Toqtamys (1380-97/98) Mańǵystaýdaǵy jergilikti bileýshi Toiqoja uǵlannyń uly, ol shamamen 1350 jyldary týǵan [1] dep sanalady. Bul óńir Aq Ordanyń hany Orystyń (1361-1376) qaramaǵyndaǵy ólkege jatatyn. Tarihshylar Aq Ordanyń Altyn Ordadan bólinip, jeke memleket bolýyn [2] osy Orys hanmen bailanystyrady. Ol 1374-75 jyldary Altyn Ordanyń astanasy Saraidy basyp aldy [3], al Aq Ordanyń astanasy etip Syǵanaqty ornyqtyrdy jáne ony joǵary deńgeidegi qalaǵa jetkizdi. Orys han Joshynyń 13–shi uly Toqai Temirdiń urpaǵy [3, 140]. Onyń shejiresin Ábilǵazy han [4] bylai dep kórsetedi: Shyńǵys han – Joshy han – Toqai Temir – Óztemir – Hoja Badaqul uǵlan – Orys han.
Toqtamystyń da tegi joǵarydaǵy Óztemirden taraidy: «Óztemir – Sarymsha Kónjek uǵlan – Toqqul qoja uǵlan – Toiqoja uǵlan – Toqtamys han. Onyń segiz uly bar edi: Jaleletdin, Jabbarberdi, Kúiikkerimberdi, Iskendir, Ábýsaǵit, Kójek, Qadirberdi, Toqqylyqoja. Munyń inisiniń aty Túlik Temir (Toqtamystyń /túsinik bergen – B.O./), onyń uly Shina, onyń uly Hasan uǵlan, ony eshkili Hasan der edi. Onyń uly Muhammed han, onyń uly Tastemir, onyń uly Ǵaiataldin han, onyń uly Hajykerei. Onyń segiz uly bar edi: Dáýletiiar, Nurdáýlet han, Haidar han, Qutlyq Zaman, Keldesh meńdi, Kerei han, Jamǵurshy, Óztemir. Qyrymnyń patshalary Hajykerei násilinen, biraq jerdiń qashyqtyǵynan olardyń qaisysy qashan patsha bolǵanyn aitý óte qiyn boldy» [4, 118-119].
Orys han Altyn Ordaǵa shabýyl qarsańynda qaramaǵyndaǵy ámir-bekterge ásker jinaýdy tapsyrady. Bul oi kóptegen uǵlandarǵa, bekterge unamaidy. Solardyń ishinde Toqtamystyń ákesi Toiqoja uǵlan da bar edi. Ol Orys hannyń shapqynshylyq josparyna qarsy shyǵady. Osy sebepten Orys han taqqumarlyq oiynan týǵan, qandastaryn sebepsiz qandy qyrǵynǵa ushyratý múddesine qarsylardy, onyń ishinde Toiqoja uǵlan men Edigeniń ákesi Quttyqiiany óltiredi [5]. Dál osy jaǵdai Toqtamys pen Edigeniń birigip, Orys hanǵa qarsy joryq uiymdastyrýyna bastama bolǵan deýge bolady.
Toqtamys Orys hannan qashyp, Ámir Temirdi panalaidy. Temir bul jaǵdaidy óz maqsatyna oraily paidalanýdy qózdeidi. Qasyndaǵy qýatty kórshisi Altyn Ordaǵa shabýyldy oiǵa alǵan Orys hannyń keleshektegi óziniń de qarsylasy bolatynyn sezgen edi. Bul turǵyda ózgeniń qolymen ot kóseýdi kózdegen Ámir Temir Toqtamysqa ásker berip, Orys hanǵa shabýyldatady. Toqtamys Orys hannan birneshe ret jeńilse de, Temirge qaityp barýdan jalyqpaidy. Ámir Temir de qaitadan ásker berip, jańa shabýylǵa jiberýden bas tartpaidy. Aqyry Orys han ólgennen keiin onyń eki balasyn da óltirip, jeńiske jetedi. Alaida Toqtamys ózi han bolyp alǵannan soń burynǵy dostyqty esinen shyǵaryp, Ámir Temirdiń ózine qarsy shyǵady. Al Edigemen ekeýiniń arasyndaǵy dostyqtyń buzylýyna da osy jaǵdai, iaǵni, Toqtamystyń Ámir Temirdiń jaqsylyǵyna jamandyqpen qarymta qaitarýy negiz bolǵan siiaqty. Buǵan qosymsha ári negizgi sebep te bola alatyn bir oqiǵa bar. Ol Toqtamystyń kezekti bir shabýylynda Ámir Temirge de, Edigege de qasietti rýh bolyp sanalatyn Áziret Sultan Qoja Ahmet Iasaýidiń mazaryna da shabýyldap, qundy jádigerlerdi tonaýy [6] sanalady. Bul derekti E.Masson Áziret Sultan mavzoleiine arnalǵan eńbeginde aityp ótken.
Bul shabýyl – Ámir Temirdiń Q.A.Iasaýige arnap jańa kesene salýynan burynǵy ýaqyttaǵy, túrkilerdiń piriniń eski mazaryna jasalǵan shabýyl. Ýikipediiada «Ámir Temir Áziret Sultannyń qazirgi kesenesin saldyrǵanǵa deiin Iasy qalasynda Q.A.Iasaýidiń eski mazary bolǵan», «Sharaf ád-Din Áli Iezdidiń habarlaryna qaraǵanda 1388 jyly Iasyny Toqtamystyń áskerleri talqandap, túrik taipalarynyń qasietti mekenine ainalǵan Qoja Ahmet Iasaýi mazaryn tonaidy. Ámir Temir Toqtamysty talqandaǵannan keiin jaýlap alǵan oljanyń bir bóligin Qoja Ahmet Iasaýi kesenesin salýǵa jumsaidy» [7] degen derekterdi keltiredi. Toqtamystyń osyndai joryqtarynan keiin Ámir Temir men Edige birigip, Toqtamysty táýbege keltirý joryqtaryn bastaidy.
Eń negizgi eki joryǵy 1391 jáne 1395 jyldary ótti. Temirdiń sońǵy joryǵynan keiin Toqtamys qashqyndyq ómirdi bastan ótkizdi. Kóp derekter Toqtamystyń qashqyndyq sapary Edildiń oń jaǵalaýynan sol jaǵalaýyna ótip, soltústikke, naqty aitqanda, Sibirge bet alǵanynan habar beredi. Ol týraly Á.Sarai: «Aqsaq Temirdiń ózi Toqtamystyń izinen qalmady. Biraq soltústiktiń qalyń ormany, kólkigen qarǵyn sýlary, kóz bailaǵan tumany men sýyq túnderi kez keldi de, mundaidy kórmegen, jylylyqqa úirengen láshker tosylyp qaldy. Toqtamys iz tastap, ustatpai ketti. Aqsaq Temir Ýkekti (Saratovty) alyp, Iletskge jetti de, qolǵa ilikken asyl buiym, qymbat zattardy arbaǵa tiep, 26 tamyzda at basyn keri burdy» [5, 447] deidi. Ámir Temir ary qaraiǵy Toqtamysty qýý joryǵyn Edige men Shádibek hanǵa tapsyrǵan siiaqty.
Joǵaryda keltirgen Toqtamys pen Ámir Temirdiń jaýlyǵynyń sebebin Toqtamystyń ózi de bilip, moiyndaǵan eken: «Otyrardaǵy Berdibektiń aq saraiynda otyrǵanda, nókerleri Toqtamystan elshi kelgenin habarlady. Elshilikke kelgen arǵyn Qaraqoja bahadúr eken. Ol eńkeiip kilemdi súiip, Toqtamystyń sálemin jetkizdi: «Maǵan istegen igi isterińizge jamandyqpen jaýap berýim – meni osyndai múshkil halge jetkizdi. Endigi jalǵyz úmitim – siz keshire me degen dáme. Eger ol rahymǵa qol jetkizsem, sizdiń degenińizden shyqpaýǵa ýáde etemin».
Aqsaq Temir elshige syi-qurmet kórsetip, myna sapardan qaityp oralysymen Joshy ulysymen shuǵyldanyp, ony Toqtamysqa qaityp áperýge ýáde etti. Qaraqojadan Toqtamysqa syi-siiapat jiberdi (Tamerlan. M., 458-459, 499-500-bb.).
Biraq ýáde oryndalmady, bir aiǵa jetpei Aqsaq Temir Otyrarda adam aitqysyz azappen jan tásilim etti. 1406 jyly Toqtamys ta qaza tapty. Orys jylnamalary ony Temir-Qutlyqtyń murageri Shádibektiń qolynan Tómen tarapynda qaza tapty dep kórsetedi (Karamzin N.M., T. V, 111-b.). Jirmýnskiidiń aitýynsha: «Osynda (Tiýmende) bir tóbe bar, jergilikti musylmandar ony Toqtamys molasy dep táý etedi» (Jirmýnskii V.M., 370-b.)» [5, 451].
Biz bul derekterden «Toqtamys Resei jerindegi Tiýmen qalasynyń aimaǵynda qaza tapty» degen habar-oshardyń da bir negizi bolǵandyǵyna kóz jetkizemiz. Endi sol orys jylnamalaryna zer salaiyq: «Tohtamysh okonchatelno bylo ýtratil politicheskoe vliianie, odnako v poslednie gody stal skloniatsia k mirý s Tamerlanom, k kotoromý daje otpravil posolstvo. Poetomý Edigei posle etoi gromkoi pobedy ne ostavil Tohtamysha v pokoe i v techenie prodoljitelnogo vremeni s peremennym ýspehom borolsia s nim. Tamerlan skonchalsia v 1405 godý, a Tohtamysh v 16-m srajenii s Edigeem i Chokre byl okonchatelno razgromlen i ýbit. Pod 1406 godom Arhangelogorodskii letopisets (vhodit v Ýstiýjskii letopisnyi svod) soobshaet (l. 215 ob. — 216):
Toe je zimy tsar Jenibek ýbi Taktamysha v Sibirskoi zemli bliz Tiýmeni, a sam sede na Orde.[5] [8].
Toqtamystyń Sibir jerinde qashyp júrgenine qatysty bir derekti Máshhúr Júsip te keltiredi: «Sonda Nuralynyń óshigip izdegeni sondai Toqtamys qaida qorǵalap barsa, janyn qoiarǵa jer taptyrmapty.
Ol zamanda Ámir Temir kóregen bar eken, ol da Toqtamysty qorǵalata almapty. Toqtamys sol qashqannan qashyp, Ertis ótip ketipti. Bir qopaǵa baryp qorǵalapty. Jalań aiaq eken, aiaǵyn qamys tilip, qanap, sol qannyń aqqan izimen buljytpai taýyp óltirip, qopanyń jaǵasyna súiretip alyp shyǵyp kómipti. Bul kúnde sol qopany Baian qopasy deidi» [9].
Tómen jaǵynda taǵy bir molanyń bolýyna qatysty kelesi bir qisyndy boljam bar. Ol – Nuradyn Toqtamysty óltirgennen soń onyń basyn kesip alyp, Sibirdegi Shádibek han men Edigeniń qolyna berýi, sodan soń bastyń sol jaqta jerlenýi [10] týraly B.Qorǵanbekovtiń pikiriniń durystyǵy aqylǵa qonady.
Burynǵy jarpilanymnan [11] úzindi keltireiik:
«Bul áńgime Qyzylorda oblysy, Jańaqorǵan aýdany Qyrash aýylynyń ákimshiligine qaraityn, osy aýyldan 12 shaqyrymdai jerdegi Toqtamys taýy atalyp ketken jerdegi eski zirattarǵa bailanysty.
«Taý» degennen góri «tóbe» dep ataýǵa laiyqty qyr basynda tastan úiilgen eski qabir belgisi bar. Sondai-aq ony ainala qorshaǵan osyndai qabir izderi saqtalǵan. Muny halyq Toqtamys pen onyń qyryq (keide qyryq eki) nókeriniń ziraty deidi. Búgingi jurt bul Toqtamystyń kim ekenin anyq bilmeidi. Alaida el aýzyndaǵy áńgimeler men keibir zertteýler onyń Altyn Orda hany Toqtamys Túie-qoja (Toiǵoja) Uǵylanuly ekenine meńzeidi. Sondyqtan ǵalymdar men zertteýshiler, jýrnalister ony osy han Toqtamys degen toqtamǵa kelgen. Máselen, belgili qalamger J.Álmash eńbeginde, filologiia ǵylymdarynyń kandidaty A.Dúisenbiniń «Túrki ańyzdary men áfsanalary» atty monografiiasynda, A.Táshenovanyń 2011 jyly Taraz qalasynda jaryq kórgen «Jas ǵalym» jinaǵyna engen maqalasynda, «Jańaqorǵan tynysy» gazetiniń baiyrǵy ári belgili tilshisi Q.Ertasov, taǵy basqalardyń maqalalarynda osylai dep kórsetiledi. Bizdiń qasterli muramyz «Edige» jyrynda aitylatyn Toqtamys týraly derekter de osyǵan saiady. Jyrda Edigeden qashqan Toqtamys áýeli Telikólge baryp panalaǵany, odan keiin Kókúldiniń kóline qashqany bylai sýretteledi:
Telikólge bararmyn,
Telikólden qoryqsam men,
Kókúldiniń kóline
Basa baryp jatarmyn,
Tileýimdi tilep turǵaisyń… (Sh.Ýálihanov, Á.Dibaev nusqalary boiynsha).
Qabirli tóbeniń shyǵys jaǵynda jaýdan qashqan adam panalaýǵa asa qolaily, dál janyna barǵanǵa deiin baiqala qoimaityn tereń kól bar. Dál jyrda aitylǵandai ný qamysty. Qazir el ony jai ǵana «toǵan» dep ataidy. Olai ataityn jóni bar, óitkeni kólge jeti birdei bulaq quiady. Bir kezde ol kóldiń «Kókúldi» atalǵanyn aityp otyratyn úlkender bul elde áli taýsylyp bolǵan joq. Al Telikól – Jańaqorǵanǵa kórshi Shieli aýdany aýmaǵyndaǵy, Betpaqdala shegindegi kól».
Osy Toqtamys ataýyna qatysty derekterdi dál osy jerdiń týmasy, jaqynda ǵana marqum bolǵan kórnekti jazýshymyz D.Dosjanov [12] ta óz ákesinen estip, derekti hikaia jazyp ketken eken. Hikaianyń aty «Ámir Temirmen ustasyp neń bar edi, hanzadam» dep atalady. Onda Toqtamys hanǵa qatysty oqiǵalar qysqasha myna túrde baiandalady. 1974 jyly jazýshy Qyrymdaǵy Ialtaǵa demalysqa barǵan. Bir kúni demalys ornynyń qyzmetkerleri sol mańaidaǵy Kerei hannyń saraiyna, Baqshasarai fontanyna kóptegen týristermen birge jazýshyny da saparmen alyp barady. Sol sarai taý bókterinde eken. Onda Toqtamystyń qyzy Hansha Bibiniń qorymy [8] da ornalasyp, oǵan eskertkish taqta da qoiylypty. Osyny kórgennen soń Toqtamysqa qatysty oqiǵa esine oralǵan bolýy kerek.
Odan bir jyl buryn, 1973 jyly, ol týǵan aýyly Qosúieńkige baryp demalǵan. Sonda ákesiniń aýzynan Toqtamys bulaǵy týraly estip qalyp: – Ol qai Toqtamys? – dep suraq qoiǵan. Sonda ákesi myna oqiǵany aitady: «Ol jerdiń tarihy mol, – deidi ákem janaryna muń uialatyp. Este joq eski mezgilde myna boz dalany dúbirge toltyryp, Toqtamys esimdi han ǵumyr keshipti. Joryqtan qaityp keldi me, álde joryqqa attanyp barady ma, ol arasy bizge beimálim. Qasynda qyryq jigiti bar, tasty tesip burqyrap qainap jatqan álgi bulaqtyń basyna kelip erý bop túsipti. Ol zamanda kári Qarataýdyń kúngei betinde batystaǵy Syrdariiaǵa bet alyp jamyrap aǵatyn taý ózenderi sarqylmaǵan. Qoldyń salasyndai adyr arasy kiizdei shalǵyn, bóriktei shoshaiǵan shoq-shoq tal bolǵan desedi. Bul kúndegi jyltyraǵan bulaq basyndaǵy uiysqan shamaly tal sol ný jynys toǵaidyń juqanasy bálkim. Oi-ho-o-i, dúnie shirkin! Sonymen qasynda úzeńgiles qyryq sarbazy bar Toqtamys álde oqys bir dúmpýden ot basqandai shoshynyp qashyp kele me… álde jer túbindegi ordasyna sýyt jol aldy ma… ol arasy bizge beimálim… Álgi shyraiy ashyq burqyrap qainap jatqan bulaq basyna túnepti. Joldan qajyp sharshap kelgen beibaqtar er jastanyp, toqym tósep, shyradai janǵan san million juldyz astynda kósilip jata-jata ketisedi. Uiqy uiyǵyna shym batady.
… Solai shyǵar. Uzyn sózdiń qysqasy shyrt uiqyda jatqan qoldyń sheti qybyrlaidy. Eki-úsh sarbaz ishterinde jansyz eken. Sailanyp jatqan jalmaýyzdar jatqan jerinen mysyqsha basyp túregelip, shyrt uiqyda jatqan han iemniń basyn alady… shalajansar bireýi: «Toqtamys qoly edik» deidi».
Hikaianyń baiandalǵan oqiǵasynan jazýshynyń da, onyń ákesiniń de Toqtamys ólimine qatysty jaittardan habarsyzdyǵy ańǵarylady. Ol solai bolýǵa tiis te, óitkeni ol ýaqytta tarihi jádigerler týraly zertteýler joqtyń qasy bolatyn. D.Dosjanov sol áńgimeni estigen soń qabir basyna baryp, bulaq sýynan dám tatyp, tóńirekti sholyp qaitady. Eger jazýshy tiri bolǵanda, han Toqtamystyń qabirine talasýshy eser-áńgúdikterdiń bassyzdyqtaryn toitarýǵa ózi bas bolyp shyǵatyny kúmánsiz bolar edi.
Jazýshy D.Dosjanovtyń ákesiniń aitqan málimeti bizge erte kezde aitylýymen qundy. Sondai-aq ol kisi orta ǵasyrlarda Qarataýdyń kúngei beti ózen-kól, orman-toǵai, bulaqtarǵa toly bolǵanyn da baiandaǵan. Iaǵni, qashqyndardyń kózge túsýinen saqtaityn ólke bolǵany da mańyzdy. Hikaiada sol 1973 jyly ziratta eski kesene qaldyǵy da bolǵanyn málimdeidi. Bularǵa qosa jazýshynyń ákesiniń «Toqtamys han, han iem» degeni de zirattyń Toqtamys handyki ekenin, ol kóne zamannan osylai aitylyp kele jatqanyn dáleldeidi. Arheologiialyq zertteý júrgizilse, hannyń denesi bassyz bolyp anyqtalsa da, zirattyń Toqtamys hanǵa qatysty ekeni aiǵaqtalar edi.
Jurt aýzyndaǵy Toqtamys taýyna qatysty ańyzda bylai delinedi: «Toqtamys 40 shaqty adamymen atalmysh bulaqtyń jaǵasynda demalady. Ishterinde eki-úsh sarbazy jansyz bolyp shyǵyp, Toqtamys pen uiqyda jatqan joldastaryn shetinen baýyzdap qyryp salady. Erteńine azanda sol eldiń dihandary osy jaǵdaidyń ústinen túsip, ishindegi shalajansar birinen «Toqtamystyń qoly edik» degendi ǵana uǵyp, bárin jerlepti. Sodan bastap ol jer «Toqtamys» dep atalypty». «Edige» jyrynda da Edigeniń uly Nuradyn (Nuralyn) Toqtamysty qýyp baryp, ony Kókúldiniń kólinde óltirgen kezde, hannyń bir nókeriniń báiterek túbinde uiyqtap jatqany baiandalady. Qadyrǵali Jalaiyri óziniń «Jamiǵat taýarihynda» Toqtamystyń qashyp júrgen kezinde qaraýylǵa qoiǵan Iatym, Tobal, Qaraqoja degen batyrlaryn Nuradynnyń qapysyn taýyp óltirgenin asa mán bere áńgimeleidi. «Han nókerlerimen beiqam edi, olar-daǵy opat boldy» [13] deidi ulyq tarihshy.
Mine, kórdińiz be, ańyz ben tarihi derektiń, onda da oqiǵa detaliniń mundai sáikestigi kóp kezdese bermeidi. Bul oqiǵaǵa qatysty ańyzdaý men zattyq derekterdiń de sáikestigi bar. Edige týraly taǵy bir ańyzdaýda Toqtamystyń Kókúldi kólinde qaraýyl qaraityn munara saldyrǵany aitylatyn. Atalmysh Toqtamys taýyndaǵy kóldiń de qubyla jaǵynda áldebir ǵimarattyń, iaki munaranyń qirandysy bar. Osy oraida bul eskertkishti memleket qaraýyna alyp, qazba jumystaryn júrgizýi kerektigi kún tártibinde áldeqashan tur. Osy mańda «Han qazynasy», «Han shatyry» degen jerlerdiń bolýy da, mundaǵy zirattyń han Toqtamystyki ekenine degen senimdi kúsheitedi. Toqtamys taýyna qatysty taǵy bir ańyzda, munda hannyń denesi ǵana jatyr, al basy basqa jaqta delinedi. «Edigeniń» Shoqan nusqasynda Nuradynnyń Toqtamystyń basyn qanjyǵaǵa bailap alyp ketkeni sóz bolady. Tarihi derekterdiń birinde Toqtamystyń Sibirde opat bolǵany aitylyp, qabiri Ulytaýda delinedi, bul týraly B.Qorǵanbekov [10] dáleldi pikir bildirgen. Aq Ordanyń astanasy Syǵanaq qalasy bolyp turǵan kezde Toqtamystyń ózi bul jerge túrli maqsatpen talai ret kelgen. Ómirine qaýip tóngen shaqta ol munda qoldaýshy izdep kelýi de yqtimal.
Toqtamystyń qaitys bolǵan Qyrash aýylyndaǵy qabiri kóne Syǵanaqtyń qasynda. Bul jerge sol zamanda Syrdariiadan aryq tartylyp sý jetkizilgen. Ol aryq tartylǵan tus ta, aimaq ta Tómenaryq atalǵan. Bul ataý Sibir jerindegi Tómen aimaǵynyń ataýymen sáikes kelýi tyń oilarǵa jeteleidi. Kim biledi Sibirdegi aimaqtyń da Tómen atalýy ataqty han Toqtamystyń qabirine qatysty týyndaýy da yqtimal.
Toqtamys hannyń tarihyna qatysty alǵashqy málimet joǵaryda aitylǵan jazýshy D.Dosjannyń derekti hikaiaty ǵana edi. Odan basqa qyrýar derekkózderdiń zerttelip tabylýyna sheber Saiyn Nazarbekulynyń ataýsyz, qaida ólgeni málimsiz batyr babasynyń molasyn izdep Ulytaýdaǵy Toqtamysty, sondai-aq Jańaqorǵandaǵy Toqtamys hannyń qabirin birinen-keiin birin iemdenip júrgen aty shýly kesene salǵyshtyǵy májbúrlegeni ras. Toqtamys molasy qaida bar dep qulaǵyn túrip júrgen S.Nazarbekuly Jańaqorǵandaǵy qońyrattyń Jáni rýynyń paidakúnem kisilerimen aýyz jalasyp, shamamen 2012 jyldardan bastap Toqtamys hannyń molasyna óz babasyna arnap kesene salýdy bastaǵan. Ol bul týraly eshqandai dabyra salmai, ý-shýsyz salyp alyp, birtindep basy bútin iemdenýdi oilaǵan siiaqty. Soǵan qaraǵanda ol «Qabir Toqtamys hanǵa tiesili» degen derekti ańyzben de tanys bolǵandai seziledi. Osylaisha S.Nazarbekuly «babasynyń kesenesin» salyp bitirdi. Ol kesenege biz 2015-jyldyń 22-qarashasynda baryp kórdik, fotoǵa túsirdik.
Sol jerdegi «Toqtamys» sharýa qojalyǵynyń iesi Itaiaqov Jalbyzbaimen jáne sol sharýa qojalyǵynyń mal dárigeri Bimbetov Nurlanmen jolyǵyp áńgimelestik. Sol áńgimeniń birinde Bimbetov Nurlan atalmysh qabirde bassyz adam jatqany týraly derekter erte kezden aitylatyny týraly málimetti naqtylap dáiektedi.
Joǵaryda aitylǵan buljytpas dálel-derekterden basqa «Toqtamys taýyndaǵy» qabirde Altyn Orda hany Toqtamys hannyń denesi jatqanyn múltiksiz dáleldeitin aiǵaq bar. Hijranyń 1006 jyly, grigoriansha 1598 jyly shaibani Ábilǵazy Abdýlla han, bahadýr sultannyń jarlyǵymen buiryq-hat jazylǵan. Onda «Toqtamys bulaǵy» Syǵanaq qalasyna tiesiligin naqty kórsetken. Qazirgi «Qyrash» aýylynyń aty sol zamandaǵy «Qyrash» ózeniniń atyna qatysty qoiylǵany jarlyqtaǵy málimetpen aiqyndalady. Endi sol tarihi qujattan úzindi keltireiik: «Na osnovanii etogo my v nastoiashee, [ýje] ýkazannoe, vremia poveleli: «Istochnik Toktamysh, i istochnik Harash, i kanal Kalta-Djalgiia, i kanal Kyzyl-Tal, i kanal Arslandi, i kanal Djýlak, i kanal Ming-Býlag, za iskliýcheniem istochnika Hisarchýk, iavliaiýtsia mýlkom jitelei Sygnaka, tak kak ýpomianýtyi Hisarchýk byl obrashen v vakf otmechennogo milostiý [Allaha] mazara Hazrata Allama Abý-l-Hasan Ziia ad-Din-shaiha Sygnaki…» [14]. Mundaǵy keltirilgen HVI ǵasyrdaǵy bultartpas derek qabirdiń Toqtamys hanǵa tiesili ekendigin aiqyn dáleldeidi. Óitkeni S.Nazarbekuly babasynyń HVIII ǵasyrda, iaǵni, 1680 jyly týyp, 1743 jyly ólgendigin ózi salǵan kesenege qashap jazyp qoiǵan. Qujattyq derektegi Harash – Qyrash, Kalta-Djalgiia – Kelte Shalqiia, Djýlak – Jólek tárizdi ózen ataýlary qazir de Toqtamys bulaǵynyń mańyndaǵy jer ataýlary retinde qoldanylyp keledi.
Joǵaryda atalǵan qujattyq dáleldi derekter Toqtamys hannyń Jańaqorǵan aýdanyndaǵy óziniń astanasy bolǵan kóne Syǵanaq qalasynyń janynda máńgi tynystap jatqanyn aidai aiqyn dáleldeidi.
Orynbai BEKJAN,
Q.A.Iasaýi atyndaǵy HQTÝ Túrkologiia ǵylymi-zertteý institýtynyń aǵa ǵylymi qyzmetkeri, filologiia ǵylymdarynyń kandidaty
