تورايعىر اۋىلى – «قاراڭعى قازاق كٶگٸنە ٶرمەلەپ شىعىپ كٷن بولعىسى» كەلگەن اقىن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ ٶسكەن جەرٸ. وسىندا تورايعىر كٶلٸ, تورايعىر اۋىلى اتىمەن زامانىندا بەلگٸلٸ بي, شەشەن بولعان تورايعىر ەدٸگەۇلىنىڭ (1772 – 1825) شەجٸرەلٸ ٶتكەنٸ قالدى. تٸزٸپ جازا بەرسەك, سىرى مەن جىرى جەتەرلٸك. باياناۋىلدىڭ تۋريزمگە ٶزٸنەن-ٶزٸ سۇرانىپ, دايىن-اق تۇرعان جەر.
بٸر جاقسىسى, تورايعىر اۋىلى جول بويىندا, تابيعاتى كٶز سٷرٸندٸرەر جەردە, تاۋ ٸشٸندە, كٶل جاعاسىندا ورنالاسقان. سوندىقتان با, ەكٸمدٸكتەگٸلەر تٸلشٸلەر كەلسە دە, الىس-جاقىننان تۋريستەر, قوناقتار كەلە قالسا دا, وسى اۋىل جاققا قاراي الا جٶنەلەتٸنٸ بار. ەرٸ ايتقانىمىزداي-اق, جول بويىندا, تاۋ ٸشٸندە وتىرعان باسقا اۋىلدارىنا قاراعاندا, جولدىڭ قىرىق مىڭ مەحناتىن كٶرمەي, ەيتەۋٸر, جىلدام جەتٸپ كەلەسٸڭ. بيىل ەلگٸ قىرىق جىل بويى وي-شۇڭقىرلى تۇرعان تورايعىردىڭ جولى جٶندەلٸپ, اۋىل دا, تۋريستەر دە, قوناقتار دا, تٸلشٸلەر – بٸزدەر دە بٸر قارىق بولىپ قالدىق. ايتپاقشى, بيىل بۇل اۋىلدا ٷلكەن ٶزگەرٸس, جاقسى جاڭالىق بار: ەكسپو-عا كەلەتٸن شەتەلدٸك تۋريستەردٸ قارسى الۋعا ەزٸرلەنۋدە.
ەندٸ, مٸنە, جاڭادان جاسالعان جولمەن زۋلاپ, اينالا بيٸك شىڭدى قۇزدى تاۋلارعا كٶز جەتكٸزە الماي, تولقىعان تورايعىر كٶلٸنە ويشا شومىلىپ, تاڭدانا قاراپ كەلەمٸز. جەرگٸلٸكتٸ زەرتتەۋشٸ, تاريحشىلار بولسا, ەرتەدەگٸ تەمٸر دەۋٸرٸنٸڭ قورعاندار توبى كٶنە ەسكەرتكٸشتەرٸ, قورىمدارىنىڭ كٶلدٸڭ شىعىس جاعالاۋىنداعى دەمالىس ايماعىندا قالعانىن ايتۋدا. وبلىس ورتالىعىنداعى سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ اتىنداعى مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ ارحەولوگييا فاكۋلتەتٸ زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزدٸ. بۇل بٸزدٸڭ دəۋٸرگە دەيٸنگٸ VIII-IX عاسىرلاردا نەمەسە ساق دəۋٸرٸنەن كەلە جاتقان تاسمولا مəدەنيەتٸ دە بولۋى مٷمكٸن. جاعاداعى قازىلىپ جاتقان جەرلەر قورشالعان كٷيٸ قالىپتى. كٶل سۋى بيٸك قۇزدى شىڭداردىڭ تٷبٸنەن تولقىندانا جارىسا شىعىپ, جاعاعا سوعىلادى. تٷستٸك جيەگٸندە ٷشكٸر باستى بيٸك شىڭ نايزاتاس تۇر. اشىق بەتٸ كٶلگە قاراعان سۋ ٷستٸنە اسىلا بٸتكەن ٷڭگٸرتاس ٷڭٸرەيەدٸ. تاۋ تٷبٸنەن اعىپ جاتقان ەۋليەبۇلاقتىڭ سۋىنان ٸشكەن ادام اۋرۋىنان ساۋىعىپ كەتەدٸ دەسەدٸ.
اۋىل əكٸمٸ ارعىن ابراروۆ باستاپ اۋىل ٸشٸن قوقىستان تازارتىپ شىعىپتى. اباتتاندىرۋ جۇمىستارىنا قارجى بٶلٸنگەنٸن ەستٸگەندەرٸمەن, از-ماز بۇل قارجىنىڭ ٶزٸ اۋىل əكٸمٸنٸڭ ەسەبٸنە قاي كٷنٸ تٷسەرٸ بەلگٸسٸز.
– قازٸر ەۋليەبۇلاقتىڭ اينالاسىن تازالاپ, جٶندەۋ جۇمىستارىن جاساپ جاتىرمىز. بۇلاق سۋىن ٸشٸپ, قارااعاشتىڭ تٷبٸندە دەمالىپ وتىراتىن ورىندىقتار ورناتپاقپىز. – دەيدٸ اۋىل ەكٸمٸ.
الدىڭعى بٸر جىلدارى «باياناۋىلدىڭ بۇلاق سۋى» اتتى سۋ شىعاراتىن تسەح تا جۇمىس جاساعان-دى. بٷگٸندە تسەح توقتاپ, عيماراتى قاڭىراپ تۇر. اۋىل ەكٸمٸ اۋىز سۋ تاپشى ەمەس دەيدٸ. دەسە دە, اۋىل كٷندەلٸكتٸ ٸشەتٸن سۋدى وسى Əۋليەبۇلاق پەن سابىق قۇدىعىنان تاسىپ ٸشەدٸ ەكەن. ٷلكەندەر جاعى Əۋليە بۇلاقتىڭ سىلدىراپ اعىپ جاتاتىن اعىسى سايابىرلاپ بارادى دەپ قالدى.
ال بۇلاقتىڭ قاسىندا بۇيىعىلانا, ۇيىسا ٶسكەن اعاشتار توبى «قىزىل كٸتاپقا» ەنگەن. كەسۋگە, بٸر بۇتاعىن جۇلۋعا رۇقسات جوق. قاسىنا تۇرىپ سۋرەتكە تٷسكەندە, جاپىراقتارىنان, دومالاقتانا بۇيىعىلانا ٶسكەن بويىنا قاراپ, ٶزگە اعاشتاردان ٶزگەشەلٸگٸن دە بايقايسىز. باياناۋىلدىقتار «قاندى قارااعاش» دەپ تە اتايدى. بۇرىن تورايعىر كٶلٸنە تاۋدان شىعاتىن بٸرنەشە بۇلاق سۋى كەلٸپ قۇيىلسا, قازٸر بٸرەۋٸ عانا قالعان. باسقا بۇلاقتار بٸتەلٸپ قالىپتى. جىل سايىن لايلانىپ, سۋ بەتٸن بالدىر باسۋ قاۋپٸ دە سودان. كٶل جاعاسىنداعى اۋىلداردىڭ دا قوقىستارى اعىن سۋمەن وسى جەرلەرگە شايىلىپ كەلەتٸنٸ وبلىس ەكٸمٸ بولات باقاۋوۆتىڭ جازدا تورايعىر اۋىلىنا جاساعان ساپارىندا دا ايتىلدى.
– تورايعىر كٶلٸ جاعالاۋىنا تۋريستەردٸ كٶبٸرەك تارتۋ قاجەت. اۋىلعا كٸرە بەرٸستەگٸ ەسكەرتكٸشتە جٶندەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزٸپ, ارنايى بيلبوردتار ٸلۋ كەرەك. وبلىستىق بيۋدجەتتەن بٶلٸنەتٸن قاراجاتقا قاراپ وتىرماي, ول جۇمىستاردى ٶزدەرٸڭٸز دە جٷرگٸزۋگە بولار. كٶلدٸڭ ماڭايىنداعى بوس ٷيلەردٸ تەكسەرٸپ, رۇقساتتاما قۇجاتتارى دۇرىس بولماسا, ولاردى ۇلتتىق ساياباقتىڭ بالانسىنا اۋدارۋ قاجەت. تۋريزمدٸ دامىتۋدا ۇلتتىق دەستٷرلەرٸمٸزدٸ ۇمىتپاي, ساياحاتشىلارعا قىمىز بەن ات ٷستٸندەگٸ ەكسكۋرسييالاردى ۇسىنىڭىزدار, – دەپ تاپسىرما بەرگەن ەدٸ وبلىس ەكٸمٸ.
ايماق باسشىسى ايتقانداي, كٶل جاعاسىنداعى 2000 جىلدارى سالىنعان دەمالىس ٷيلەرٸ ەسٸك, تەرەزەلەرٸ اڭىرايىپ, قاڭىراپ بوس جاتىر. ودان بەرٸدە قاز-قاتار قىزىل تٷسكە بويالعان بٸرنەشە دەمالىس ٷيلەرٸ تۇر. قاسىنا بارىپ كٶرگەنٸمٸزدە, دەمالۋشىلار بار ەكەنٸن كٶرٸپ, قۋانىپ قالدىق.
– تاماشا جەر. ساف اۋادان باس اينالادى. بٸراق دەمالۋعا, سۋعا تٷسۋگە ەلٸ دە جاعداي جاسالماعانىن كٶرٸپ تۇرسىزدار. كٶل ٸشٸنە بەلگٸلەر قويىلۋى كەرەك-اق. بٸز جابايى تۋريزمدٸ قالامايمىز, ادام سيياقتى دەمالعىمىز كەلەدٸ, – دەيدٸ بٸزبەن كەزدەسكەن تۋريستەر رەنٸش بٸلدٸرٸپ.
كəسٸپكەر ەرلان Əلٸمباەۆ سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ كەسەنەسٸنە جىل سايىن كٷتٸم جاسايدى ەكەن. تالعات بورانشيەۆ بولسا, ٶز قاراجاتىنا اقىننىڭ مٷسٸنٸن جاساتىپ, مۋزەي الدىنا قويدىرىپتى. عيبرات, تاعزىم, قۇرمەت دەگەن وسى. مۇنداي عيبراتتى ٸسكە مەكتەپ وقۋشىلارى دا ٷلەس قوسۋدا. ولار دا اقىن كەسەنەسٸنٸڭ ماڭىن تازالاپ, كٷتٸم جاساۋدا. كەسٸپكەر قاسەن سولتانباەۆ تا اۋىل بالالارىنىڭ كٷرەسپەن اينالىسۋى ٷشٸن جاتتىعۋ الاڭشالارىن سىيعا تارتىپتى. تۇرعىنداردىڭ ٶزدەرٸ, ەشكٸمگە جالىنباي-اق, مەشٸتتەرٸنٸڭ جىلۋ جٷيەسٸن جاساپ الىپتى. اۋىلدىڭ ەر-ازاماتتارى باياناۋىلدى جان-جاقتان قازىپ, كەن قوپارىپ جاتقان جەكەمەنشٸك كەنٸشتەردە ەڭبەك ەتۋدە. ساقتىقتا قورلىق جوق. كەنٸن الىپ بولعان سوڭ, كەنٸشتەر اشىق-شاشىق قالىپ, ودان ۇشقان ۋدان كالاچيدەگٸ سەكٸلدٸ ۇيىقتاپ قالىپ جٷرمەيٸك دەسٸپ ەسكەرتۋ دە جاساپ جاتىر.
«تورايعىردىڭ مالدارىنىڭ جۇمساق ەتٸن جەپ, بال قىمىزىن ٸشٸپ, بال قايماعىنان اۋىز تيٸپ كٶرٸڭٸز. قۇرت, ماي, قىمىز, ۇلتتىق سالت-دەستٷرلەرٸڭ ٶزگەگە تاڭسىق, ەندەشە, نەگە پايدالانباسقا» دەسەك, «شەتەلدٸك تۋريستەردٸڭ كەلە جاتقاندارى بٸر بۇل ەمەس, ەكسپو-عا دەيٸن دە تالاي شەتەلدٸك كەلٸپ-كەتكەن, وعان ٷيرەنگەنبٸز», – دەيدٸ اۋىلدىقتار. ولاي بولسا, تاۋدىڭ, دالانىڭ تابيعي ٶنٸمدەرٸنەن باس الا المايتىن, ساف اۋاسىنا ماس بولاتىن شەتەلدٸك تۋريستەرٸڭ قۋساڭ كەتپەيدٸ بۇل جەردەن.
– بٸزگە جەتپەيتٸنٸ جايىلىمدىق جەر, – دەيدٸ اۋىلدىقتار.
– مالدى ەمٸن-ەركٸن جايا المايمىز, ٶرٸسكە جٸبەرۋگە جەر تار. ٶيتكەنٸ, بٸزدٸڭ اۋىل باياناۋىل ۇلتتىق پاركٸ ايماعىندا ورنالاسقاندىقتان, وسىنداي جايسىزدىق بار. بۇل مەسەلە قالاي شەشٸمٸن تابار ەكەن? سٷتپەن, ەتپەن, ماي, قۇرت, قىمىزبەن ٶزٸمٸزدٸ ٶزٸمٸز قامتاماسىز ەتٸپ وتىرمىز. بۇل – بٸر. ەكٸنشٸدەن, تۋريزمدٸ دامىتۋعا قارسى ەمەسپٸز. ٷكٸمەت دامۋدىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ باعدارلاماسىندا تۋريزمدٸ ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى سالالارىنىڭ بٸرٸ دەپ جارييالاعانىن دا بٸلەمٸز, بٸراق ەكولوگييا, تابيعاتتى قورعاۋ دەگەن ۇعىمدى دا ۇمىتپايىق, دەگەن ويلار دا ايتىلدى. ەرينە, بۇل باعدارلاما سول ٷشٸن دە باسقا ٶڭٸرلەرمەن قاتار, باياناۋىلداعى ەكوتۋريزمدٸ دە ٸسكە قوسۋ سالاسى جەرگٸلٸكتٸ جەردٸڭ, اۋداننىڭ, اۋىلدىق ەكونوميكانى دامىتۋ كٶزدەرٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ وتىر. باياناۋىلدىڭ تۋريزمٸن دامىتۋ ٷشٸن – ەڭ الدىمەن اۋدانداعىلار ويانۋ كەرەك, بٸلٸكتٸ, بٸلٸمدٸ ماماندار اسا قاجەت دەدٸ ماماندار.
زەرتتەۋشٸ ماماندار, تۋريزم يندۋستريياسىن دامىتۋدا ەكولوگييالىق سوقپاق باستى مٸندەت اتقاراتىنىن ەسكەرتۋدە. ال ەكولوگييالىق سوقپاق دەگەنٸمٸز – تابيعات قورعاۋ ٸسٸندە ەكولوگييالىق بٸلٸم مەن تەربيە بەرۋگە, ونى كٶپشٸلٸك اراسىندا ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان ەرٸ ەكولوگييالىق اقپاراتقا تولى بەلگٸلەنگەن مارشرۋت نەمەسە دەمالىس ورنى. ەكولوگييالىق سوقپاقتا وقۋ ەكولوگييالىق بٸلٸم مەن تەربيە بەرۋ ٷدەرٸسٸن ٷيرەتۋ عانا ەمەس, تۋريستەردٸڭ ەركٸن تٷردە اقپاراتتى قابىلداۋ, تابيعي ورتادا جٷرٸس-تۇرىس ەرەجەسٸن ساقتاۋ ماقساتىن كٶزدەيدٸ. شىنىندا, باياناۋىلعا كەرەگٸ دە وسى. ەكولوگييالىق تۋريزمدٸ دامىتۋ مەن ەكوتۋريستٸك ەلەۋەتتٸ جوعارىلاتۋ ٷشٸن ۇلتتىق ساياباقتارعا تۋريستەردٸڭ كەلۋٸن رەتتەپ وتىرۋعا تيٸسپٸز. ەكوتۋريستەردٸ قورعالاتىن اۋماقتارعا ەمەس, ولارعا جاقىن جەردەگٸ تورايعىر سيياقتى اۋىلدارعا ورنالاستىرسا, سوندا جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار ايتىپ وتىرعان تابيعات قورعاۋ مەسەلەسٸ دە وڭتايلى شەشٸمٸن تابادى.
بٸز مٶلدٸرگەن سۇلۋ تورايعىر كٶلٸمەن, زاڭعار بيٸك قۇز — جارتاستى اقبەت تاۋىمەن, ٶزٸمٸزدٸ قۇشاق جايا قارسى العان اۋىلداعى اعايىنمەن قيماي قوشتاستىق. كٶل جاعالاي جٷرٸپ وتىرىپ, اقىن سۇلتانماحمۇتتىڭ اق كەسەنەسٸنە بارىپ, تاعزىم ەتتٸك. اۋىلدىقتار كەسەنەگە دەيٸن الىپ باراتىن جولدى جٶندەپ بەرۋٸن سۇراپ وتىر. تورايعىرعا كەلەتٸن ادام قاراسى بولسا از ەمەس, بٸز دە جول جٶندەلسە دەيمٸز.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان»
پاۆلودار وبلىسى,
باياناۋىل اۋدانى
.jpeg)