تۇڭعىش قازاق باسىلىمدارىنىڭ العاشقى قولداۋشىلارى (مەتسەناتتارى) كٸمدەر? مەسەلەن, 1911 جىلدان باستاپ بٶكەي ورداسىندا جارىققا شىققان "قازاقستان" گازەتٸن زەينەل-عابيدەن تاعيەۆ پەن شەڭگەرەي بٶكەەۆ قارجىلاندىرعان. باقىتجان قاراتاەۆتىڭ "قازاقستانعا" شىققان مىنا ماقالاسى بەك پايدالى بولادى دەپ ويلايمىن. ايتپاقشى, قازاقتىڭ ەڭ العاشقى فوتوگرافى وسى شەڭگەرەي تٶرە ەدٸ...
ازاماتتارعا جەنە بٸر-ەكٸ اۋىز سٶز
ترويتسكٸ شاحارىندا قازاق تٸلٸندە «ايقاب» جۋرنالى شىقدى دەب, ورالسكٸ شاحارىندا «قازاقستان» عازيتاسى شىقدى دەب قازاق ازاماتدارى قۋانىسىب جاتقان كٶرٸنەدٸ. مۇنى بٸلٸب, ازاماتدارعا ايتاتۇعىن از عانا سٶزٸم بار: «ايقاب» جۋرنالىنىڭ شىعۋىنا راسحۋد شىعارىب, سەبەب بولعان ترويتسكٸ مۇسىلمانى ياۋشيەۆ بولادى, «قازاقستاننىڭ» شىعۋىنا سەبەب بولعان باكۋ شاحارىنىڭ مۇسىلمانى گەنەرال زەينەلعابيدەن تاعيەۆ ھەم جاھانگير حاننىڭ نيبەرەسٸ سۇلتان شھانگيرەي دەگەن مۇسىلمان بولادى. تاعيەۆ مىڭ سوم بەردٸ, سۇلتان شھانگيرەي بەس جٷز سوم بەردٸ.
قۇفيا ەمەس, جاريا عوي, تانىق ەمەس انىق عوي, قازاق حالقى مۇسىلماننىڭ بٸر بٶلەگٸ, ەلٸ ھەم بىلايعى مۇسىلماندارعا قاراعاندا ٶنەر-بٸلٸمنەن ماحرۇم بولىب كەيٸن قالۋنى. رۋسيياداعى دٸن قارىنداستارىمىز قازان, قاۆقاز, تٷركٸستان مۇسىلماندارى سوڭعى ۋاقىتداردا ٶنەر-بٸلٸمدەرٸن اسىرىب ٸلگەرٸ كەتدٸ. قازاق حالقى بۇ مۇسىلمانداردىڭ شاڭىنا دا ارالاسا الماي قالدى. قازاقدىڭ قيبات كٶرگەنٸ ھەم الاڭ بولعانى ۋپراۋيتەل-ىستارشينا, نارودنىي سۋديا لاۋازىملارى بولدى. بۇ لاۋازىملار ٷشٸن ازاماتلار بٸرٸ-بٸرٸمەن تالاسىب, كٶب سومالار شىعارىب كەلە جاتىر. بٸراق ولارعا ٶكبەلەۋگە تيٸس ەمەس, انىڭ ٷشٸن بۇل تالاس – ناداندىقدىڭ بەلگٸسٸ. موينىمىزعا الايىق, ورىسشا ھەم مۇسىلمانشا وقىعاندارىمىزدان دا كٶبٸمٸزدٸڭ كٶڭٸلٸمٸز نادان, ٶنەر-بٸلٸم سٷيەگٸمٸزدٸ سىندىرىب, ەتٸمٸزدٸ جىرتىب, بويىمىزعا ەلٸ سٸڭگەن جوق. سولاي بولعانسىن سىرتىمىز سۇلۋ, كٶڭٸلٸمٸز لاس بولۋى عاجاب ەمەس. سول سەبەبدٸ دانىشمان مۇسىلمان قارىنداسدارىمىز عينارال تاعيەۆ, ياۋيشوۆ ھەم سۇلتان شھەڭگيرەي حازراتلارى قازاق سىقىلدى قارىنداس حالقىن اياب, كٶزٸن اشار ٷشٸن ۇيقىسىنان وياتار ٷشٸن ٶنەر-بٸلٸم جولىنا ايدار ٷشٸن دەۋلەتدەرٸن اياماي, «ايقاب» ھەم «قازاقستان» عازيتالارىنىڭ شىعۋىنا جەردەم بەرٸب جاتىر. ەندٸ شىلبىر بەرٸب, بەيگٸ اتىنداي كٶتەرمەلەگەن دانىشماندارعا ٸلەسە الساق جارار ەدٸ. عينيرال تاعيەۆ, ياۋيشوۆ ھەم سۇلتان شھانگيرەي حازٸرەتدەرٸنٸڭ جەردەمٸنەن تٷسٸندٸك: قازاقدىڭ «ويدا ون سيىردىڭ مٷيٸزٸ سىرقىراسا, قىردا قىرىق سيىردىڭ مٷيٸزٸ سىرقىرايدى» دەگەن ماقالى وسى ەكەن. قازاق مۇسىلماندارىنىڭ نادان بولىب, عايري حالىقدان ٶنەر-بٸلٸم جولىندا كەيٸن شەگٸنٸب قالىب بارا جاتقانىنا ارلانىب, بۇل دانىشماندار قازاقدى قىزعانعاندىعىن بٸلدٸردٸ. عينيرال تاعيەۆدٸڭ نەسٸلٸ ەزٸربايجان تاتارى بولادى. ياۋيشوۆدىڭ نەسٸلٸ قازان تاتارى بولادى. سۇلتان شھانگيرەي قازاقدىڭ ٶزٸنٸڭ تٶرەسٸ بولادى. ارعى اتاسى ەبٸلحايىر حان, انىڭ ۇعلى نۇرالى حان, انىڭ ۇعلى سەيدگيرەي سۇلتان, انىڭ ۇعلى دانىشمانىمىز سۇلتان شھانگيرەي بولادى.
سول سەبەبدٸ بۇل دانىشمانداردى اللا تاعالا بۇ دٷنياداعى ھەم ول دٷنياداعى ماقسۇددارىنا جەتكەرسٸن دەب بٸز ولارعا فاتيحا بەرٸب, دۇعادا تۇرمىز ھەم تۇرالىق.
سۇلتان باحىتجان بيسعەلٸ ۇعلى قاراتاەۆ
"قازاقستان" گازەتٸ, №5, 19.01.1912 جىل
سەرٸكبول حاسان
