Toraiǵyr aýyly – «qarańǵy qazaq kógine órmelep shyǵyp kún bolǵysy» kelgen aqyn Sultanmahmut Toraiǵyrovtyń ósken jeri. Osynda Toraiǵyr kóli, Toraiǵyr aýyly atymen zamanynda belgili bi, sheshen bolǵan Toraiǵyr Edigeulynyń (1772 – 1825) shejireli ótkeni qaldy. Tizip jaza bersek, syry men jyry jeterlik. Baianaýyldyń týrizmge ózinen-ózi suranyp, daiyn-aq turǵan jer.
Bir jaqsysy, Toraiǵyr aýyly jol boiynda, tabiǵaty kóz súrindirer jerde, taý ishinde, kól jaǵasynda ornalasqan. Sondyqtan ba, ákimdiktegiler tilshiler kelse de, alys-jaqynnan týrister, qonaqtar kele qalsa da, osy aýyl jaqqa qarai ala jóneletini bar. Ári aitqanymyzdai-aq, jol boiynda, taý ishinde otyrǵan basqa aýyldaryna qaraǵanda, joldyń qyryq myń mehnatyn kórmei, áiteýir, jyldam jetip kelesiń. Biyl álgi qyryq jyl boiy oi-shuńqyrly turǵan Toraiǵyrdyń joly jóndelip, aýyl da, týrister de, qonaqtar da, tilshiler – bizder de bir qaryq bolyp qaldyq. Aitpaqshy, biyl bul aýylda úlken ózgeris, jaqsy jańalyq bar: EKSPO-ǵa keletin sheteldik týristerdi qarsy alýǵa ázirlenýde.
Endi, mine, jańadan jasalǵan jolmen zýlap, ainala biik shyńdy quzdy taýlarǵa kóz jetkize almai, tolqyǵan Toraiǵyr kóline oisha shomylyp, tańdana qarap kelemiz. Jergilikti zertteýshi, tarihshylar bolsa, ertedegi temir dáýiriniń qorǵandar toby kóne eskertkishteri, qorymdarynyń kóldiń shyǵys jaǵalaýyndaǵy demalys aimaǵynda qalǵanyn aitýda. Oblys ortalyǵyndaǵy Sultanmahmut Toraiǵyrov atyndaǵy memlekettik ýniversitettiń arheologiia fakýlteti zertteý jumystaryn júrgizdi. Bul bizdiń dəýirge deiingi VIII-IX ǵasyrlarda nemese saq dəýirinen kele jatqan Tasmola mədenieti de bolýy múmkin. Jaǵadaǵy qazylyp jatqan jerler qorshalǵan kúii qalypty. Kól sýy biik quzdy shyńdardyń túbinen tolqyndana jarysa shyǵyp, jaǵaǵa soǵylady. Tústik jieginde úshkir basty biik shyń Naizatas tur. Ashyq beti kólge qaraǵan sý ústine asyla bitken Úńgirtas úńireiedi. Taý túbinen aǵyp jatqan Áýliebulaqtyń sýynan ishken adam aýrýynan saýyǵyp ketedi desedi.
Aýyl əkimi Arǵyn Abrarov bastap aýyl ishin qoqystan tazartyp shyǵypty. Abattandyrý jumystaryna qarjy bólingenin estigenderimen, az-maz bul qarjynyń ózi aýyl əkiminiń esebine qai kúni túseri belgisiz.
– Qazir Áýliebulaqtyń ainalasyn tazalap, jóndeý jumystaryn jasap jatyrmyz. Bulaq sýyn iship, qaraaǵashtyń túbinde demalyp otyratyn oryndyqtar ornatpaqpyz. – deidi aýyl ákimi.
Aldyńǵy bir jyldary «Baianaýyldyń bulaq sýy» atty sý shyǵaratyn tseh ta jumys jasaǵan-dy. Búginde tseh toqtap, ǵimaraty qańyrap tur. Aýyl ákimi aýyz sý tapshy emes deidi. Dese de, aýyl kúndelikti ishetin sýdy osy Əýliebulaq pen Sabyq qudyǵynan tasyp ishedi eken. Úlkender jaǵy Əýlie bulaqtyń syldyrap aǵyp jatatyn aǵysy saiabyrlap barady dep qaldy.
Al bulaqtyń qasynda buiyǵylana, uiysa ósken aǵashtar toby «Qyzyl kitapqa» engen. Kesýge, bir butaǵyn julýǵa ruqsat joq. Qasyna turyp sýretke túskende, japyraqtarynan, domalaqtana buiyǵylana ósken boiyna qarap, ózge aǵashtardan ózgesheligin de baiqaisyz. Baianaýyldyqtar «qandy qaraaǵash» dep te ataidy. Buryn Toraiǵyr kóline taýdan shyǵatyn birneshe bulaq sýy kelip quiylsa, qazir bireýi ǵana qalǵan. Basqa bulaqtar bitelip qalypty. Jyl saiyn lailanyp, sý betin baldyr basý qaýpi de sodan. Kól jaǵasyndaǵy aýyldardyń da qoqystary aǵyn sýmen osy jerlerge shaiylyp keletini oblys ákimi Bolat Baqaýovtyń jazda Toraiǵyr aýylyna jasaǵan saparynda da aityldy.
– Toraiǵyr kóli jaǵalaýyna týristerdi kóbirek tartý qajet. Aýylǵa kire beristegi eskertkishte jóndeý jumystaryn júrgizip, arnaiy bilbordtar ilý kerek. Oblystyq biýdjetten bólinetin qarajatqa qarap otyrmai, ol jumystardy ózderińiz de júrgizýge bolar. Kóldiń mańaiyndaǵy bos úilerdi tekserip, ruqsattama qujattary durys bolmasa, olardy ulttyq saiabaqtyń balansyna aýdarý qajet. Týrizmdi damytýda ulttyq dástúrlerimizdi umytpai, saiahatshylarǵa qymyz ben at ústindegi ekskýrsiialardy usynyńyzdar, – dep tapsyrma bergen edi oblys ákimi.
Aimaq basshysy aitqandai, kól jaǵasyndaǵy 2000 jyldary salynǵan demalys úileri esik, terezeleri ańyraiyp, qańyrap bos jatyr. Odan beride qaz-qatar qyzyl túske boialǵan birneshe demalys úileri tur. Qasyna baryp kórgenimizde, demalýshylar bar ekenin kórip, qýanyp qaldyq.
– Tamasha jer. Saf aýadan bas ainalady. Biraq demalýǵa, sýǵa túsýge áli de jaǵdai jasalmaǵanyn kórip tursyzdar. Kól ishine belgiler qoiylýy kerek-aq. Biz jabaiy týrizmdi qalamaimyz, adam siiaqty demalǵymyz keledi, – deidi bizben kezdesken týrister renish bildirip.
Kəsipker Erlan Əlimbaev Sultanmahmut Toraiǵyrovtyń kesenesine jyl saiyn kútim jasaidy eken. Talǵat Boranshiev bolsa, óz qarajatyna aqynnyń músinin jasatyp, mýzei aldyna qoidyrypty. Ǵibrat, taǵzym, qurmet degen osy. Mundai ǵibratty iske mektep oqýshylary da úles qosýda. Olar da aqyn kesenesiniń mańyn tazalap, kútim jasaýda. Kásipker Qasen Soltanbaev ta aýyl balalarynyń kúrespen ainalysýy úshin jattyǵý alańshalaryn syiǵa tartypty. Turǵyndardyń ózderi, eshkimge jalynbai-aq, meshitteriniń jylý júiesin jasap alypty. Aýyldyń er-azamattary Baianaýyldy jan-jaqtan qazyp, ken qoparyp jatqan jekemenshik kenishterde eńbek etýde. Saqtyqta qorlyq joq. Kenin alyp bolǵan soń, kenishter ashyq-shashyq qalyp, odan ushqan ýdan Kalachidegi sekildi uiyqtap qalyp júrmeiik desip eskertý de jasap jatyr.
«Toraiǵyrdyń maldarynyń jumsaq etin jep, bal qymyzyn iship, bal qaimaǵynan aýyz tiip kórińiz. Qurt, mai, qymyz, ulttyq salt-dástúrleriń ózgege tańsyq, endeshe, nege paidalanbasqa» desek, «sheteldik týristerdiń kele jatqandary bir bul emes, EKSPO-ǵa deiin de talai sheteldik kelip-ketken, oǵan úirengenbiz», – deidi aýyldyqtar. Olai bolsa, taýdyń, dalanyń tabiǵi ónimderinen bas ala almaityn, saf aýasyna mas bolatyn sheteldik týristeriń qýsań ketpeidi bul jerden.
– Bizge jetpeitini jaiylymdyq jer, – deidi aýyldyqtar.
– Maldy emin-erkin jaia almaimyz, óriske jiberýge jer tar. Óitkeni, bizdiń aýyl Baianaýyl ulttyq parki aimaǵynda ornalasqandyqtan, osyndai jaisyzdyq bar. Bul másele qalai sheshimin tabar eken? Sútpen, etpen, mai, qurt, qymyzben ózimizdi ózimiz qamtamasyz etip otyrmyz. Bul – bir. Ekinshiden, týrizmdi damytýǵa qarsy emespiz. Úkimet damýdyń uzaq merzimdi baǵdarlamasynda týrizmdi ekonomikanyń mańyzdy salalarynyń biri dep jariialaǵanyn da bilemiz, biraq ekologiia, tabiǵatty qorǵaý degen uǵymdy da umytpaiyq, degen oilar da aityldy. Árine, bul baǵdarlama sol úshin de basqa óńirlermen qatar, Baianaýyldaǵy ekotýrizmdi de iske qosý salasy jergilikti jerdiń, aýdannyń, aýyldyq ekonomikany damytý kózderiniń biri bolyp otyr. Baianaýyldyń týrizmin damytý úshin – eń aldymen aýdandaǵylar oianý kerek, bilikti, bilimdi mamandar asa qajet dedi mamandar.
Zertteýshi mamandar, týrizm indýstriiasyn damytýda ekologiialyq soqpaq basty mindet atqaratynyn eskertýde. Al ekologiialyq soqpaq degenimiz – tabiǵat qorǵaý isinde ekologiialyq bilim men tárbie berýge, ony kópshilik arasynda nasihattaýǵa baǵyttalǵan ári ekologiialyq aqparatqa toly belgilengen marshrýt nemese demalys orny. Ekologiialyq soqpaqta oqý ekologiialyq bilim men tárbie berý úderisin úiretý ǵana emes, týristerdiń erkin túrde aqparatty qabyldaý, tabiǵi ortada júris-turys erejesin saqtaý maqsatyn kózdeidi. Shynynda, Baianaýylǵa keregi de osy. Ekologiialyq týrizmdi damytý men ekotýristik áleýetti joǵarylatý úshin ulttyq saiabaqtarǵa týristerdiń kelýin rettep otyrýǵa tiispiz. Ekotýristerdi qorǵalatyn aýmaqtarǵa emes, olarǵa jaqyn jerdegi Toraiǵyr siiaqty aýyldarǵa ornalastyrsa, sonda jergilikti turǵyndar aityp otyrǵan tabiǵat qorǵaý máselesi de ońtaily sheshimin tabady.
Biz móldirgen sulý Toraiǵyr kólimen, zańǵar biik quz — jartasty Aqbet taýymen, ózimizdi qushaq jaia qarsy alǵan aýyldaǵy aǵaiynmen qimai qoshtastyq. Kól jaǵalai júrip otyryp, aqyn Sultanmahmuttyń aq kesenesine baryp, taǵzym ettik. Aýyldyqtar kesenege deiin alyp baratyn joldy jóndep berýin surap otyr. Toraiǵyrǵa keletin adam qarasy bolsa az emes, biz de jol jóndelse deimiz.
Farida BYQAI,
«Egemen Qazaqstan»
Pavlodar oblysy,
Baianaýyl aýdany
.jpeg)