etnostar ózderin «túrik halqymyz» dep ataǵan. «Túrik» termini ýaqytty bildirgen jalpy mánge ie: «Kemeline kelgen el» degen uǵymdy bildiredi. Bul etnostardyń jalpy ataýy bolýymen qatar, onyń damý dárejesin de bildirgen. Bilge qaǵan basqarǵan qudiretti túrikter imperiiasy, iaǵni ósip-ónip jetilgen Túrik eli ekenin bildirgen.
Ý.Shálekenov,
tarih ǵylymdarynyń doktory, professor,
QR Ulttyq Akademiiasynyń qurmetti múshesi
"Túrkistan" gazeti
