تابيعي-گەوگرافييالىق قۇرىلىمىنا بايلانىستى ازييا قۇرلىعى بەس ايماققا بٶلٸنەدٸ: الدىڭعى, وڭتٷستٸك, وڭتٷستٸك-شىعىس, شىعىس جەنە ورتالىق ازييا. وسىلاردىڭ ٸشٸندە ورتالىق ازييا – تٷرٸك تٸلدەس ەتنوستاردىڭ ەجەلگٸ وتانى. ەۋروپا مەن ازييا قۇرلىعىنىڭ تٷيٸسكەن جەرٸندە ورنالاسقان.
ورتالىق ازييا جەرٸنە العاشقى ادامداردىڭ بٸر ميلليون جىلدار بۇرىن تارالعانىن ارحەولوگييا عىلىمى دەلەلدەدٸ. وسى ايماقتا اۆتوحتوندى, ياعني تٷرٸك تٸلدەس ەتنوستاردىڭ بابالارى مەكەندەگەن. جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار ادام بالاسىنىڭ باسىنان ٶتكەرگەن تاس, قالا, تەمٸر, ورتا عاسىر جەنە جاڭا زامان سيياقتى تاريحي كەزەڭدەردە جاساعان. ورتالىق ازييادا وسى تاريحي دەۋٸرلەرگە جاتاتىن ارحەولوگييالىق جەنە سەۋلەت ەسكەرتكٸشتەرٸ, تاماشا جەدٸگەرلەر اشىلدى, ولار جان-جاقتى زەرتتەلٸپ, تٷركٸ تٸلدەس ەتنوستاردىڭ تاريحىنا جاڭالىقتار ەنگٸزٸلدٸ.
ارحەولوگييالىق جەنە جازبا دەرەكتەرگە قاراعاندا, قولا, تەمٸر دەۋٸرلەرٸندە ورتالىق ازييانى مەكەندەگەن ەتنوستار رۋ-رۋ, تايپا بولىپ, ٶزٸ ٶسٸپ-ٶنگەن وتانىندا جايعاسىپ, ونىڭ بايلىعىن كەشەندٸ پايدالانعان, ٶزدەرٸنٸڭ العاشقى قوعامىن دامىتىپ, ونىڭ جوعارعى ساتىلارىنا ەۆوليۋتسييالىق جولمەن ٸلگەرٸلەپ بارا بەرگەن. «ب.ز.ب ٸ مىڭجىلدىقتا سولتٷستٸك ٷندٸستان, اۋعانستان, ورتالىق ازييانى جەنە قازاقستاننىڭ وڭتٷستٸگٸن قامتيتىن كەڭ بايتاق ايماقتا جيناقتاپ العاندا «ساق» دەپ اتالاتىن كٶپتەگەن تايپالار مەكەندەگەن. گەرودوت (ب.ز.ب. V ع.) سيياقتى جەنە باسقا دا عۇلامالارى ولاردى ازييا سكيفتەرٸ دەپ اتاعان» دەلٸنەدٸ «قازاقستان تاريحى» كٸتابىندا.
كەلتٸرٸلگەن سٸلتەمەگە كٶڭٸل اۋدارساڭىز, وسىنشا ۇلان-بايتاق كەڭٸستٸكتٸ مەكەندەگەن كٶپ ساندى تايپالاردا جالپى «ساق» (سكيف) دەگەن ۇعىم بولعانىمەن, ولاردىڭ باستارىن بٸرٸكتٸرٸپ بٸر مەملەكەتكە, ەيتپەسە, بٸر يمپەريياعا اينالدىرارلىق ۇعىم دەرەجەسٸنە جەتپەگەن. ەر تايپا ٶز بەتٸنشە ٶمٸر سٷرگەن. ولاردىڭ ٸرٸلەرٸ, كەرەك دەسەڭٸز, مەملەكەت پەن يمپەرييا قۇرعان (عۇن جەنە ٷيسٸن تايپالارى).
سوناۋ قارا تەڭٸزدٸڭ سولتٷستٸك جاعالاۋىنان ۇلى قىتاي قورعانىنا دەيٸنگٸ ۇلان-عايىر جەردٸ عۇندار (حۋندار) مەكەندەگەن. ولاردىڭ باتىس جاعىن مەكەندەگەن تايپالاردى «عۇندار» دەپ اتاسا, شىعىس بٶلٸگٸندە «حۇندار» كەزدەسكەن. «قىتايدىڭ ەڭ العاشقى ەيگٸلٸ تاريحشىسى سى ماشيان بۇل شىندىقتى جاقسى بٸلەتٸن عۇلاما. ول حۇن تاريحىن دا وسى تۇرعىدان قاراستىرعان. حۇن جەنە حۋننۋ اتاۋلارىن «يمپەرييا تايپالارى – يمپەراتور حالقى» دەگەن سيياقتى كەڭ ماعىنادا ۇعىناتىن… وسى مىڭ جىل ٸشٸندە حۇن مەملەكەتٸ بٸردە ٷلكەيٸپ, بٸردە كٸشٸرەيٸپ وتىردى. كەيدە بٶلٸنٸپ, ىدىراپ كەتتٸ. بىت-شىتى شىعىپ, باستارىن الىپ قاشتى, شالعاي الىستارعا كەتٸپ قالدى», – دەيدٸ باحاددين ٶگەل «ۇلى حۋن يمپەريياسىنىڭ تاريحى» ەڭبەگٸندە.
وسىنداي عۇن (حۇن) تايپالارىنىڭ ٶمٸرلەرٸندە ٶزارا بٸرلٸك بٸر قالىپتا بولماي, بٸرەسە كٷشەيٸپ, بٸرەسە ەلسٸرەپ, بىتىراپ, ٶزارا بٷلٸنشٸلٸككە ۇشىراعان تاريحي كەزدەردٸ ورتالىق ازييا اۆتوحتوندىق ەتنوستارى باستارىنان ٶتكەرٸپ جاتقان. ٶزارا ساياسي, ەكونوميكالىق جەنە مەدەني بٸرلٸكتٸڭ بولماۋىنان ورتالىق ازييا ەتنوستارى جيٸ-جيٸ قيىنشىلىققا ۇشىراعان. سوندىقتان حالىق اراسىنان ەل بٸرلٸگٸن ساقتاۋعا ايرىقشا كٶڭٸل بٶلگەن افراسياب پاتشا, مەتە, ەرتە ورتاعاسىرداعى بۋمىن, بٸلگە قاعان, شىڭعىسحان (شىعىستىڭ حانى) جەنە وسىلار سيياقتى تاريحي تۇلعالار شىققان.
ورتالىق ازييا ەتنوستارىن بٸرلەستٸرۋشٸ تاريحي تۇلعالاردىڭ اتقارعان قىزمەتتەرٸنە بەلگٸلٸ شىعىستانۋشى ل.ن. گۋميلەۆ جوعارى باعا بەرەدٸ. «ەتوت كونتينەنت (ەۋرازييا – ۋ.ش.) زا يستوريچەسكي وبوزريمىي پەريود وبەدينيالسيا تري رازا. سناچالا ەگو وبەدينيلي تيۋركي, سوزداۆشيە كاگانات, كوتورىي وحۆاتىۆال زەملي وت جەلتوگو موريا دو چەرنوگو. نا سمەنۋ تيۋركام پريشلي يز سيبيري مونگولى. زاتەم, پوسلە پەريودا پولنوگو راسپادا ي دەزينتەراتسيي, ينيتسياتيۆۋ ۆزيالا نا سەبيا روسسييا: س حV ۆ. رۋسسكيە دۆيگاليس نا ۆوستوك ي ۆىشلي ك تيحومۋ وكەانۋ. نوۆايا دەرجاۆا ۆىستۋپيلا, تاكيم وبرازوم «ناسلەدنيتسەي» تيۋركسكوگو كاگاناتا ي مونگولسكوگو ۋلۋسا», – دەيدٸ ول
عۇلامانىڭ ەڭبەگٸنەن الىنعان سٸلتەمەنٸ سول كٷيٸندە قابىلداۋعا بولمايدى. ٶيتكەنٸ ل.ن. گۋميلەۆ ورتالىق ازييا ەتنوستارىنىڭ بٸرٸگۋشٸلٸك تاريحي پروتسەسٸن دۇرىس كٶرسەتە الماعان. بۇل ايماقتىڭ رۋلارى مەن تايپالارى, كەيٸننەن حالىقتارى ساياسي بٸرلٸكتٸڭ قادٸرٸن ەرتەدەن بٸلگەن جەنە ونى ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن ٷزدٸكسٸز كٷرەسٸپ كەلگەن. ونىڭ كۋەگەرلەرٸ افراسياب, مٶتە (مودە), بٸلگە قاعان جەنە شىڭعىس حان. وسى اتالعان تاريحي تۇلعالار ەل بٸرلٸگٸ ٷشٸن كٷرەسكەن جەنە ونىڭ جەمٸسٸن دە كٶرگەن. ولاردىڭ ٸشٸنەن ل.ن. گۋميلەۆ ايتقانداي, تٷرٸك قاعاناتى قۇرىلىپ, ورتالىق ازييادا ۇزاق جىلدار بويى ٶمٸر سٷرگەن. «تٷرٸك قاعاناتى» بولعانى تاريحي شىندىق. شىڭعىس حان قۇرعان يمپەرييا تٷرٸكتەردٸڭ ساياسي قۇرامى, ونىڭ حالقىنىڭ 90 پايىزى تٷرٸكتەر بولعان. بۇل يمپەرييانى تٷرٸك ەتنوستارى بٸرٸكتٸرگەنٸن ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. ورتالىق ازييانى ەڭ سوڭعى بٸرلەستٸرۋشٸ رەسەي يمپەريياسى دەۋدٸڭ ٶزٸ شىندىققا جاتپايتىن پٸكٸر. كٶپشٸلٸككە مەلٸم, حV ع. باستاپ رەسەي شىعىس ەلدەرٸنە قارسى وتارلاۋ ساياساتىن جٷرگٸزٸپ, تىنىق مۇحيتقا دەيٸنگٸ جەرلەردٸ جاۋلاپ الىپ, ونىڭ حالىقتارىن وتارلادى. باسىپ العان جەرلەردە جٷرگٸزٸلگەن وتارلاۋ ساياساتى جەرگٸلٸكتٸ حالىقتى باسقارۋعا, جەرلەرٸن بٶلشەكتەۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ. 1917 جىلعا دەيٸن تەك ورتالىق ازييا جەرٸندە رەسەيدٸڭ بٸرنەشە گۋبەرنييالارى پايدا بولدى جەنە بۇحار ەمٸرلٸگٸ مەن حيۋا حاندىعى دەربەس ٶمٸر سٷردٸ. مٸنە, وسىنداي جاعدايدا قانداي بٸرٸگۋشٸلٸك بولۋى مٷمكٸن?! رەسەي يمپەريياسىندا تٷرٸك ەتنوستارى بٸرٸكتٸ دەپ ايتۋ شىندىققا جاناسپايدى. رەسەيدٸڭ ورتالىق ازييا ەتنوستارىن بٸرلەستٸرۋگە كٷش سالماعانى انىق. كەرٸسٸنشە, «بٶلٸپ ال دا, بيلەي بەر» دەگەن تەسٸلمەن ولاردى وتارلاستىرۋ جەنە حالىقتار بٸرلٸگٸن بۇزۋعا ايرىقشا كٷش سالعانى بارشاعا مەلٸم.
ورتالىق ازييانىڭ اۆتوحتوندىق ەتنوستارى بٸرنەشە رەت بٸرلەسٸپ, مەملەكەتتەر مەن يمپەرييالار قۇرعان. سولاردىڭ بٸرەگەيٸ تٷرٸك قاعاناتى. بۇل قاعاناتقا باس قوسقان شىعىستاعى سارى تەڭٸزدەن قارا تەڭٸزگە دەيٸنگٸ ۇلان – عايىر جەردٸ مەكەندەگەن حالىقتار بٸرلەستٸگٸ ۇلى تٷرٸك يمپەريياسى دەپ اتالعان. بٸزدٸڭ نەگٸزگٸ ماقساتىمىز وسى يمپەرييا اتاۋىنداعى «تٷرٸك» تەرمينٸنٸڭ ەتيمولوگيياسىنا قاتىستى ٶز پٸكٸرٸمٸزدٸ بٸلدٸرۋ. ٶيتكەنٸ بۇل وسى كٷنگە دەيٸن شەشٸمٸن تابا الماي كەلە جاتقان مەسەلەنٸڭ بٸرٸ. «قازاقستان تاريحىنىڭ» ٸ تومىندا: «ەۋەلدە «تٷرٸك» تەرمينٸ شونجارلاردان نەمەسە ەسكەري اقسٷيەكتەردەن شىققانداردى بٸلدٸرگەن, ياعني تازا ەلەۋمەتتٸك مەنٸ بولعان دەپ توپشىلانادى; كەيٸننەن بۇل سٶزدٸڭ سەمانتيكاسى كەڭەيٸپ, ٷستەمدٸك ەتۋشٸ «پاتشالىق» تايپانىڭ جەنە وعان باعىنىشتى تايپالاردىڭ سيمۆولى بولعان; كٶرشٸلەرٸ بۇلاردى دا تٷرٸكتەر دەپ اتاپ كەتكەن», – دەلٸنگەن.
سٸلتەمەدە بەرٸلگەن «تٷرٸك» سٶزٸنٸڭ ەتيمولوگيياسى تۋرالى جالپى تٷسٸنٸك وسى. بۇل تەرميننٸڭ قانداي شونجارلار مەن اقسٷيەكتەردٸ ايتاتىنى اتالماعان. وسى كەزدەگٸ تٷرٸك تٸلدەس حالىقتار تاريحىندا ەل باسقارعان تاريحي تۇلعالاردىڭ اتتارىنا قوسىمشا «تٷرٸك» سٶزٸ قوسىلماعان. سوندىقتان بۇل پٸكٸردٸ نەگٸزگە الۋدىڭ قيسىنى كەلمەيدٸ.
ل.ن. گۋميلەۆ بارلىق ٶمٸرٸن تٷرٸكتەردٸڭ تاريحىن زەرتتەۋگە جۇمساعان عۇلامانىڭ بٸرەگەيٸ. ول «تٷرٸك» سٶزٸنە كٶڭٸل بٶلگەن: «يازىكي, نىنە نازىۆاەمىە تيۋركسكيمي سلوجيليس ۆ گلۋبوكوي درەۆنوستي, ا نارود «تيۋركيتوۆ» ۆوزنيك ۆ كونتسە V ۆ. ۆسلەدستۆيي ەتنيچەسكوگو سمەشەنييا ۆ ۋسلوۆيياح لەسوستەپنوگو لاندشافتا, حاراكتەرنوگو دليا التايا ي ەگو پرەدگوريي», – دەيدٸ ول.
عالىمنىڭ وسى ايتقان پٸكٸرٸ شىندىق. ورتالىق ازييانى مەكەندەگەن اۆتوحتوندىق ەتنوستار وسى ايماقتىڭ پەرزەنتتەرٸ ەكەنٸ بارشا وقىرماندارعا بەلگٸلٸ. ولار ٶزدەرٸنٸڭ دامۋ بارىسىندا بٸر-بٸرٸمەن جاقىن كەشەندٸ ارالاسىپ, ٶزارا ورتاق تٸلدٸ, ەدەت-عۇرىپتاردى, جالپى زاتتاي جەنە رۋحاني مەدەنيەتتٸ ەجەلدەن قالىپتاستىرعان. ولار بٸرلەستٸككە ايرىقشا كٶڭٸل بٶلٸپ, جەرگٸلٸكتٸ ەتنوستاردى بٸرٸكتٸرۋگە كٶمەكتەسەتٸن بٸر اتاۋمەن اتاپ, كٶپ تايپالاردان قۇرىلعان ورتالىق ازييانىڭ تۇرعىندارى V عاسىردا ٶزدەرٸن اتايتىن «تٷرٸك» سٶزٸن قابىلداعان. ل.ن.گۋميلەۆتىڭ قورىتىندىسى: «نەت نيكاكيح وسنوۆانيي سومنەۆاتسيا ۆ وبششەپرينياتوم پولوجەنيي, چتو ناسەلەنيە التايا ۆ V ي Vٸ ۆۆ. بىلو تيۋركويازىچنىم».
ميلليونداعان ەتنوستاردىڭ ورتاق بٸر اتاۋى – «تٷرٸك» تەرمينٸنٸڭ ەتيمولوگيياسى ەلٸ كٷنگە دەيٸن شەشٸلمەي كەلەدٸ. بٸرشاما شىعىستانۋشى عالىمداردىڭ پٸكٸرلەرٸنە نەگٸزدەلٸپ, ل.ن. گۋميلەۆ «تٷرٸك» تەرمينٸنٸڭ ەتيمولوگيياسى تۋرالى: «سلەدۋەت تاكجە وتمەتيت, چتو سامو سلوۆو «تيۋرك», سوگلاسنو پ.پەليو ي ا.ن. كونونوۆۋ, زناچيت «سيلنىي, كرەپكيي», چتو وپيات تاكي پودچەركيۆاەت پرويسحوجدەنيە ەتنونيما يح پوليتيچەسكوگو تەرمينا Vٸ ۆ. ا.ن. كونونوۆ پريشەل ك ەتومۋ ۆىۆودۋ ۆ رەزۋلتاتە گلۋبوكوگو فيلولوگيچەسكوگو يسسلەدوۆانييا. تەرمينى «تيۋرك» ون رازياسنياەت كاك سوبيراتەلنوە يميا, زناچەنيە كوتوروگو بىلو پونياتنو نا بولشوي تەرريتوريي ي كوتوروە وبەدينيالو منوگيە پلەمەنا رازليچنوگو راسوۆوگو ي ەتنيچەسكوگو پرويسحوجدەنييا», – دەيدٸ «ريتمى ەۆرازيي ەپوحي تسيۆيليزاتسيي» اتتى ەڭبەگٸندە.
بۇل پٸكٸردٸ ل.ن. گۋميلەۆ ٶزٸنٸڭ بۇرىنعى جازعان, «درەۆنيە تيۋركي» (1993) اتتى ەڭبەگٸندە دە كەلتٸرگەن بولاتىن. بٸراق ل.ن. گۋميلەۆتٸڭ «تٷرٸك» سٶزٸنٸڭ ەتيمولوگيياسى تۋرالى جازعان بۇل تۇجىرىمىنىڭ عىلىمي جاقتان دەلەلسٸز ەكەنٸ بايقالىپ تۇر. ەلەمدٸ مەكەندەگەن ادامداردىڭ جالپى سانى 7 ميللياردقا جاقىن. ولار بٸرنەشە حالىقتارعا, ۇلتتارعا بٶلٸنگەن. وسىنشا ەتنيكالىق قۇرامالاردىڭ ەشقايسىسى ٶزدەرٸن «ەلسٸزبٸز» دەپ ايتپايتىنى انىق. ولاردىڭ ٸشٸنەن تٷرٸك حالىقتارىن «مىقتى, كٷشتٸ» – دەۋدٸڭ قيسىنى كەلمەيدٸ. بۇنداي ەكٸۇشتى مەندەگٸ تەرميندٸ بابالارىمىزدىڭ ٶز حالقىنا بەرۋٸ ەكٸتالاي. كەرەك دەسەڭٸز, ولار ٶزٸنٸڭ پەرزەنتتەرٸنە ەسٸم بەرگەندە دە, ويلانىپ-تولعانىپ, ٶزدەرٸنە ۇناعان ەسٸمگە توقتالعان. وسىنشا كٶپ ساندى ەتنوستاردى بٸرٸكتٸرەتٸن «تٷرٸك» اتاۋىنا دا بابالارىمىز ويلانىپ-تولعانىپ توقتالعان بولار.
ەرتەدەگٸ ورتاعاسىردا (حٸ ع.) ەيگٸلٸ تٷرٸك عۇلاماسى ماحمۇد قاشقاري ٶزٸنٸڭ «تٷرٸك سٶزدٸگٸ» ەڭبەگٸندە «تٷرٸك» سٶزٸنە جەنە ونىڭ ەتيمولوگيياسىنا توقتالعان. «ساحارانىڭ ۇلى عالىمى, بٸرتۋار ويشىلى, تٸل زەرگەرٸ ماحمۇت قاشقاري «تٷرٸك تٸلدەرٸنٸڭ جيناعىن» بارلىق تٷرٸك تەكتٸ ۇلىس, تايپالاردى ارالاپ جيناپ, زەرتتەپ, تالداپ بارىپ جازعان. كٷللٸ تٷرٸك ەلدەرٸنٸڭ ەدەبيەتٸ مەن تٸلٸن سالىستىرمالى تٷردە زەردەلەپ, تٷزٸپ شىققان العاشقى ەنتسيكلوپەدييالىق كٸتاپ», – دەلٸنەدٸ «تٷرٸك سٶزدٸگٸنٸڭ» العىسٶزٸندە.
عۇلامانىڭ وسى ەڭبەگٸندە «تٷرٸك» سٶزٸنە جەنە ونىڭ ەتيمولوگيياسىنا تٶمەندەگٸشە توقتالعان: «تٷرٸك; تەڭٸرٸ جارىلقاۋشى نۇقتىڭ ۇلىنىڭ ەسٸمٸ. بۇل تەڭٸردٸڭ نۇقتىڭ ۇلى تٷرٸك بابالارىنا بەرٸلگەن ەسٸمٸ. ونىڭ ەۋلەتٸ دە, «تٷرٸك» دەپ اتالادى… «تٷرٸك» سٶزٸ نۇق ۇلىنىڭ ەسٸمٸ بولىپ كەلگەندە, جەكە بٸر كٸسٸنٸ بٸلدٸرەدٸ, نۇق ەۋلەتٸنٸڭ ەسٸمٸ بولىپ كەلگەندە, «بەشەچ – بەشەر» سٶز سيياقتى جالپىلىق مەندٸ, كٶپتەگەن ادام توبىن بٸلدٸرەدٸ. بۇل جەكە دە, جالپى دا ماعىنادا دا قولدانىلادى. مەسەلەن: «رۋم» سٶزٸ تەڭٸرٸ جارىلقاۋشى ىسقاقتىڭ ۇلى يۋسۋعا جەنە يۋسۋ ۇلى رۋمگە ەسٸم بولعاندىقتان, رۋم ەۋلەتٸنٸڭ دە ەسٸمٸ بولىپ كەلەدٸ. «تٷرٸك» سٶزٸ دە وسىنداي.
ۇلى تەڭٸرٸ: «مەنٸڭ بٸر تايپا قوسىنىم بار, ولاردى «تٷرٸك» دەپ اتادىم, ولاردى كٷنشىعىسقا ورنالاستىردىم. بٸر ۇلىسقا اشۋلانىپ, نازالانسام تٷرٸكتەردٸ سولارعا قارسى سالامىن» دەپتٸ.
بۇل جاي ولاردىڭ (تٷرٸكتەردٸڭ) باسقا جۇرتقا قاراعاندا ٷستەم ەكەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ. سوندىقتان دا تەڭٸردٸڭ ٶزٸ ولارعا ات بەرگەن, جەر جٷزٸنٸڭ ەڭ بيٸك, ىڭعايلى, ەڭ اۋاسى تازا شۇرايى ٶلكەلەرٸنە ورنالاستىرعان دا, ولاردى «ٶز قوسىنىم» دەپ ساناعان. ونىڭ ٷستٸنە تٷرٸكتەر كٶركەمدٸك, سٷيكٸمدٸلٸك, جارقىن جٷزدٸلٸك, ەدەپتٸلٸك, جٷرەكتٸلٸك, ٷلكەندەردٸ, قارييالاردى قۇرمەتتەۋ, سٶزٸندە تۇرۋ, مەرتتٸك, كٸشٸكتٸك جەنە تاعى دا سونداي سانسىز كٶپ ماقتاۋلى قاسيەتتەرگە يە.
وسى قاسيەتتەر مىنا جىردا دا جىرلانعان:
«قاشان كٶرسٸن ونى تٷرٸك,
ايتار وعان ەل مۇڭى;
سوعان تيەر ۇلىلىق,
سودان كەيٸن ٷزٸلەر!»
تٷرك: ۋاقىت ماعىناسىن بٸلدٸرەتٸن بٸر سٶز. بٷكٸل جەمٸس-جيدەكتٸڭ پٸسٸپ جەتٸلگەن, ۋىلجىپ تولىسقان ماۋسىمنىڭ ورتاسى دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ:
ٷزٸمنٸڭ پٸسكەن ۋاقىتى; كٷن ورتاسى; جٸگٸت جاسىنا تولعان جٸگٸت…».
ماحمۇت قاشقاريدٸڭ «تٷرٸك سٶزدٸگٸ» كٸتابىنداعى «تٷرٸك» سٶزٸ تۋرالى جازعانىن ەدەيٸ تٷگەل كەلتٸردٸك. ٶيتكەنٸ عۇلاما «تٷرٸك» سٶزٸنٸڭ ماعىناسى مەن ەتيمولوگيياسىنا تەرەڭ توقتالعان. ونىڭ سٸلتەمەدە بەرٸلگەن «تٷرٸك» سٶز تۋرالى جازعاندارىنا قاراعاندا, ورتالىق ازييانىڭ اۆتوحتوندىق ەتنوستارى ٶزارا بٸرلەستٸك ٷشٸن كٷرەسٸپ جاتقان كەزدە, كٶپ ساندى تايپالاردىڭ باستارىن بٸرٸكتٸرۋگە قولايلى ەسٸم (ەتنيكالىق اتاۋ) قاجەت بولعان. ولاردىڭ تالابىنا سەيكەس كەلەتٸن نۇق پايعامباردىڭ ۇلىنىڭ ەسٸمٸ تٷرك (تٷرٸك) تەرمينٸنە توقتالعان.
«نۇق» (ٸنجٸلدە – نوي) – حريستيان دٸنٸنٸڭ پايعامبارى, ٸنجٸلدە توپان سۋ تۋرالى اڭىزدىڭ كەيٸپكەرٸ…قۇداي ٶزٸنە جاققان تاقۋا نۇققا قايىق جاساپ, وعان ٶز سەمياسىن, ەربٸر حايۋانات پەن جەندٸك تۇقىمىنان بٸر ۇرعاشى, بٸر ەركەگٸن الۋعا ەمٸر ەتەدٸ. وسى قايىقپەن جٷزٸپ ولار امان قالادى. كٷن اشىلىپ, سۋ تارتىلعان سوڭ نۇق قايىقتاعى جانۋارلار مەن جەندٸكتەردٸ جەر بەتٸنە بوساتىپ جٸبەرەدٸ, تٸرشٸلٸك اتاۋلى سولاردان قايتادان ٶسٸپ – ٶنٸپ, كٶبەيە باستايدى» دەلٸنگەن «قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپيياسىندا» «بيبلەيسكايا ەنتسيكلوپيياسىندا». «نوي روديلسيا پو ەۆرەيسكومۋ تەكستۋ ۆ 1056 گودۋ وت س.م., ا پو سلاۆيانسكوي بيبليي ۆ 1662گ» دەپ جازىلعان. مٸنە, وسىنداي مازمۇندا نۇق پايعامبار تۋرالى اڭىز ەلەمگە جايىلعان. سولاي بولسا دا, نۇق تاريحتا ەسٸمٸ قالعان, شىنايى جاساعان قاسيەتتٸ ادام بولعانعا ۇقسايدى. نۇقتىڭ تٷرٸك ەسٸمدٸ ۇلىنىڭ بولعانى تۋرالى م.قاشقاريدان ٷزٸندٸ كەلتٸردٸك.
V عاسىردا ورتالىق ازييانى مەكەندەگەن ەتنوستاردىڭ اراسىندا بٸرٸگۋ پروتسەستەرٸ جٷرگەن. بٸرٸكتٸرۋ ساياساتىن باسقارعان تاريحي تۇلعالار ٶزارا كەلٸسٸپ, وسى «تٷرٸك» تەرمينٸن قابىلداعان. بٸرٸنشٸدەن, «تٷرٸك» سٶز قاسيەتتٸ نۇق پايعامباردىڭ ۇلىنىڭ ەسٸمٸ بولعاندىقتان, ەكٸنشٸدەن, بىتىراڭقىلىقتا جاساپ, ٶزارا قىرعي-قاباق بولىپ جٷرگەن ورتالىق ازييا ەتنوستارىن بٸرٸكتٸرٸپ, قۇدٸرەتتٸ كەمەلٸنە كەلگەن تٷرٸك قاعاناتىن قۇرۋدا بۇل تەرمين ٷلكەن مەنگە يە بولعان. وسى تۇرعىدان قاراعاندا ماحمۇد قاشقاريدٸڭ «تٷرٸك» سٶزٸنٸڭ جالپى ورتالىق ازييا ەتنوستارىنا بەرٸلگەنٸن ورتاق اتاۋى دەگەن تۇجىرىمىن قولدايمىز.
ٶتكەن عاسىرداعى قازاق حالقىنىڭ عۇلامالارىنىڭ بٸرەگەيٸ شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلى «تٷرٸك, قىرعىز-قازاق ھەم حاندار شەجٸرەسٸ» اتتى كٸتابىندا «تٷرٸك» سٶزٸنٸڭ ەتيمولوگيياسىنا ايرىقشا توقتالعان. بەلگٸلٸ شىعىستانۋشى م.مىرزاحمەتوۆ بۇل ەڭبەكتٸڭ ەرەكشەلٸگٸنە توقتالا كەلٸپ: «ال شەكەرٸم كٸتابى ناقتىلىعىمەن, عىلىمي نەگٸزدە جٷيەلەنۋٸمەن جالپى تٷركٸ ەلدەرٸنٸڭ اتا تەگٸن, تٷپ-تٶركٸنٸن قامتي وتىرىپ, نەگٸزٸنەن قازاق حالقىنىڭ شەجٸرەسٸنە باسا نازار اۋدارعانىمەن ەرەكشەلەنەدٸ», – دەيدٸ.
وسىنداي قۇندى ەڭبەكتٸ جازۋدا ش.قۇدايبەردٸۇلى اراب, پارسى, قىتاي جەنە ورىس تٸلدەرٸندەگٸ دەرەكتەردٸ جيناپ, ولاردى وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزگەنٸ انىق. شەكەرٸم ٶز ەڭبەگٸندە «تٷرٸك» سٶزٸنە توقتالىپ, ونى نۇق پايعامبارمەن بايلانىستىرادى: «وسى كٷنگٸ بارشا ادام بالالارى سول نۇقتىڭ ٷش بالاسى: «سام, حام, يافاستىڭ نەسٸلٸ…بٸزدٸڭ تٷرٸك نەسٸلٸ يافاس نەسٸلٸنەن…». وسىلاردىڭ ەڭ سوڭعىسى يافاستىڭ سەگٸز بالاسى بولعان. ولاردىڭ اراسىنداعى تۇڭعىشى تٷرٸك دەگەن اتپەن بەلگٸلٸ. ول نۇقتىڭ نەمەرەسٸ. سولاي بولسا, ورتالىق ازييانى مەكەندەگەن بٸر تٸلدەس ەتنوستار وسى تٷرٸك سٶزٸن قابىلداپ, ٶزدەرٸنٸڭ جالپى ەسٸمٸ ەتٸپ العان. ش.قۇدايبەردٸۇلىنىڭ پٸكٸرٸ ماحمۇد قاشقاريدىڭ ايتقانىمەن ٷندەس. ايىرماسى, م.قاشقاري «تٷرٸك» سٶزٸ نۇق پايعامباردىڭ بالاسى دەسە, ش.قۇدايبەردٸ ونى نەمەرەسٸ ەكەنٸن ايتادى. جالپى العاندا, «تٷرٸك» سٶز نۇق پايعامباردىڭ ۇرپاقتارى ەكەنٸنەن داۋ جوق.
«تٷرٸك» ەتنونيمٸ العاش رەت قىتاي جىلنامالارىندا كەزدەسەدٸ جەنە ول 542 جىلعا جاتادى. قىتايلىقتار تٷرٸكتەردٸ سيۋننيۋلەردٸڭ (عۇنداردىڭ) ۇرپاقتارى دەپ ساناعان. بىتىراپ كەتكەن ورتالىق ازييا ەتنوستارىن قايتادان بٸرلەستٸرۋ Vٸ عاسىردا – بۋمىن قاعان ۋاقىتىندا باستالىپ, ٶزٸنٸڭ قول استىنداعى ەتنوستاردى تٷرٸكتەر دەپ اتاعان. 603 جىلى ورتالىق ازييا تۇرعىندارى ەكٸگە: شىعىس جەنە باتىس تٷرٸك قاعاناتىنا بٶلٸنگەن. بۇل قاعاناتتاردىڭ شارىقتاپ دامىپ, ۇلى تٷرٸك قاعاناتى اتالىپ, شىعىستا سارى ٶزەننەن قارا تەڭٸز دەيٸنگٸ جەرلەردٸ بيلەپ تۇرعان كەزٸ –بٸلگە قاعان (683-734) ۋاقىتى. ول – شىعىس تٷرٸك قاعاناتىنىڭ ون جەتٸنشٸ قاعانى, قاپاعان قاعاننىڭ بالاسى. 716 جىلى ول قاعان بولىپ, ۇلى تٷرٸك قاعاناتىن قۇرىپ, ونى 50 جىلدان استام ۋاقىت باسقارادى. بٸلگە قاعان حالقىنا سٷيەنٸپ, سەنٸپ, يگٸلٸكتٸ باعالاي بٸلگەن جەنە ٶزٸنٸڭ حالقىنا شەكسٸز سەنەتٸندٸگٸن تٶمەندەگٸدەي تۇجىرىمداعان: «ەي, تٷرٸك! جوعارىدا اسپان قۇلاماي, تٶمەندەگٸ جەر تەسٸلمەي, سەنٸڭ مەملەكەتٸڭدٸ, ەدەتٸڭدٸ كٸم جويا الادى?!».
ەجەلدەن تٷرٸكتەر حالىقتىڭ, ەلدٸڭ قادٸرٸن جاقسى بٸلگەن جەنە ەلٸن بٸرلٸكتە ساقتاۋ ٷشٸن تاريحي تۇلعالار بار كٷشٸن, اقىل-ويىن اياماعان. «بٸرلٸك بار جەردە تٸرلٸك بار» دەگەن قاسيەتتٸ سەزٸم حالقىمىزدىڭ سٷيەگٸنە سٸڭٸپ كەتكەن. وسىنداي قاستەرلٸ ۇستانىمنىڭ ارقاسىندا بٸر تەكتەس ورتالىق ازييا حالىقتارىن بٸرٸكتٸرۋدە «تٷرٸك» تەرمينٸن قابىلداعان. ورتالىق ازييانى سوناۋ قارا تەڭٸزگە دەيٸنگٸ ۇلانعايىر جەردٸ مەكەندەگەن بٸر تەكتٸ ەتنوستار ٶزدەرٸن «تٷرٸك حالقىمىز» دەپ اتاعان. «تٷرٸك» تەرمينٸ ۋاقىتتى بٸلدٸرگەن جالپى مەنگە يە: «كەمەلٸنە كەلگەن ەل» دەگەن ۇعىمدى بٸلدٸرەدٸ. بۇل ەتنوستاردىڭ جالپى اتاۋى بولۋىمەن قاتار, ونىڭ دامۋ دەرەجەسٸن دە بٸلدٸرگەن. بٸلگە قاعان باسقارعان قۇدٸرەتتٸ تٷرٸكتەر يمپەريياسى, ياعني ٶسٸپ-ٶنٸپ جەتٸلگەن تٷرٸك ەلٸ ەكەنٸن بٸلدٸرگەن.
ۋ.شەلەكەنوۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,
قر ۇلتتىق اكادەميياسىنىڭ قۇرمەتتٸ مٷشەسٸ
"تٷركٸستان" گازەتٸ
