Tuńǵysh kásibi dirijer Shamǵon Qajyǵaliev

Tuńǵysh kásibi dirijer Shamǵon Qajyǵaliev Bir ózi bir ǵasyrdyń júgin arqalap, óner kerýenin órge bastaǵan, qazaq halqynyń mádenietine ólsheýsiz eńbek sińirgen aitýly tulǵalarymyz az emes. Sonyń biri – Shamǵon Qajyǵaliev. Kóziniń tirisinde eliniń ardaqtysy, halqynyń qadirlisi bolǵan Shamǵon aǵanyń týǵanyna biyl 90 jyl toldy. Osy oraida, sońyna óshpes mura qaldyrǵan, birneshe býyn urpaqqa ǵibraty mol tárbie bergen ulyq ustaz, asyl azamat týraly oiǵa túigenderimdi aitsam deimin. 

Shamǵon Qajyǵaliev óziniń erek­she qabiletiniń arqasynda 1950-jy­ly Almaty konservatoriiasyn úsh ma­mandyq boiynsha bitirgen. Atap ait­qanda, dombyra boiyn­sha Qa­zaq­stannyń halyq ártisi Q.Jan­ti­leý­ovten, skripka boiynsha professor I.A.Lesmannan dáris alǵan jáne ha­lyq aspaptar fakýltetinde orkestr­men dirijerleýden A.Q.Jubanov pen L.M.Shargorodskii synybyn tá­mamdaǵan.

Sondai-aq 1964 jyly Le­ningrad konservatoriiasynyń opera-simfoniia dirijeri fakýltetin (professor E.P.Grikýrovtyń synyby boiynsha) bitirdi. Ahmet Jubanovtyń daryndy shákirtteriniń biri boldy. 1944 jyly konservatoriia ashylǵanda Ahańnyń 6 shákirti bolǵan, olar: Shamǵon Qajyǵaliev, Fatima Balǵaeva, Qubysh Muhitov, Habidolla Tastanov, Bolat Sarybaev jáne Fýat Mansurov. Osy alty daryn iesi de keiin óner álemindegi jaryq juldyzdarǵa ainaldy. 

Men 1967 jyly Oraldyń mýzy­ka­lyq ýchilishesin bitirip, Almaty­da­ǵy konservatoriiaǵa oqýǵa tústim. On­da Qarshyǵa Ahmediiarov, Shámil Ábil­taimen birge oqydyq. Qarshyǵa ekeý­miz kon­kýrstan ótip, Qurmanǵazy atyn­daǵy orkestrge qabyldandyq. Mine, biz sol kezden bastap Shamǵon aǵanyń ónegesin kórip óstik. Oqi júrip, bes jyl boiy orkestrdiń quramynda óner kór­settik. Konservatoriia bizge teo­riia­lyq bilim berse, al orkestr prak­ti­ka­lyq konservatoriiaǵa ainaldy. Ha­lyq arasynda osylai atalýshy edi.

Or­kestr quramynda Rústembek Omarov, Baq­tiiar Qubaijanov, Aisa Sháripov, Samiǵolla Andarbaev, Ǵinolla Isma­ǵu­lov, Abdol Niiazqojaev degen el aǵalary boldy. Solardan tálim-tárbie aldyq.  Orkestr quramynda birge júrý, bir ujymda syilastyqpen eńbek etý, sypaiy da salmaqty bolý, sahna mádenietin saqtaý, kórermenmen ilti­patty bailanys ornata bilý – osy­nyń bári ómir mektebi. Búgingi tań­da da jastarǵa aitar aqyl-keńesimiz bar, óitkeni jasy úlken adamdar keiingi tolqyn burynnan kele jatqan jaq­sy dástúrdi jalǵastyrsa eken, kieli ónerimizdi shoýǵa, dańǵazaǵa ainal­dyrmasa eken degen tilekterin bil­di­re­di. Dástúrli ónerdiń tól qasieti saq­talǵany jón. 

Qadyr Myrza Áli aǵamyz «Naǵyz qazaq qazaq emes, Naǵyz qazaq – dom­byra!» dep tegin aitpaǵan ǵoi. Shy­nyn aitqanda, qazaqty qazaq etip otyr­ǵan da dombyra. Al sondai ulttyq qun­dy­ly­ǵymyz – dombyramyzdy qasterlei al­masaq, kim bolǵanymyz? 

Jas aqyn Serik Seiitmannyń:

«Dombyranyń pernesinde án ǵajap, 

Dombyranyń shanaǵynda zarly  azap. 

Qazaq bolyp qaldy máńgi dombyra, 

Dombyra bop qalsa eken-aý ár qazaq!», degen ǵajap jyr joldary bar. Qadyr aǵamyzdyń óreli oiyn ári qarai jalǵastyryp tur emes pe?! 

Shamǵon aǵamyz kúi ónerin kieli sa­naǵan jan. Kúidiń yrǵaǵynyń, ek­pininiń, oryndalý sheberliginiń saq­ta­lýyna óte qatań qaraityn edi. Kez kelgen kúi ne mýzykalyq shyǵarma oryn­dal­ǵanda, onyń bir qaǵysy ne artyq, ne kem bolýyna jol bermeitin-di. Kúidi buzyp nemese ózinshe bir mánermen oryndaityndarǵa jany qas boldy. 

Shákeń basqarǵan orkestrde men 15 jyl­dai eńbek ettim. Shamǵon aǵanyń qa­synda júrdik, aqyl-keńesin qalt etip, qaǵys jibergen emespiz.  Shamǵon Saǵaddinuly sahna má­denietine óte qatań qaraityn adam edi. Orkestrdiń sahnaǵa shyǵýyna, jeke ánshilerdiń kórermen aldyna kelip, óner kórsetýine deiin úlken mán beretin-di. Óziniń halyq aldyna shyǵýy, dirijerlik jasaýy, qoshemet bildirgen halyqqa iltipat bildirýi – bári-bári bir keremet kelisim men úilesimdilik taýyp jatatyn. Óne boiynan tektilik qasietti kórýshi edik. 

Joǵary bilim alyp, dirijer bol­ǵandar az emes qoi, alaida kei­bi­reý­ler orkestr men jeke ánshi­ni qos­qanda, ekeýin bir arnaǵa túsire al­mai jatatyn tustary kez­desedi. Ony syrttaǵy adam kóp bile ber­meidi, al orkestrdiń ishinde otyr­ǵan adamdar ańǵaryp qalady. Men orke­strdiń ishinde otyryp, Shákeńniń kere­met zerektigin ishten kórdim. Kei­bir ánshiler ánniń bir jerin ne qys­qartyp, sozyp jiberýi múmkin, sondaida sheber dirijer ǵana ony orkestrmen úndestirip, «tigisin jatqyzyp» ji­bere alady. Orkestrdegi 80 adamdy bir ekpinde ustaý, jeke ánshini súiemeldei bilý úlken qabilettilikti, asqan daryndylyqty talap etedi. Muny kúi qudiretin, orkestr ónerin qapysyz meńgergen adam ǵana abyroimen atqara alady. 

Shamǵon Saǵaddinulynyń jáne bir úlken qasieti – ulttyq dástúrli óner men eýropalyq mýzykany tereń bile­tin­digi. Almaty konservatoriiasy­nan ulttyq ónerdi igergeni, al Le­ningrad konservatoriiasynan opera-simfoniia dirijeri mamandyǵyn alýy ony jan-jaqty qalyptastyrdy, son­dyqtan ol – tuńǵysh kásibi dirijer. Opera – búkil ónerdiń jiyntyǵy. Ope­ranyń quramynda kúi, bi, hor, án, or­kestr, ariia – osylardyń bári bar. Al sonyń bárin basqarý, «bir tilde sói­letý» úlken júrekti dirijerlerdiń ǵa­na qolynan keledi. Bibigúl Tólege­no­va, Ermek Serkebaev kezinde dirijer Shamǵonnyń dirijerlik jasaýymen án salǵandy qalap turatyn edi, óitkeni tuǵyrda Shákeń turǵanda, olar da senimdi bolady, eshqandai oqys jaǵdai oryn almaidy. 

Orkestr aldynda dirijer turatyn tuǵyr «dirijer pýlti» dep atalady. Shákeńniń «Dirijer pýltine bir attap shyǵýǵa bolady, al sol bir attaý úshin qansha ter tógýiń kerek?» degen qanatty sózi bar edi. Iaǵni dirijer bolý úshin kóp oqýyń, kóp izdenýiń kerek ekendigin ait­qany ǵoi. 

Syrttai qaraǵan kórermenge sahnaǵa shyqqan adamdar únemi jarqyrap turady. «Osylardyń ómiri keremet!» dep tamsanady. Shyn máninde olai emes qoi. Máselen, úsh minýt óner kór­setip, jarqyrap shyǵýdyń arǵy ja­ǵyn­da qanshama eńbek jatyr? So­ny esker­genimiz jón. Shákeńniń taǵy bir sózi bar. Dirijerlik joldy tań­daǵan jandardyń óneri kóńilinen shyq­pai jat­sa, kóp oqyp, kóp úirený, úlken­der­den tálim alý qajet ekenin aita kelip: «Ózin ózi syilaityn dirijer júz astronomiialyq saǵattaǵy mýzykany jatqa bilýi kerek!» – deitin edi. 

Shamǵon aǵa jas kezinde kezdesken qiyndyqtarǵa qaramai, Leningrad konservatoriiasyn da jaqsy bitirgen. Keide orkestrdegi bir adam durys dai­yn­dyq jasamasa nemese óz isine shy­naiy berilmegenin baiqap qalsa: «Men balam men áielimdi nan men sýǵa qa­ra­typ otyryp oqydym. Al sizder mý­zykanyń tereń iirimderine mán bermeisizder. Óner jolyna túsý úshin bárin umytyp, soǵan birjola berilýiń kerek. Áitpese, el súisinetin mýzyka shyqpaidy», dep eskertý jasaityny bar edi. 

Osy tusta sál sheginis jasaiyn. 1947 jyly Almaty konservatoriiasynda dombyrashylar konkýrsy boldy. Sol baiqaýǵa Shamǵon Qajyǵaliev, Nurǵisa Tilendiev, Rústembek Omarov, Habidolla Tastanov, Seiilhan Qusai­ynov, Ǵylman Áljanov, Álmurat Óte­ǵulov siiaqty óte myqty dombyrashy­lar qatysqan eken. Sonda birinshi oryn­dy Shákeń alǵan ǵoi! Bul oqiǵany kóp adam bile bermeidi. Myqtylyqtyń bir aiǵaǵy osyndai! 

Shákeńniń adami qasietteri de bir bólek edi. Ol qamqor, meiirban, keń peiildi, sonymen qatar ózine de, ózgege de talap qoiǵysh bolatyn. Ótirik pen jalǵan sóileýge, jaǵympazdyqqa, jyltyraq pen kózboiaýshylyqqa jany qas boldy. Kim bolsa da, shynyn aitqandy, qandai kúi tartsań da, shynaiy oryndaǵandy jón kóretin edi. Kóp sóilegendi jaratpaityn. Óziniń ustazy Qali Jantileýov kóp sóilemeitin adam bolǵan. Qandai jumysyńdy da ispen kórsetseń bolǵany, odan basqa talap qoimaidy.

Jalpy, ómirde túigeni mol, kóp biletin adamdar tirshilikte usaq-túiekke asa mán bermeidi. Shákeń, qazaqsha aitqanda, kesek týraityn iri jan edi. Qashan da ujymnyń bereke-birligin saqtai bildi. Adamdardy syilaý qabileti erekshe boldy. Sol qasietimen ujymǵa, aǵa tolqyn men keiingi býyn jastarǵa úlgi bola bildi.

Adamdardy syilai biletin qa­sieti bolmasa, 50 jyldai orkestrdi bas­qaryp tura ala ma?!  Shamǵon Saǵaddinulynyń jany orkestrmen bir boldy. Ózi barǵan jerge orkestrdiń de barǵanyn jaqsy kó­rý­shi edi. Bul – óziniń ustazy Ahmet Ju­banovtan qalǵan tárbie. Bir úlken qa­laǵa barǵanda, úkimettik kontsert bo­lypty, sodan keiin banketke Ahmet Juba­novtyń ózin shaqyrǵan da, orkes­tr- di shaqyrmaǵan eken. Sonda Ahań: «Men barmaimyn», – depti. «Nege barmai­syz?» dep suraǵanda, «Orkestr bar­maǵan jerge men de barmaimyn, or­kestr kerek joq jerge, men de kerek emespin!», degen eken. Sodan soń ol kisini amalsyz orkestrmen qosa sha­qyr­­ǵan eken. 

Qurmanǵazy orkestri shetelge de jii shyǵyp turǵany belgili. 1975-1976 jyldary Italiia men Frantsiiaǵa bardyq. Sonda bir stadionda Ermek Serkebaev aǵamyz Figaronyń operalyq ariiasyn oryndaǵanda myńdaǵan kórermen airyqsha yqylaspen qabyl aldy. Shákeń men Ermek aǵa, orkestr úsheýi bir adam siiaqty úndestikpen óner kórsetti. Ol endi bir umytylmastai oqi­­ǵa boldy. Sol siiaqty, Bibigúl Tóle­ge­nova orkestrge qosylyp, «Bul­bul­dy», «Gaýhartasty» aitqanda, ǵajap ja­ra­symdylyqty kóretin edik. Ermek aǵa­myz «Sursha qyzdy», taǵy basqa ánderdi Qurmanǵazy orkestrimen aitsa eken dep turatynbyz. 

Shamǵon Qajyǵalievtiń salyp ketken dańǵyl joly jalǵasyn tabýda. Búgingi tańda Qurmanǵazy atyndaǵy orkestrge Arman Júdebaev dirijerlik etedi. Ózi konservatoriia bitirgen, jigerli, asqan talantty, myqty kúi­shi jigit. Orkestrdiń direktory Nur­ǵisa Dáýeshov te úlken ujymnyń qa­lyp­tasqan dástúrin saqtap, halyqty óner­diń káýsár bulaǵymen sýsyndata berý jo­lynda eńbek etip kele jatqanyn aita ket­kenimiz jón. 

Óziniń izin basady degen úlken uly Tiles ómirden erterek ketti. Más­keý­de oqyǵan, keremet óner iesi bola­tyn. Daryndy kompozitor bolyp qalyp­ta­syp kele jatyr edi. Amal qansha?.. 

Halqymyz «Ornynda bar ońalar» degen. Shákeńniń óner kerýenin ekinshi uly Naryn jalǵastyrady dep senemiz. Qyz­darynan taraǵan urpaqqa da Shákeń­niń asyl qasietteri darityny anyq.

Endigi jerde Shamǵon Saǵaddi­n­uly­­nyń esimin el esinde qaldyrý maq­sa­­tynda júieli jumystar júrgizilgeni ab­zal dep oilaimyn. Almaty, Astana, Oral qalalarynda Sh.Qajyǵaliev esi­mi be­ril­gen kóshe bolsa, qandai ǵa­nibet! Shákeń­niń atynda óner mek­tep­teri ashyl­sa, oryndy bolar edi. Almaty qa­la­synda Shamǵon aǵanyń eńseli eskertkishi tursa, qandai jarasymdy bolar edi?! Osyǵan memlekettik deńgeide mán berilip, Úkimet, Mádeniet jáne sport ministrligi, ultjandy azamattar ún qosyp, qoldaý bildirip, naq­ty ister júzege asyrylyp jatsa, el­digimizdiń belgisi emes pe?! Buǵan je­ke kásipkerler de atsalysýyna bola­dy. Osy bastamany iske asyrǵandar ha­lyqtyń da rizashylyǵyna bólener edi, Shákeńniń rýhy da razy bolatyny sóz­siz. Shákeńdei óner iesi, dirijer ilý­de bireý! Ol – qazaq óneriniń biregei tul­ǵasy. Sondai jandardy qadirlep, pir tutpasaq, bolashaqqa ne dep baramyz?! 

Shamǵon Qajyǵalievtiń ónegeli ómir jolynan, atqarǵan qyrýar eń­be­ginen keiingi jastar úlgi alýy ke­rek. Ol – elge, halyqqa adal qyz­met etý­­diń úlgisin kórsetip ketken adam. Óner­­di qadirleitin halqy bar­da, Shá­keń­­niń esimi eshqashan umy­tyl­mai­dy, óit­keni ol – el júre­ginde saq­ta­latyn ki­eli óner iesi.

Aitjan TOQTAǴAN, 

kúishi-dombyrashy, folklortanýshy,  Qazaqstannyń eńbek sińirgen óner qairatkeri, professor

2017 jyl