Animatsiianyń qalai jasalatyny ərkimge de qyzyq. Filmdi qalai túsiretini jaily kórip-bilip júrmiz ǵoi, al animatsiianyń jasalýy bizge jumbaqtai kórinedi. Osy oraida «Qazaqfilm» kinostýdiiasyndaǵy Animatsiia birlestigimen birlese otyryp osy taqyrypty jazsaq dedik. Endeshe búgin animatsiianyń qalai bastalatyny, alǵashqy qadamdar týraly aqpar berýge tyrystyq. Arasynda qazaq animatsiiasyn sheteldik shyǵarylymdarmen salystyra otyryp, bar-joǵymyzdy da túgendei otyrdyq.
Buǵan deiin qazaq balalaryn «Əlin bilmegen», «Aq qaz», «Baqyt jolynda», «Bógde», «Tastúlek» sekildi birqatar mýltfilmdermen súiinshilegen jas rejisserlar Turdybek Maidan men Tilek Tóleýǵazy osy jaidy barynsha tolyq əńgimelep berýge tyrysty..
T.Tóleýǵazy: Eń aldymen filmniń taqyryby tańdalady. Odan soń taqyrypqa sai stsenarii jazylady. Basynan aiaǵyna deiin: detaldar, keiipkerler, onyń ishinde jaǵymdy-jaǵymsyz keiipkerler arasyndaǵy tartys, barlyǵy búge-shigesine deiin jazylady.
T.Maidan: Biz animatsiia qalai jasalatynyn túsindirý úshin qazirgi jasalyp jatqan «Muzbalaq» tolyqmetrajdy filmin negizge alyp, sol boiynsha egjei-tegjeili túsindirsek deimiz.
Rejisserlar, stsenarist, sýretshiler birigip 20 kúnde «Muzbalaqtyń» qańqasyn, iaǵni stsenariiin jasap shyqtyq. Munda da adam men búrkittiń dostyǵy kórsetiledi. Biraq, «Tastúlekten» basqasha bolady.
Stsenarii daiyn boldy. Ideia jasaldy. Odan soń stsenariidiń dialogtary qurylady. Odan keiingi jumys – stsenariidegi keiipkerlerdiń obrazyn jasaý.
T.Tóleýǵazy: Munyń bəri sýretterin salý arqyly júzege asady. Sýret arqyly keiipkerdiń obrazyn ashý kerek. Sýret te olardyń minezine bailanysty salynady. Mysaly, sýret salǵanda keiipkerdiń bet-beinesinen, kiiminen obraz kórinýi kerek. Soǵan sai detaldar beriledi. Jaǵymsyz keiipker bolsa, onyń ortasyn da oilastyramyz. Onyń turatyn ortasy qandai bolý kerek? Mysaly, jaǵymdy keiipkerler ashyq aspan astynda ómir súredi. Al jaǵymsyz keiipkerlerdiń ortasyn qyzyl-qońyr, qara túspen beremiz. Keiipkermen qosa kórkemdik sheshimderdi qosarlap oilastyra otyramyz. Filmde oinaityn detaldar da keiipker jasaý barysynda salynady. Keiipker sóileý barysynda qalai qimyldaý kerek ekenin osy kezde turaqtandyryp otyramyz. Osy jumystardy jasaǵan kezde keiipkerdiń minezi ashylady.
T.Maidan: Filmde «antigeroi» Shegir dep atalady. Bir kózi kishkene aqshyl. Qazaq dalasynda ondai adamdar bar. Aiyr iek, shegir, kózine aq kirgen adamdar bar. Shegirdi óte myqty adam retinde jasadyq. Bir qaraǵanda batyl tulǵaly, eldiń tiregi siiaqty kórinedi. Biraq óńi de, kiimi de sýyq. Kishkene basty, keń iyqty etip berdik. Kiiminde de qustyń detaldary bar. Mysaly, túimeleri qustyń súieginen. Oń qolynda qara qolǵaby bar. Saqalynyń da ortasyna aq tús berdik. Ala tús arqyly onyń minezin asha tústik. Kúshi kóp, biraq aqyly az.
Al qaharman keiipkerdi Shegir siiaqty úlken emes, qalypty jasadyq. Biraq aqyldy, sózge sheshen. Kiiminiń túsi ashyq. Qazaq dalasynda islamnan buryn shamanizm bolǵan. Sol úshin ol zamandy baqsysyz elestete almaisyz. Filmge Baqsyny kirgizdik. Tylsym kúshterdiń habaryn aitatyn, bolashaqty boljaityn keiipker. Ony da óz minezine sai sýrettedik. Jalań aiaq, qysqa jeńdi kiim, jalbyr shashty. Baqsy halyqqa aitar sózin óleńmen aitady.
Ekinshi bas keiipker – Búrkit. Búrkittiń balapan kezi jəne muzbalaq kezi bar. Anasy men onyń qartaiǵan kezi de bar. Búrkittiń anasyn aq túspen berdik. Ómirde aq búrkit bolmaityn shyǵar, biraq ol – ananyń obrazy. Aq tústi kimeshektiń, tazalyqtyń obrazy retinde kórsettik. Al muzbalaqty qazaqtyń tabiǵatyna jaqyn qońyr, altyn sary túspen berdik.
Qandai janrlarǵa bólinedi?
T.Maidan: Əlemdik shyǵarmalar qandai negizgi janrlarǵa bólinse, bul da solai jikteledi. Al mýltfilm mektepke deiingi, mektep jasyndaǵy balalarǵa jəne eresekterge dep bólinedi. Mektepke deiingi mýltfilmder óte qarapaiym, zatty tanystyrý siiaqty tanymdyq turǵyda jasalady. Al mektep jasyndaǵy balalarǵa jəne eresekterge aitary bar, filosofiialyq oi bildiretin filmder jatady. Mysaly, «Muzbalaq» mektep jasyndaǵy balalarǵa jəne eresekterge arnalǵan.
T.Tóleýǵazy: Əlemdi qarasańyz, olar mýltfilmdi tek balalar kóredi degen túsinikten aryldy. Balalar da, eresekter de mýltfilmnen ózine kerektisin alyp júr. Mýltfilm taqyrypqa, stsenariige bailanysty komediia, tragediia, kinodrama janrlaryna bólinedi. Al bizde, qazaq animatsiiasynda komediia janry az.
Animatsiia jasaýǵa qandai mamandar kerek?
T.Maidan: Animatsiia jasaýshy əlemdik úlken kompaniialarda bir filmde eki-úsh rejisser bolady. Sýretshiler de kóp. Odan keiin keregi – animatorlar. Animator degenimiz – qimyldy jasaityn mamandar. Olar kóp bolýy kerek. Kóp bolǵan saiyn jumys qarqyny kúshti bolady, filmniń sapasy da kóteriledi. Al bizdegi qazaq animatsiiasyndaǵy kemshilik maman jetispeýshilik. Biri tabylsa, ekinshisi tabylmaidy.
T.Tóleýǵazy: Odan keiin montajdaýshy kerek. Dybystaýshy akterlar men kompozitor da kerek. Əlemdik animatsiiada stsenariige qosymsha qyzyqty sahnalardy oilastyratyn arnaiy top bolady. Ony «gid» deimiz. Al bizde ondai top əli qalyptasa qoiǵan joq.
Mýltfilmge «túsýge» bola ma?
T.Tóleýǵazy: Ərine, mýltfilmge túsý degen uǵym joq. Biraq 3D formatta jasalǵan keiipkerdi adamǵa bailanystyrýǵa bolady. Arnaiy baǵdarlama bar, adamdy keiipkerge jalǵap, sonyń qimylyn, minezin kóshirýge bolady. Iaǵni, animatsiiada sizdiń qimylyńyz, obrazyńyz kórinedi. Shetelde ondai animatsiialar bar. Mysaly, Djeki Channyń, Shakiranyń mýltfilmderi bar.
Qandai oqýlyqtar bar?
– Animatsiiaǵa qyzyǵatyn balalarǵa bizde arnaiy oqýlyqtar bar ma? Joǵary oqý oryndarynda bul salaǵa bailanysty oqý júiesi qalai?
T.Maidan: Bizde animatsiia salasyna əli de balanyń isi, balanyń oiynshyǵy dep qaraityn siiaqty. Munyń úlken ideologiia ekenin, úlken óner ekenin, tipti, kinonyń shyńy ekenin túisiner emes. Sondyqtan animatsiiaǵa qatysty eshqandai oqýlyq joq. Joǵary oqý oryndarynda ər muǵalim óziniń bilgenin, túigenin sabaq retinde ótip jatyr. Sheteldiń materialdaryna júginedi. Úlken muǵalimder keńestik júiede oqyǵanymen úiretip júr.
T.Tóleýǵazy: Qazir əlemdik animatsiianyń barlyǵy tolyqtai 3D formatqa kóshti. Biraq bəribir klassikalyq animatsiiadan qashyp kete almaidy. Iaǵni, qozǵalystardyń barlyǵy sol negizde shyǵady.
T.Maidan: «Qarlyǵashtyń quiryǵy nege aiyr?» mýltfilmi men qazirgi animatsiianyń arasy birshama ózgerdi. Buryn sýretterdiń barlyǵyn qolmen salatyn. Fotoapparatqa túsiretin, skaner jasaityn edi. Ərbir kadrdy qolmen boiap otyrdy. Animatsiiaǵa qashanda sýretshiniń sheberligi kerek. Akterlyqty qaǵaz betine sýretshiniń sheberligi arqyly túsirý eshqashan ózgermeidi. Tehnika qansha damyp, qaida barsa da, osy nərse múlde ózgermeidi. Sondyqtan animatsiia jasaý úshin myqty sýretshi bolýyń kerek.
Jazyp alǵan Asylan TILEGEN
