Qurban ait Din Islamnyń, onyń ishinde qazaq halqynyń tól merekesi. Jylyna bir keletin mereke bolǵandyqtan el shama-sharqynsha daiyndalady. Jaryqtyq aýylda qolaisyzdyq týdyratyn esh nárse joq, sondyqtan qurban ait merekesi siiaqty jiyn toilarda abyrjý bolmaidy.
Aitaiyn degenim kúnnen-kúnge irgesi keńeiip, halqynyń sany da ósip kele jatqan Bas qalamyz Astanadaǵy keshegi ótken qurban shalý marasymy jaiynda. Tańnan baryp meshitke qurban ait namazyn oqyp bolǵannan soń, qurbandyq shalýǵa bolady degen imamdardyń pátýasyn esitip, ait namazynan soń Astana qalasynyń shetindegi Shańhai bazaryna qurbandyqqa shalynatyn mal alýǵa bet aldyq. Aýylda jasaǵanymda qurbanǵa shalynatyn maldy bir apta buryn alyp qoiýǵa bolady. Sebebi esigińniń aldy, mal ustaityn qorań bar...
Al qalada bolsa basqa ómir. Meshitten shyqqan eldiń bári osy bazardama dep qaldym. Avtokólik te, adam da kóp. Osy bir kórinis bala kezimdegi bir sýretti esime túsirdi. Baiaǵy biz tómengi synypta oqyp júrgende tarih kitabynda bir sýret bolatyn. Sýrette mujyqtyń bir aiaǵy kóterip, kótergen aiaǵynyń astyna tiken symdy ainaldyra orap tósep tastaǵan. Sýrettiń astyna: «Sharýaǵa aiaq basar jer joq!» dep jazyp qoiǵan bolatyn. Aitpaǵym búginde dál sol sýrettegidei, adamǵa aiaq basar jer joq.
Mal bazardy aralap qoi kórip kele jatyrmyn. Bazar bolǵannan soń: «Bizdiń maldy alyńyz!» degen bazar ádibiniń ikemimen aitylǵan túrli daýystaǵy sózder jan-jaǵymnan jamyrai shyǵýda. Meniń kózim qoilarda. Qurbandyqqa shalynatyn mal: soqyr, aqsaq, bir qulaǵy joq, kóterem bolmasyn degen qaǵidaǵa amal jasaýymyz kerektigi, ol da oida. Sondai jaýapkershilikpen ózimshe qoi kórip kele jatyrmyn...Aldymnan bir jigit aǵasy shyǵyp: «Meniń qoshqarymdy alyńyz, arǵy jaqqa barǵanyńyzda kópirden qulamai ótesiz» deidi. Osy bir sózdi estigende e,eee qurbandyq degendi árkim ár qalai túsinedi eken ǵoi dep te qaldym. Áitpese qurban ait kúni osylai sóz aitýǵa bolama?! Shynymen kópirden qulatpaityn qoshqar bolatyn bolsa, ony bizge nesine satady. Ózi qurbandyqqa shalyp qiiamettiń qyl kópirinen ózi ótpei ma? Kópirden ótý bir Allanyń enshisinde ekenin myna sabaz bilmeidi-aý, bilse bulai aitpas edi deimin ishimnen.
Osyndai oidyń jeteginde kele jatyp ýaqytsha jasalynǵan taqtai qorashyqta iirilip turǵan jiyrmashaqty toqty qoshqarǵa kózim tústi. Bári semiz bir kelki eken. Ishinen tóbel toqty qoshqarǵa kózim túsip, bazarda kóp júre bermei osyny saýdalap alaiyn dep niet jasadym. Baieke, toqty qoshqarlaryń qanshadan deimin taqtai qorashyqtyń tórt buryshynyń bir buryshyna qaǵylǵan bórenege súiengen jigitke daýysymdy kótere.
-Shetinen ala berińiz otyz myńnan kemi joq,- deidi.
Sóitip turǵanda aǵa, qane bastańyz biz úsheýmiz úsh qoi almaqshy edik, baǵasyn shyǵaryp berińiz deidi qaýmalaǵan úsh jigit, meni bir qoi alyp, qoi satyp júrgen adamdai kórip. Myna jigitterdiń sózi qamshy bolyp, bir alǵanda tórt qoiyńdy birdeninen alǵaly turmyz jigitim, beri jaqyndap bolatyn jerin ait. Sen dárihanada dári satyp turǵan joqsyń ǵoi baýyrym, aitqanyńa alyp kete beretin. Búgin qurban ait, boiaýyn qanyqtyryp aitsam tilektiń qabyl bolǵan kúni. Ótken jyly qurban aitta: «Qurban aittan-qurban aitqa aman-esen jete bereiik!» dep tilek aitqan edik. Alla buiyryp mine aman-esen jettik. Tilektiń qabyl bolǵany osy emes pe?! Búgin ótken jylǵy aitylǵan tilekterdiń qabyl bolǵan kúni dep áńgimeni bir shiratyp, ári qarai iin qandyrmaq bolyp, jigitim ómirdiń óterin bil depti bizden aldyn ótken áýlieler. Saǵan aitsam paiǵambarymyz (s.a.ǵ.) bir hadisinde: «Ei, mómúnder saýda jasańdar, saýdada bereke bar, úige keletin tabystyń onnan toǵyzy saýdadan kelýýýr. Satqan adam qymbat sattym, alǵan adam arzan aldym deýi kerek, berekesi sonda bolady depti» dep jatyp, ózimshe oilap qoiamyn, qaitkende de osy aitqanymnan keiin: «otyz myńnan kemi joq!» dep sińire qaǵylǵan shegeni bosattym-aý degen úmitpen. Joq, atqan oǵym dóp tiip jigitim jyly sóilep, sizder qanshadan almaqsyzdar deidi, bárimizge esittirte sóilep, bir jaǵynan kelgen adamdardy qashyrtyp almaiyn degen oiy da joq emes siiaqty.
Endeshe bylai deimin sonaý jas kezimde ákemmen birge mal bazarǵa mal satyp alýǵa barǵandaǵy deldaldyń áreketi esime túsip, jigittiń oń qolyn qapsyra qysyp:
- Bir jaidan tórteýine bútin bir qaǵaz, bar bereke!
- Jáke, sál qossańyzshy.
-Qosatyn jeri qalmady, óksheńdi tirei berme, ber endi, bar-bereke!
-Jigittiń dittegeni de osy bolsa kerek qolyn bir-eki siltegesin bazardyń ejelgi ádebin saqtap: «Bar-bereke, alyńyz!»,- dedi.
Qasymdaǵy jigitter: «Aǵa, alatyn malymyz sonymen qanshadan tústi» demesi bar ma?! Ói, qasqa bala, qanshadany nesi, aittym ǵoi bir qaǵaz dep, sonda ár qaisysy jiyrma bes myńnan tústi emes pe deimin arzan aldyq degen razylyq pishinmen. Sonymen baiaǵy ózim kórgen tóbel qoshqarymdy ustatyp jiyrma bes myń aqshany berdim de qoiyma egelik qyldym.
Toqty qoshqardyń eki qulaǵynan ustap alǵanmyn. Aiaǵynan ustasam airylyp qalar túrim bar. Qulaǵyn qysyp ustaǵan saiyn qoiym sekirsin kep.Úiden jip qarastyryp alyp shyqpaǵan ekenmin, ábden ábirjip mal soiatyn qushanaǵa sýretilip áreń jettim. Adam qalyń. Kireberis opyr-topyr. Qoidy bailap qoiatyn jiptiń joǵyn joǵaryda aittym. Balama ustatyp ózim neǵylǵan opyp-topyr ekenin bajailaiyn desem, kólikti turaqqa qoiamyn dep ketken bala ále joq. Qoiymdy súirep ótip keteiin jol berińder desem, ýaý, jaryqtyq qaida barasyz, bárimizde mal soidyrmaqshy bolyp turmyz ǵoi dep jol bermeidi. Sóitsem qushanaǵa kirýim úshin myń teńgeden talon alýym kerek eken. Myna topyrlaǵan jurt sonyń kezeginde eken.
Áreń degende talondy alyp ishke kirdim, ári qarai júreiin desem, soiylǵaly jatqan maldan kirip-shyǵyp jatqan adam kóp. Tártip, júie degen atymen joq. Aiaǵyńnyń astynda, júrer jolyńda mal soiyp jatqandar bireý emes birnesheý.
Qoiymdy qalyńda súirep júre almai uzaq turyp qaldym. Aiaqtyń asty qyp-qyzyl qyzyl qan. Qan aǵar naýashalar maldyń jynymenen tolyp bitelip qalǵan. Ony tazalap jatqan jan joq. Soiylǵan maldyń qany kirerge tesik tappai sýmańdap ári aǵyp beri aǵyp, aqyr sońynda adamdardyń aiaǵynyń astyna qarai jaiyla aǵýda. Meshittegi ýaǵyz aitqan moldalardyń maldyń kózinshe pyshaq qairamaý kerek, soiylǵaly jatqan maldyń soiylǵan malǵa kózi túspeýi kerek degen qaǵidalary osy arada ádiram qalyp, ony eskerip jatqan jan balasy joqtyń qasy.
Aldymnan qos pyshaǵyn qonyshyna tyqqan bir jigit shyǵyp:
-Qoidy maǵan berińiz, men soiyp bereiin? Biraq, qyzmetime úsh myń teńge beresiz demesi bar ma.
-Ýaý, jigitim burynda da mal soidyryp júr edik, bulai emes edi búgin baǵasyn kóterip jiberipsińder ǵoi.
-Kóke rynok qoi, qaidan kelgensiz ózi, aspannan túskendei bolyp tursyz ǵoi.
-Ýaý, búgin qurban ait emes pe?! Qaiyr-saqaýat degen...
-Kóke saýappen bala-shaǵa baǵyp bolmaidy, bolyńyz soidyrasyz ba? Soidyrmasańyz men basqaǵa kettim,-dep des berer emes.
-Sharasyzdan, qap! Kóp qabatty úide emes, jer úide turǵanymda ǵoi, ózim-aq soiar edim deimin qoidy ustatyp jatyp. Sóitip turǵanymda soiylǵan qoiynyń basynyń qanyn sorǵalatyp ótip bara jatqan bireý, ústime qulai jazdady. Bastyń qany meni qan-maidannan jańa shyqqandai keiipke túsirdi. Qaraǵym-aý kózińe qaramaisyń ba deimin keiistik tanytyp. Keshirińiz, kóke! Qaitemin bireý iterip jiberdi ǵoi deidi, onym súmireiip yǵysyp syrtqa shyǵyp bara jatyp. Sóitip turǵanda qolynda shelegi bar bir kelinshek kelip, aǵa, ishek qaryn tazalatasyz ba deidi, shalbaryma jaǵylǵan qandy súrtip jatqan maǵan qarap. Qyzmet aqyma kóp suramaimyn, myń teńge berseńiz boldy degenine, jaraidy dedim, bolary boldy ǵoi degen adamnyń keipimen. Sol aralyqta ózińiz oqisyz ba, molda shaqyrasyz ba, bolyńyz demesi barma jańaǵy qasabymnyń. Moldań meshitte me, osynda ma deimin abyrjyp. Jańa osynda úsh-tórteýi júrgen. Jaraidy shaqyryp keleiin dep qalyńnyń ishine kirip kettim.
Qysylyp soqtyǵysyp, jol berińder, jol berińder dei júrip zorǵa degende arǵy jaqtaǵy esikke jaqyndap ústime qarasam, saý tamtyǵy qalmaǵany sonshalyqty, aq kóilek, qara shalbar, qara týfliym byt-shyt bolypty. Moldalar: «Qurban ait kúni taza, jańa kiim kiip, ústińe qosh iis shyǵaratyn iis sýdan seýip namazǵa kelińder. Namazdan soń aýrý – syrqaýdyń qolyn alyńdar» degenine orai kiinip shyqqan túrimniń mal bazardaǵy túri osy.
Alaqtap turǵan maǵan moldany kórdim degen jan bolsashy. Molda kózge túspegen soń, it tumsyǵy batpastai qalyńǵa qaita kirdim. Iyq tiresip zorǵa degende elýge tarta qasaptyń ishinen óz qasabymdy zorǵa degende taýyp moldany tappaǵanymdy aityp, ózim oqi salaiyn dep ishara jasadym. Allahý akbardy úsh qaitaryp, bismilláni aityp, ózimshe bilik ózime tigensip, bir-eki zám súreni qosyp oqyp sońyn tiebersinmen aiaqtap «Aýmin!» dedim.
Kózimdi taidyryp teris qarap turǵanmyn, pyshaqqa túsken maldy kórmei-aq qoiaiyn dep. Bir sátte basyńyzdy alyńyz degen daýysqa jalt qaraǵan maǵan, qany sorǵalaǵan basty ustata salmasy barma qasap jigittiń. Buny qaitemin degen maǵan, arǵy jaqqa baryńyz úiitip beredi dedi de, qoi terisin pyshaqtyń ushymen sypyra berdi. Qany sarqylmaǵan basty qanyn sorǵalatyp qolǵa ustap baiaǵy qalyńǵa qaita kirdim. Sizderge ótirik maǵan shyn, qolymdaǵy bastyń qany talaidyń kiimine tigenin olar sezbegenimen men sezip kelemin. Sebebi jańa mende sezbegenmin, shyqqanda baryp biraq bilgenmin. Qalyńnan shyqtym-aý degende, bir qalyńǵa kiliktim. Báriniń qolynda qany sorǵalaýyn qoiyp, degdigen qoidyń basy. Bul ne topyr degen maǵan, talonnyń kezegi deidi aldymdaǵy bas ustaǵan. Sóitsem bul jerdede sol talon alyp bas úiitetin qoraǵa kiredi ekenmin. Talonyń bolmasa kirgizbeidi. Esiktiń aldynda qara kigen «qos batyr» talon tekserip tur.
Kún uzaqqa kezegim qashan keledi, soiylǵan maldyń eti ne bolady arǵy jaqtaǵy dep taryǵyp tyqyrshyp turǵanymda, aýshynyń itindei jalaqtaǵan bir jalańbas kelip, basty aǵa maǵan berińiz, myń teńge berseńiz talonsyz-aq úiitip beremin demesi bar ma?! Qýanyp ketkenim sonshalyqty tisinde qaǵyp beresin be deppin. Ái-sháige qaramai jańaǵym qolymdaǵy basymdy alyp ishke kirdi de ketti. Tappai qaldym. Kóringenniń qolyndaǵy basyna qaraimyn. Meniń tóbel basym kórinbeidi. Sóitip júrgende jańaǵy jigittiń ózi kelip, myń teńgeńizdi berińiz, basyńyzdy bir jigitke tabystadym dep qolyn aqshaǵa sozyp tur. Osy jasqa deiin talai halyqqa jasalatyn qyzmettiń talai túrin kórip edim, qyzmettiń mynandai túrin birinshi kórgen maǵan kóp jai túsiniksiz bolyp tur. Basty áýeli qolǵa alaiyqta deimin. Basty qolǵa alsańyz onda myna jigitke bes júz teńgeńizdi beresiz júrińiz , maǵan tap qazir bes júz teńge berseńiz boldy dep aitqanyn aldyda, jańaǵym taǵyda basqa jańa basqa ketti-aý qudai biledi, lezde zym-ziia joq boldy. Ainala qara quiqanyń qara tozańy. Jan-jaqtan kók jalyny gúrildegen kók quman. Ár bir bastyń janynda basym aýysyp keteme qaitedi degen kúdikpen turǵan bastyń egesin qosqanda úiitýshimen eki adamnan. Endi esebine bara berińiz qansha bas bolsa qansha adam ekenin.Úrikken qazdai dúr etip kóterilgen adamdardyń, oibai órtendi degen daýsynan tóbe shashym tik turyp, el sapyrylysyp júgirgen jaqqa mende júgire berdim. Qalyń kópshilik qoranyń bir jaǵyn japyra qulatyp syrtqa qashyp shyqty. Abyroi bolǵanda aiaq astynda qalyp qoiǵan eshkim bolmady. Qalyp qoisa qurban ait keibir otbasyna qýanysh emes qaiǵy ákelgen bolar edi. Beti aýlaq! Áiteýir qudai saqtady. Qoly kúigen, bilegi kúigen, ústi kúigen qanshama jandy kózimiz kórdi.
Daýdyń basy Dairabaidyń kók siyry demekshi, páleket baiaǵy bas úiitetin kók qumannan shyǵypty. Ol benzinmen janatyn bolǵandyqtan, kún uzaqqa jetetin benzindi qamtyp, úlken bes litrlik baklashkamen ár qaisysy benzin alyp kelip qoiǵan ǵoi ózderinshi pysyqsynyp. Sonymen qyzyp alǵan kók jalyndy kók quman qoisyn ba, qyza-qyza baqlashkadaǵy benzinge jalyny jetip aiaq astynan ot tigen baqlashkadaǵy benzin atylǵan.
Sodan arǵy jaǵy jańaǵydai jaǵdai... El shýlap ózine-ózi kele almai sapyrylysyp júr. Baital túgil bas qaiǵy demekshi, basyn tastap qashqan adam qanshama. Qap-qara bolyp domalanyp jatqan shala úiitilgen qara bastar, qara sýyqqa urynǵan qara qyryqpa qaýyndai domalanyp jatyr. Domalanǵan bas kimdike, qai qoidyń basy ekenin bir Allaǵa ǵana aian. Bastan kúder úzip, aýzymdaǵy «Astapyralla, Astapyralla, Astapyrallamen» dalbalaqtap júrgen maǵan, áligi bas úiitkish balam kezikkende amansyń ba qaraǵym dei berippin. Aǵa qudai saqtady deidi. Qolynda meniń qoiymnyń basy. Jańa el dúrligip qashqanda qolymdaǵy basty ustaǵan kúii qashyp, jan talasyp júgire berippin ǵoi dep qolyma basty ustatyp jatyr. Rahmetimdi aityp, teńgesin berip, qolymda shala úiitilgen qoidyń basyn ustap baiaǵy qasabyma baraiyn.
Barsam: «Ýaý, aǵasy qaida júrsiz, paket qaida et salatyn?» deidi ǵoi meniń júrisime kóńili tolmaǵan pishinmen. Ony qaidan alamyn deimin ýaiym basyp. Onsyz bolmaidy, myna úilerdiń arasymen barsańyz árirekte bazar bar, sol jerden baryp alyp kelińiz, turmańyz dedi balasyn jumsaǵandai jumsap.
Qýystarmen ketip baram, ary-beri ótip jatqan adam. Ái balam toqtashy dedim, aldymnan zýyldap bes-alty paket ustap júgirip bara jatqan balaǵa jalynyshty únmen. Bala ornynda zorǵa tur. Ata asyǵyspyn deidi. Balam paket kerek qaidan aldyń, qaidan alamyn deimin. Paket bazarda ony aitqanmen siz tabamyn dep uzaq júrip qalasyz, odanda bireýin júz teńgeden alyńyz, ol jaqta elý teńgeden satyp jatyr deidi kózi jypylyqtap. Jaraidy dep alty paketti alty júz teńgege alyp et pen bas, ishek qaryn men ókpe, baýyrdy paketke salyp balamyz ekeýmiz bazardan zorǵa shyqtyq.
Oidyń tuzdyǵy: Adamdar myna peilimen qaida barady. Maqsat osy bir kúnde óte shyǵar qurban ait merekesinde aqsha istep qalý ma? Qudaiǵa qurbandyq arqyly jaqyndasý degeni qaida moldalardyń? Osy bir kúnde tabylǵan aqsha qansha kúnge jetedi? Bar ǵumyryna búgingi tapqany jetpesi anyq. Myń teńgeden talon bergenderdiń maqsaty ne? Elden ol aqshany jinap alǵannan soń, sonyń qaitymy retinde kelgen adamdarǵa jaǵdai jasalynbai ma? Bilik basyndaǵylarmen din basyndaǵylar bul bassyzdyqqa qalai jol berip otyr. Joǵarydaǵydai páleketten kisi ólimi bolyp jatsa, buǵan kim jaýap beredi? Sonda biz kimbiz, qaida baramyz? Búgingi meniń kórgenimniń bári imandylyqqa jat. Qudaidy oilaityn kúni qudaidy oilaý bylai tursyn, qudaidan qoryqpaǵan osyndai pendelerdi kórdim. Atam qazaq: «Qudaidan qoryqpaǵannan qoryq!» dep osyndai jaǵdaidy aitqan eken ǵoi dedim ishimnen úiime kele jatyp.
Tólemyrza Temirbekuly,
«Tórtinshi bilik» gazetiniń direktor-redaktory
Astana qalasy
Ult portaly
.jpg)
