تۇڭعىش كەسٸبي ديريجەر شامعون قاجىعاليەۆ بٸر ٶزٸ بٸر عاسىردىڭ جٷگٸن ارقالاپ, ٶنەر كەرۋەنٸن ٶرگە باستاعان, قازاق حالقىنىڭ مەدەنيەتٸنە ٶلشەۋسٸز ەڭبەك سٸڭٸرگەن ايتۋلى تۇلعالارىمىز از ەمەس. سونىڭ بٸرٸ – شامعون قاجىعاليەۆ. كٶزٸنٸڭ تٸرٸسٸندە ەلٸنٸڭ ارداقتىسى, حالقىنىڭ قادٸرلٸسٸ بولعان شامعون اعانىڭ تۋعانىنا بيىل 90 جىل تولدى. وسى ورايدا, سوڭىنا ٶشپەس مۇرا قالدىرعان, بٸرنەشە بۋىن ۇرپاققا عيبراتى مول تەربيە بەرگەن ۇلىق ۇستاز, اسىل ازامات تۋرالى ويعا تٷيگەندەرٸمدٸ ايتسام دەيمٸن.
شامعون قاجىعاليەۆ ٶزٸنٸڭ ەرەكشە قابٸلەتٸنٸڭ ارقاسىندا 1950-جىلى الماتى كونسەرۆاتوريياسىن ٷش ماماندىق بويىنشا بٸتٸرگەن. اتاپ ايتقاندا, دومبىرا بويىنشا قازاقستاننىڭ حالىق ەرتٸسٸ ق.جانتٸلەۋوۆتەن, سكريپكا بويىنشا پروفەسسور ي.ا.لەسماننان دەرٸس العان جەنە حالىق اسپاپتار فاكۋلتەتٸندە وركەسترمەن ديريجەرلەۋدەن ا.ق.جۇبانوۆ پەن ل.م.شارگورودسكيي سىنىبىن تەمامداعان.
سونداي-اق 1964 جىلى لەنينگراد كونسەرۆاتوريياسىنىڭ وپەرا-سيمفونييا ديريجەرٸ فاكۋلتەتٸن (پروفەسسور ە.پ.گريكۋروۆتىڭ سىنىبى بويىنشا) بٸتٸردٸ. احمەت جۇبانوۆتىڭ دارىندى شەكٸرتتەرٸنٸڭ بٸرٸ بولدى. 1944 جىلى كونسەرۆاتورييا اشىلعاندا احاڭنىڭ 6 شەكٸرتٸ بولعان, ولار: شامعون قاجىعاليەۆ, فاتيما بالعاەۆا, قۇبىش مۇحيتوۆ, حابيدوللا تاستانوۆ, بولات سارىباەۆ جەنە فۋات مانسۇروۆ. وسى التى دارىن يەسٸ دە كەيٸن ٶنەر ەلەمٸندەگٸ جارىق جۇلدىزدارعا اينالدى.
مەن 1967 جىلى ورالدىڭ مۋزىكالىق ۋچيليششەسٸن بٸتٸرٸپ, الماتىداعى كونسەرۆاتوريياعا وقۋعا تٷستٸم. وندا قارشىعا احمەديياروۆ, شەمٸل ەبٸلتايمەن بٸرگە وقىدىق. قارشىعا ەكەۋمٸز كونكۋرستان ٶتٸپ, قۇرمانعازى اتىنداعى وركەسترگە قابىلداندىق. مٸنە, بٸز سول كەزدەن باستاپ شامعون اعانىڭ ٶنەگەسٸن كٶرٸپ ٶستٸك. وقي جٷرٸپ, بەس جىل بويى وركەستردٸڭ قۇرامىندا ٶنەر كٶرسەتتٸك. كونسەرۆاتورييا بٸزگە تەورييالىق بٸلٸم بەرسە, ال وركەستر پراكتيكالىق كونسەرۆاتوريياعا اينالدى. حالىق اراسىندا وسىلاي اتالۋشى ەدٸ.
وركەستر قۇرامىندا رٷستەمبەك وماروۆ, باقتييار قۇبايجانوۆ, ايسا شەرٸپوۆ, ساميعوللا اندارباەۆ, عينوللا يسماعۇلوۆ, ابدول نييازقوجاەۆ دەگەن ەل اعالارى بولدى. سولاردان تەلٸم-تەربيە الدىق. وركەستر قۇرامىندا بٸرگە جٷرۋ, بٸر ۇجىمدا سىيلاستىقپەن ەڭبەك ەتۋ, سىپايى دا سالماقتى بولۋ, ساحنا مەدەنيەتٸن ساقتاۋ, كٶرەرمەنمەن ٸلتيپاتتى بايلانىس ورناتا بٸلۋ – وسىنىڭ بەرٸ ٶمٸر مەكتەبٸ. بٷگٸنگٸ تاڭدا دا جاستارعا ايتار اقىل-كەڭەسٸمٸز بار, ٶيتكەنٸ جاسى ٷلكەن ادامدار كەيٸنگٸ تولقىن بۇرىننان كەلە جاتقان جاقسى دەستٷردٸ جالعاستىرسا ەكەن, كيەلٸ ٶنەرٸمٸزدٸ شوۋعا, داڭعازاعا اينالدىرماسا ەكەن دەگەن تٸلەكتەرٸن بٸلدٸرەدٸ. دەستٷرلٸ ٶنەردٸڭ تٶل قاسيەتٸ ساقتالعانى جٶن.
قادىر مىرزا ەلٸ اعامىز «ناعىز قازاق قازاق ەمەس, ناعىز قازاق – دومبىرا!» دەپ تەگٸن ايتپاعان عوي. شىنىن ايتقاندا, قازاقتى قازاق ەتٸپ وتىرعان دا دومبىرا. ال سونداي ۇلتتىق قۇندىلىعىمىز – دومبىرامىزدى قاستەرلەي الماساق, كٸم بولعانىمىز?
جاس اقىن سەرٸك سەيٸتماننىڭ:
«دومبىرانىڭ پەرنەسٸندە ەن عاجاپ,
دومبىرانىڭ شاناعىندا زارلى ازاپ.
قازاق بولىپ قالدى مەڭگٸ دومبىرا,
دومبىرا بوپ قالسا ەكەن-اۋ ەر قازاق!», دەگەن عاجاپ جىر جولدارى بار. قادىر اعامىزدىڭ ٶرەلٸ ويىن ەرٸ قاراي جالعاستىرىپ تۇر ەمەس پە?!
شامعون اعامىز كٷي ٶنەرٸن كيەلٸ ساناعان جان. كٷيدٸڭ ىرعاعىنىڭ, ەكپٸنٸنٸڭ, ورىندالۋ شەبەرلٸگٸنٸڭ ساقتالۋىنا ٶتە قاتاڭ قارايتىن ەدٸ. كەز كەلگەن كٷي نە مۋزىكالىق شىعارما ورىندالعاندا, ونىڭ بٸر قاعىسى نە ارتىق, نە كەم بولۋىنا جول بەرمەيتٸن-دٸ. كٷيدٸ بۇزىپ نەمەسە ٶزٸنشە بٸر مەنەرمەن ورىندايتىندارعا جانى قاس بولدى.
شەكەڭ باسقارعان وركەستردە مەن 15 جىلداي ەڭبەك ەتتٸم. شامعون اعانىڭ قاسىندا جٷردٸك, اقىل-كەڭەسٸن قالت ەتٸپ, قاعىس جٸبەرگەن ەمەسپٸز. شامعون ساعاددينۇلى ساحنا مەدەنيەتٸنە ٶتە قاتاڭ قارايتىن ادام ەدٸ. وركەستردٸڭ ساحناعا شىعۋىنا, جەكە ەنشٸلەردٸڭ كٶرەرمەن الدىنا كەلٸپ, ٶنەر كٶرسەتۋٸنە دەيٸن ٷلكەن مەن بەرەتٸن-دٸ. ٶزٸنٸڭ حالىق الدىنا شىعۋى, ديريجەرلٸك جاساۋى, قوشەمەت بٸلدٸرگەن حالىققا ٸلتيپات بٸلدٸرۋٸ – بەرٸ-بەرٸ بٸر كەرەمەت كەلٸسٸم مەن ٷيلەسٸمدٸلٸك تاۋىپ جاتاتىن. ٶنە بويىنان تەكتٸلٸك قاسيەتتٸ كٶرۋشٸ ەدٸك.
جوعارى بٸلٸم الىپ, ديريجەر بولعاندار از ەمەس قوي, الايدا كەيبٸرەۋلەر وركەستر مەن جەكە ەنشٸنٸ قوسقاندا, ەكەۋٸن بٸر ارناعا تٷسٸرە الماي جاتاتىن تۇستارى كەزدەسەدٸ. ونى سىرتتاعى ادام كٶپ بٸلە بەرمەيدٸ, ال وركەستردٸڭ ٸشٸندە وتىرعان ادامدار اڭعارىپ قالادى. مەن وركەستردٸڭ ٸشٸندە وتىرىپ, شەكەڭنٸڭ كەرەمەت زەرەكتٸگٸن ٸشتەن كٶردٸم. كەيبٸر ەنشٸلەر ەننٸڭ بٸر جەرٸن نە قىسقارتىپ, سوزىپ جٸبەرۋٸ مٷمكٸن, سوندايدا شەبەر ديريجەر عانا ونى وركەسترمەن ٷندەستٸرٸپ, «تٸگٸسٸن جاتقىزىپ» جٸبەرە الادى. وركەستردەگٸ 80 ادامدى بٸر ەكپٸندە ۇستاۋ, جەكە ەنشٸنٸ سٷيەمەلدەي بٸلۋ ٷلكەن قابٸلەتتٸلٸكتٸ, اسقان دارىندىلىقتى تالاپ ەتەدٸ. مۇنى كٷي قۇدٸرەتٸن, وركەستر ٶنەرٸن قاپىسىز مەڭگەرگەن ادام عانا ابىرويمەن اتقارا الادى.
شامعون ساعاددينۇلىنىڭ جەنە بٸر ٷلكەن قاسيەتٸ – ۇلتتىق دەستٷرلٸ ٶنەر مەن ەۋروپالىق مۋزىكانى تەرەڭ بٸلەتٸندٸگٸ. الماتى كونسەرۆاتوريياسىنان ۇلتتىق ٶنەردٸ يگەرگەنٸ, ال لەنينگراد كونسەرۆاتوريياسىنان وپەرا-سيمفونييا ديريجەرٸ ماماندىعىن الۋى ونى جان-جاقتى قالىپتاستىردى, سوندىقتان ول – تۇڭعىش كەسٸبي ديريجەر. وپەرا – بٷكٸل ٶنەردٸڭ جيىنتىعى. وپەرانىڭ قۇرامىندا كٷي, بي, حور, ەن, وركەستر, ارييا – وسىلاردىڭ بەرٸ بار. ال سونىڭ بەرٸن باسقارۋ, «بٸر تٸلدە سٶيلەتۋ» ٷلكەن جٷرەكتٸ ديريجەرلەردٸڭ عانا قولىنان كەلەدٸ. بيبٸگٷل تٶلەگەنوۆا, ەرمەك سەركەباەۆ كەزٸندە ديريجەر شامعوننىڭ ديريجەرلٸك جاساۋىمەن ەن سالعاندى قالاپ تۇراتىن ەدٸ, ٶيتكەنٸ تۇعىردا شەكەڭ تۇرعاندا, ولار دا سەنٸمدٸ بولادى, ەشقانداي وقىس جاعداي ورىن المايدى.
وركەستر الدىندا ديريجەر تۇراتىن تۇعىر «ديريجەر پۋلتٸ» دەپ اتالادى. شەكەڭنٸڭ «ديريجەر پۋلتٸنە بٸر اتتاپ شىعۋعا بولادى, ال سول بٸر اتتاۋ ٷشٸن قانشا تەر تٶگۋٸڭ كەرەك?» دەگەن قاناتتى سٶزٸ بار ەدٸ. ياعني ديريجەر بولۋ ٷشٸن كٶپ وقۋىڭ, كٶپ ٸزدەنۋٸڭ كەرەك ەكەندٸگٸن ايتقانى عوي.
سىرتتاي قاراعان كٶرەرمەنگە ساحناعا شىققان ادامدار ٷنەمٸ جارقىراپ تۇرادى. «وسىلاردىڭ ٶمٸرٸ كەرەمەت!» دەپ تامسانادى. شىن مەنٸندە ولاي ەمەس قوي. مەسەلەن, ٷش مينۋت ٶنەر كٶرسەتٸپ, جارقىراپ شىعۋدىڭ ارعى جاعىندا قانشاما ەڭبەك جاتىر? سونى ەسكەرگەنٸمٸز جٶن. شەكەڭنٸڭ تاعى بٸر سٶزٸ بار. ديريجەرلٸك جولدى تاڭداعان جانداردىڭ ٶنەرٸ كٶڭٸلٸنەن شىقپاي جاتسا, كٶپ وقىپ, كٶپ ٷيرەنۋ, ٷلكەندەردەن تەلٸم الۋ قاجەت ەكەنٸن ايتا كەلٸپ: «ٶزٸن ٶزٸ سىيلايتىن ديريجەر جٷز استرونومييالىق ساعاتتاعى مۋزىكانى جاتقا بٸلۋٸ كەرەك!» – دەيتٸن ەدٸ.
شامعون اعا جاس كەزٸندە كەزدەسكەن قيىندىقتارعا قاراماي, لەنينگراد كونسەرۆاتوريياسىن دا جاقسى بٸتٸرگەن. كەيدە وركەستردەگٸ بٸر ادام دۇرىس دايىندىق جاساماسا نەمەسە ٶز ٸسٸنە شىنايى بەرٸلمەگەنٸن بايقاپ قالسا: «مەن بالام مەن ەيەلٸمدٸ نان مەن سۋعا قاراتىپ وتىرىپ وقىدىم. ال سٸزدەر مۋزىكانىڭ تەرەڭ يٸرٸمدەرٸنە مەن بەرمەيسٸزدەر. ٶنەر جولىنا تٷسۋ ٷشٸن بەرٸن ۇمىتىپ, سوعان بٸرجولا بەرٸلۋٸڭ كەرەك. ەيتپەسە, ەل سٷيسٸنەتٸن مۋزىكا شىقپايدى», دەپ ەسكەرتۋ جاسايتىنى بار ەدٸ.
وسى تۇستا سەل شەگٸنٸس جاسايىن. 1947 جىلى الماتى كونسەرۆاتوريياسىندا دومبىراشىلار كونكۋرسى بولدى. سول بايقاۋعا شامعون قاجىعاليەۆ, نۇرعيسا تٸلەنديەۆ, رٷستەمبەك وماروۆ, حابيدوللا تاستانوۆ, سەيٸلحان قۇسايىنوۆ, عىلمان ەلجانوۆ, ەلمۇرات ٶتەعۇلوۆ سيياقتى ٶتە مىقتى دومبىراشىلار قاتىسقان ەكەن. سوندا بٸرٸنشٸ ورىندى شەكەڭ العان عوي! بۇل وقيعانى كٶپ ادام بٸلە بەرمەيدٸ. مىقتىلىقتىڭ بٸر ايعاعى وسىنداي!
شەكەڭنٸڭ ادامي قاسيەتتەرٸ دە بٸر بٶلەك ەدٸ. ول قامقور, مەيٸربان, كەڭ پەيٸلدٸ, سونىمەن قاتار ٶزٸنە دە, ٶزگەگە دە تالاپ قويعىش بولاتىن. ٶتٸرٸك پەن جالعان سٶيلەۋگە, جاعىمپازدىققا, جىلتىراق پەن كٶزبوياۋشىلىققا جانى قاس بولدى. كٸم بولسا دا, شىنىن ايتقاندى, قانداي كٷي تارتساڭ دا, شىنايى ورىنداعاندى جٶن كٶرەتٸن ەدٸ. كٶپ سٶيلەگەندٸ جاراتپايتىن. ٶزٸنٸڭ ۇستازى قالي جانتٸلەۋوۆ كٶپ سٶيلەمەيتٸن ادام بولعان. قانداي جۇمىسىڭدى دا ٸسپەن كٶرسەتسەڭ بولعانى, ودان باسقا تالاپ قويمايدى.
جالپى, ٶمٸردە تٷيگەنٸ مول, كٶپ بٸلەتٸن ادامدار تٸرشٸلٸكتە ۇساق-تٷيەككە اسا مەن بەرمەيدٸ. شەكەڭ, قازاقشا ايتقاندا, كەسەك تۋرايتىن ٸرٸ جان ەدٸ. قاشان دا ۇجىمنىڭ بەرەكە-بٸرلٸگٸن ساقتاي بٸلدٸ. ادامداردى سىيلاۋ قابٸلەتٸ ەرەكشە بولدى. سول قاسيەتٸمەن ۇجىمعا, اعا تولقىن مەن كەيٸنگٸ بۋىن جاستارعا ٷلگٸ بولا بٸلدٸ.
ادامداردى سىيلاي بٸلەتٸن قاسيەتٸ بولماسا, 50 جىلداي وركەستردٸ باسقارىپ تۇرا الا ما?! شامعون ساعاددينۇلىنىڭ جانى وركەسترمەن بٸر بولدى. ٶزٸ بارعان جەرگە وركەستردٸڭ دە بارعانىن جاقسى كٶرۋشٸ ەدٸ. بۇل – ٶزٸنٸڭ ۇستازى احمەت جۇبانوۆتان قالعان تەربيە. بٸر ٷلكەن قالاعا بارعاندا, ٷكٸمەتتٸك كونتسەرت بولىپتى, سودان كەيٸن بانكەتكە احمەت جۇبانوۆتىڭ ٶزٸن شاقىرعان دا, وركەستر- دٸ شاقىرماعان ەكەن. سوندا احاڭ: «مەن بارمايمىن», – دەپتٸ. «نەگە بارمايسىز?» دەپ سۇراعاندا, «وركەستر بارماعان جەرگە مەن دە بارمايمىن, وركەستر كەرەك جوق جەرگە, مەن دە كەرەك ەمەسپٸن!», دەگەن ەكەن. سودان سوڭ ول كٸسٸنٸ امالسىز وركەسترمەن قوسا شاقىرعان ەكەن.
قۇرمانعازى وركەسترٸ شەتەلگە دە جيٸ شىعىپ تۇرعانى بەلگٸلٸ. 1975-1976 جىلدارى يتالييا مەن فرانتسيياعا باردىق. سوندا بٸر ستاديوندا ەرمەك سەركەباەۆ اعامىز فيگارونىڭ وپەرالىق اريياسىن ورىنداعاندا مىڭداعان كٶرەرمەن ايرىقشا ىقىلاسپەن قابىل الدى. شەكەڭ مەن ەرمەك اعا, وركەستر ٷشەۋٸ بٸر ادام سيياقتى ٷندەستٸكپەن ٶنەر كٶرسەتتٸ. ول ەندٸ بٸر ۇمىتىلماستاي وقيعا بولدى. سول سيياقتى, بيبٸگٷل تٶلەگەنوۆا وركەسترگە قوسىلىپ, «بۇلبۇلدى», «گاۋھارتاستى» ايتقاندا, عاجاپ جاراسىمدىلىقتى كٶرەتٸن ەدٸك. ەرمەك اعامىز «سۇرشا قىزدى», تاعى باسقا ەندەردٸ قۇرمانعازى وركەسترٸمەن ايتسا ەكەن دەپ تۇراتىنبىز.
شامعون قاجىعاليەۆتٸڭ سالىپ كەتكەن داڭعىل جولى جالعاسىن تابۋدا. بٷگٸنگٸ تاڭدا قۇرمانعازى اتىنداعى وركەسترگە ارمان جٷدەباەۆ ديريجەرلٸك ەتەدٸ. ٶزٸ كونسەرۆاتورييا بٸتٸرگەن, جٸگەرلٸ, اسقان تالانتتى, مىقتى كٷيشٸ جٸگٸت. وركەستردٸڭ ديرەكتورى نۇرعيسا دەۋەشوۆ تە ٷلكەن ۇجىمنىڭ قالىپتاسقان دەستٷرٸن ساقتاپ, حالىقتى ٶنەردٸڭ كەۋسەر بۇلاعىمەن سۋسىنداتا بەرۋ جولىندا ەڭبەك ەتٸپ كەلە جاتقانىن ايتا كەتكەنٸمٸز جٶن.
ٶزٸنٸڭ ٸزٸن باسادى دەگەن ٷلكەن ۇلى تٸلەس ٶمٸردەن ەرتەرەك كەتتٸ. مەسكەۋدە وقىعان, كەرەمەت ٶنەر يەسٸ بولاتىن. دارىندى كومپوزيتور بولىپ قالىپتاسىپ كەلە جاتىر ەدٸ. امال قانشا?..
حالقىمىز «ورنىندا بار وڭالار» دەگەن. شەكەڭنٸڭ ٶنەر كەرۋەنٸن ەكٸنشٸ ۇلى نارىن جالعاستىرادى دەپ سەنەمٸز. قىزدارىنان تاراعان ۇرپاققا دا شەكەڭنٸڭ اسىل قاسيەتتەرٸ داريتىنى انىق.
ەندٸگٸ جەردە شامعون ساعاددينۇلىنىڭ ەسٸمٸن ەل ەسٸندە قالدىرۋ ماقساتىندا جٷيەلٸ جۇمىستار جٷرگٸزٸلگەنٸ ابزال دەپ ويلايمىن. الماتى, استانا, ورال قالالارىندا ش.قاجىعاليەۆ ەسٸمٸ بەرٸلگەن كٶشە بولسا, قانداي عانيبەت! شەكەڭنٸڭ اتىندا ٶنەر مەكتەپتەرٸ اشىلسا, ورىندى بولار ەدٸ. الماتى قالاسىندا شامعون اعانىڭ ەڭسەلٸ ەسكەرتكٸشٸ تۇرسا, قانداي جاراسىمدى بولار ەدٸ?! وسىعان مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە مەن بەرٸلٸپ, ٷكٸمەت, مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸ, ۇلتجاندى ازاماتتار ٷن قوسىپ, قولداۋ بٸلدٸرٸپ, ناقتى ٸستەر جٷزەگە اسىرىلىپ جاتسا, ەلدٸگٸمٸزدٸڭ بەلگٸسٸ ەمەس پە?! بۇعان جەكە كەسٸپكەرلەر دە اتسالىسۋىنا بولادى. وسى باستامانى ٸسكە اسىرعاندار حالىقتىڭ دا ريزاشىلىعىنا بٶلەنەر ەدٸ, شەكەڭنٸڭ رۋحى دا رازى بولاتىنى سٶزسٸز. شەكەڭدەي ٶنەر يەسٸ, ديريجەر ٸلۋدە بٸرەۋ! ول – قازاق ٶنەرٸنٸڭ بٸرەگەي تۇلعاسى. سونداي جانداردى قادٸرلەپ, پٸر تۇتپاساق, بولاشاققا نە دەپ بارامىز?!
شامعون قاجىعاليەۆتٸڭ ٶنەگەلٸ ٶمٸر جولىنان, اتقارعان قىرۋار ەڭبەگٸنەن كەيٸنگٸ جاستار ٷلگٸ الۋى كەرەك. ول – ەلگە, حالىققا ادال قىزمەت ەتۋدٸڭ ٷلگٸسٸن كٶرسەتٸپ كەتكەن ادام. ٶنەردٸ قادٸرلەيتٸن حالقى باردا, شەكەڭنٸڭ ەسٸمٸ ەشقاشان ۇمىتىلمايدى, ٶيتكەنٸ ول – ەل جٷرەگٸندە ساقتالاتىن كيەلٸ ٶنەر يەسٸ.
ايتجان توقتاعان,
كٷيشٸ-دومبىراشى, فولكلورتانۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن ٶنەر قايراتكەرٸ, پروفەسسور
2017 جىل
