Tuńǵysh qazaq basylymdarynyń alǵashqy qoldaýshylary kimder?

Tuńǵysh qazaq basylymdarynyń alǵashqy qoldaýshylary kimder?

Tuńǵysh qazaq basylymdarynyń alǵashqy qoldaýshylary (metsenattary) kimder? Máselen, 1911 jyldan bastap Bókei ordasynda jaryqqa shyqqan "Qazaqstan" gazetin Zeinel-Ǵabiden Taǵiev pen Sháńgerei Bókeev qarjylandyrǵan. Baqytjan Qarataevtyń "Qazaqstanǵa" shyqqan myna maqalasy bek paidaly bolady dep oilaimyn. Aitpaqshy, qazaqtyń eń alǵashqy fotografy osy Sháńgerei tóre edi...

Azamattarǵa jáne bir-eki aýyz sóz

Troitski shaharynda qazaq tilinde «Aiqab» jýrnaly shyqdy deb, Oralski shaharynda «Qazaqstan» ǵazitasy shyqdy deb qazaq azamatdary qýanysyb jatqan kórinedi. Muny bilib, azamatdarǵa aitatuǵyn az ǵana sózim bar: «Aiqab» jýrnalynyń shyǵýyna rashýd shyǵaryb, sebeb bolǵan Troitski musylmany Iaýshiev bolady, «Qazaqstannyń» shyǵýyna sebeb bolǵan Baký shaharynyń musylmany general Zeinelǵabiden Taǵiev hám Jahangir hannyń niberesi sultan Shhangirei degen musylman bolady. Taǵiev myń som berdi, sultan Shhangirei bes júz som berdi.

Qufia emes, jaria ǵoi, tanyq emes anyq ǵoi, qazaq halqy musylmannyń bir bólegi, eli hám bylaiǵy musylmandarǵa qaraǵanda óner-bilimnen mahrum bolyb keiin qalýny. Rýsiiadaǵy din qaryndastarymyz Qazan, Qavqaz, Túrkistan musylmandary sońǵy ýaqytdarda óner-bilimderin asyryb ilgeri ketdi. Qazaq halqy bu musylmandardyń shańyna da aralasa almai qaldy. Qazaqdyń qibat kórgeni hám alań bolǵany ýpraýitel-ystarshina, narodnyi sýdia laýazymlary boldy. Bu laýazymlar úshin azamatlar biri-birimen talasyb, kób somalar shyǵaryb kele jatyr. Biraq olarǵa ókbeleýge tiis emes, anyń úshin bul talas – nadandyqdyń belgisi. Moinymyzǵa alaiyq, oryssha hám musylmansha oqyǵandarymyzdan da kóbimizdiń kóńilimiz nadan, óner-bilim súiegimizdi syndyryb, etimizdi jyrtyb, boiymyzǵa áli sińgen joq. Solai bolǵansyn syrtymyz sulý, kóńilimiz las bolýy ǵajab emes. Sol sebebdi danyshman musylman qaryndasdarymyz ǵinaral Taǵiev, Iaýishov hám sultan Shháńgirei hazratlary qazaq syqyldy qaryndas halqyn aiab, kózin ashar úshin uiqysynan oiatar úshin óner-bilim jolyna aidar úshin dáýletderin aiamai, «Aiqab» hám «Qazaqstan» ǵazitalarynyń shyǵýyna járdem berib jatyr. Endi shylbyr berib, báigi atyndai kótermelegen danyshmandarǵa ilese alsaq jarar edi. Ǵiniral Taǵiev, Iaýishov hám sultan Shhangirei haziretderiniń járdeminen túsindik: qazaqdyń «Oida on siyrdyń múiizi syrqyrasa, qyrda qyryq siyrdyń múiizi syrqyraidy» degen maqaly osy eken. Qazaq musylmandarynyń nadan bolyb, ǵairi halyqdan óner-bilim jolynda keiin sheginib qalyb bara jatqanyna arlanyb, bul danyshmandar qazaqdy qyzǵanǵandyǵyn bildirdi. Ǵiniral Taǵievdiń násili ázirbaijan tatary bolady. Iaýishovdyń násili Qazan tatary bolady. Sultan Shhangirei qazaqdyń óziniń tóresi bolady. Arǵy atasy Ábilhaiyr han, anyń uǵly Nuraly han, anyń uǵly Seidgirei sultan, anyń uǵly danyshmanymyz sultan Shhangirei bolady.

Sol sebebdi bul danyshmandardy Alla taǵala bu dúniadaǵy hám ol dúniadaǵy maqsuddaryna jetkersin deb biz olarǵa fatiha berib, duǵada turmyz hám turalyq.

Sultan Bahytjan Bisǵáli uǵly Qarataev

"Qazaqstan" gazeti, №5, 19.01.1912 jyl

Serikbol Hasan