توقتامىستىڭ قابٸرٸنە قاتىستى تاريحي دەرەك

توقتامىس (1380-97/98) ماڭعىستاۋداعى جەرگٸلٸكتٸ بيلەۋشٸ تويقوجا ۇعلاننىڭ ۇلى, ول شامامەن 1350 جىلدارى تۋعان [1] دەپ سانالادى. بۇل ٶڭٸر اق وردانىڭ حانى ورىستىڭ (1361-1376) قاراماعىنداعى ٶلكەگە جاتاتىن. تاريحشىلار اق وردانىڭ التىن وردادان بٶلٸنٸپ, جەكە مەملەكەت بولۋىن [2] وسى ورىس حانمەن بايلانىستىرادى. ول 1374-75 جىلدارى التىن وردانىڭ استاناسى سارايدى باسىپ الدى [3], ال اق وردانىڭ استاناسى ەتٸپ سىعاناقتى ورنىقتىردى جەنە ونى جوعارى دەڭگەيدەگٸ قالاعا جەتكٸزدٸ. ورىس حان جوشىنىڭ 13–شٸ ۇلى توقاي تەمٸردٸڭ ۇرپاعى [3, 140]. ونىڭ شەجٸرەسٸن ەبٸلعازى حان [4] بىلاي دەپ كٶرسەتەدٸ: شىڭعىس حان – جوشى حان – توقاي تەمٸر – ٶزتەمٸر – حوجا باداقۇل ۇعلان – ورىس حان.

توقتامىستىڭ دا تەگٸ جوعارىداعى ٶزتەمٸردەن تارايدى: «ٶزتەمٸر – سارىمشا كٶنجەك ۇعلان – توققۇل قوجا ۇعلان – تويقوجا ۇعلان – توقتامىس حان. ونىڭ سەگٸز ۇلى بار ەدٸ: جالەلەتدين, جابباربەردٸ, كٷيٸككەرٸمبەردٸ, ٸسكەندٸر, ەبۋساعيت, كٶجەك, قادٸربەردٸ, توققىلىقوجا. مۇنىڭ ٸنٸسٸنٸڭ اتى تٷلٸك تەمٸر (توقتامىستىڭ /تٷسٸنٸك بەرگەن – ب.و./), ونىڭ ۇلى شينا, ونىڭ ۇلى حاسان ۇعلان, ونى ەشكٸلٸ حاسان دەر ەدٸ. ونىڭ ۇلى مۇحاممەد حان, ونىڭ ۇلى تاستەمٸر, ونىڭ ۇلى عاياتالدين حان, ونىڭ ۇلى حاجىكەرەي. ونىڭ سەگٸز ۇلى بار ەدٸ: دەۋلەتييار, نۇردەۋلەت حان, حايدار حان, قۇتلىق زامان, كەلدەش مەڭدٸ, كەرەي حان, جامعۇرشى, ٶزتەمٸر. قىرىمنىڭ پاتشالارى حاجىكەرەي نەسٸلٸنەن, بٸراق جەردٸڭ قاشىقتىعىنان ولاردىڭ قايسىسى قاشان پاتشا بولعانىن ايتۋ ٶتە قيىن بولدى» [4, 118-119].

ورىس حان التىن ورداعا شابۋىل قارساڭىندا قاراماعىنداعى ەمٸر-بەكتەرگە ەسكەر جيناۋدى تاپسىرادى. بۇل وي كٶپتەگەن ۇعلاندارعا, بەكتەرگە ۇنامايدى. سولاردىڭ ٸشٸندە توقتامىستىڭ ەكەسٸ تويقوجا ۇعلان دا بار ەدٸ. ول ورىس حاننىڭ شاپقىنشىلىق جوسپارىنا قارسى شىعادى. وسى سەبەپتەن ورىس حان تاققۇمارلىق ويىنان تۋعان, قانداستارىن سەبەپسٸز قاندى قىرعىنعا ۇشىراتۋ مٷددەسٸنە قارسىلاردى, ونىڭ ٸشٸندە تويقوجا ۇعلان مەن ەدٸگەنٸڭ ەكەسٸ قۇتتىقييانى ٶلتٸرەدٸ [5]. دەل وسى جاعداي توقتامىس پەن ەدٸگەنٸڭ بٸرٸگٸپ, ورىس حانعا قارسى جورىق ۇيىمداستىرۋىنا باستاما بولعان دەۋگە بولادى.

توقتامىس ورىس حاننان قاشىپ, ەمٸر تەمٸردٸ پانالايدى. تەمٸر بۇل جاعدايدى ٶز ماقساتىنا ورايلى پايدالانۋدى قٶزدەيدٸ. قاسىنداعى قۋاتتى كٶرشٸسٸ التىن ورداعا شابۋىلدى ويعا العان ورىس حاننىڭ كەلەشەكتەگٸ ٶزٸنٸڭ دە قارسىلاسى بولاتىنىن سەزگەن ەدٸ. بۇل تۇرعىدا ٶزگەنٸڭ قولىمەن وت كٶسەۋدٸ كٶزدەگەن ەمٸر تەمٸر توقتامىسقا ەسكەر بەرٸپ, ورىس حانعا شابۋىلداتادى. توقتامىس ورىس حاننان بٸرنەشە رەت جەڭٸلسە دە, تەمٸرگە قايتىپ بارۋدان جالىقپايدى. ەمٸر تەمٸر دە قايتادان ەسكەر بەرٸپ, جاڭا شابۋىلعا جٸبەرۋدەن باس تارتپايدى. اقىرى ورىس حان ٶلگەننەن كەيٸن ونىڭ ەكٸ بالاسىن دا ٶلتٸرٸپ, جەڭٸسكە جەتەدٸ. الايدا توقتامىس ٶزٸ حان بولىپ العاننان سوڭ بۇرىنعى دوستىقتى ەسٸنەن شىعارىپ, ەمٸر تەمٸردٸڭ ٶزٸنە قارسى شىعادى. ال ەدٸگەمەن ەكەۋٸنٸڭ اراسىنداعى دوستىقتىڭ بۇزىلۋىنا دا وسى جاعداي, ياعني, توقتامىستىڭ ەمٸر تەمٸردٸڭ جاقسىلىعىنا جاماندىقپەن قارىمتا قايتارۋى نەگٸز بولعان سيياقتى. بۇعان قوسىمشا ەرٸ نەگٸزگٸ سەبەپ تە بولا الاتىن بٸر وقيعا بار. ول توقتامىستىڭ كەزەكتٸ بٸر شابۋىلىندا ەمٸر تەمٸرگە دە, ەدٸگەگە دە قاسيەتتٸ رۋح بولىپ سانالاتىن ەزٸرەت سۇلتان قوجا احمەت ياساۋيدٸڭ مازارىنا دا شابۋىلداپ, قۇندى جەدٸگەرلەردٸ توناۋى [6] سانالادى. بۇل دەرەكتٸ ە.ماسسون ەزٸرەت سۇلتان ماۆزولەيٸنە ارنالعان ەڭبەگٸندە ايتىپ ٶتكەن.

بۇل شابۋىل – ەمٸر تەمٸردٸڭ ق.ا.ياساۋيگە ارناپ جاڭا كەسەنە سالۋىنان بۇرىنعى ۋاقىتتاعى, تٷركٸلەردٸڭ پٸرٸنٸڭ ەسكٸ مازارىنا جاسالعان شابۋىل. ۋيكيپەدييادا «ەمٸر تەمٸر ەزٸرەت سۇلتاننىڭ قازٸرگٸ كەسەنەسٸن سالدىرعانعا دەيٸن ياسى قالاسىندا ق.ا.ياساۋيدٸڭ ەسكٸ مازارى بولعان», «شاراف ەد-دين ەلي يەزديدٸڭ حابارلارىنا قاراعاندا 1388 جىلى ياسىنى توقتامىستىڭ ەسكەرلەرٸ تالقانداپ, تٷرٸك تايپالارىنىڭ قاسيەتتٸ مەكەنٸنە اينالعان قوجا احمەت ياساۋي مازارىن تونايدى. ەمٸر تەمٸر توقتامىستى تالقانداعاننان كەيٸن جاۋلاپ العان ولجانىڭ بٸر بٶلٸگٸن قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسٸن سالۋعا جۇمسايدى» [7] دەگەن دەرەكتەردٸ كەلتٸرەدٸ. توقتامىستىڭ وسىنداي جورىقتارىنان كەيٸن ەمٸر تەمٸر مەن ەدٸگە بٸرٸگٸپ, توقتامىستى تەۋبەگە كەلتٸرۋ جورىقتارىن باس­تايدى.

جوعارىدا كەلتٸرگەن توقتامىس پەن ەمٸر تەمٸردٸڭ جاۋلىعىنىڭ سەبەبٸن توقتامىستىڭ ٶزٸ دە بٸلٸپ, مويىنداعان ەكەن: «وتىرارداعى بەردٸبەكتٸڭ اق سارايىندا وتىرعاندا, نٶكەرلەرٸ توقتامىستان ەلشٸ كەلگەنٸن حابارلادى. ەلشٸلٸككە كەلگەن ارعىن قاراقوجا باھادٷر ەكەن. ول ەڭكەيٸپ كٸلەمدٸ سٷيٸپ, توقتامىستىڭ سەلەمٸن جەتكٸزدٸ: «ماعان ٸستەگەن يگٸ ٸستەرٸڭٸزگە جاماندىقپەن جاۋاپ بەرۋٸم – مەنٸ وسىنداي مٷشكٸل حالگە جەتكٸزدٸ. ەندٸگٸ جالعىز ٷمٸتٸم – سٸز كەشٸرە مە دەگەن دەمە. ەگەر ول راحىمعا قول جەتكٸزسەم, سٸزدٸڭ دەگەنٸڭٸزدەن شىقپاۋعا ۋەدە ەتەمٸن».

اقساق تەمٸر ەلشٸگە سىي-قۇرمەت كٶرسەتٸپ, مىنا ساپاردان قايتىپ ورالىسىمەن جوشى ۇلىسىمەن شۇعىلدانىپ, ونى توقتامىسقا قايتىپ ەپەرۋگە ۋەدە ەتتٸ. قاراقوجادان توقتامىسقا سىي-سيياپات جٸبەردٸ (تامەرلان. م., 458-459, 499-500-بب.).

بٸراق ۋەدە ورىندالمادى, بٸر ايعا جەتپەي اقساق تەمٸر وتىراردا ادام ايتقىسىز ازاپپەن جان تەسٸلٸم ەتتٸ. 1406 جىلى توقتامىس تا قازا تاپتى. ورىس جىلنامالارى ونى تەمٸر-قۇتلىقتىڭ مۇراگەرٸ شەدٸبەكتٸڭ قولىنان تٶمەن تاراپىندا قازا تاپتى دەپ كٶرسەتەدٸ (كارامزين ن.م., ت. V, 111-ب.). جيرمۋنسكييدٸڭ ايتۋىنشا: «وسىندا (تيۋمەندە) بٸر تٶبە بار, جەرگٸلٸكتٸ مۇسىلماندار ونى توقتامىس مولاسى دەپ تەۋ ەتەدٸ» (جيرمۋنسكيي ۆ.م., 370-ب.)» [5, 451].

بٸز بۇل دەرەكتەردەن «توق­تامىس رەسەي جەرٸندەگٸ تيۋمەن قالاسىنىڭ ايماعىندا قازا تاپتى» دەگەن حابار-وشاردىڭ دا بٸر نەگٸزٸ بولعاندىعىنا كٶز جەتكٸزەمٸز. ەندٸ سول ورىس جىلنامالارىنا زەر سالايىق: «توحتامىش وكونچاتەلنو بىلو ۋتراتيل پوليتيچەسكوە ۆلييانيە, ودناكو ۆ پوسلەدنيە گودى ستال سكلونياتسيا ك ميرۋ س تامەرلانوم, ك كوتورومۋ داجە وتپراۆيل پوسولستۆو. پوەتومۋ ەديگەي پوسلە ەتوي گرومكوي پوبەدى نە وستاۆيل توحتامىشا ۆ پوكوە ي ۆ تەچەنيە پرودولجيتەلنوگو ۆرەمەني س پەرەمەننىم ۋسپەحوم بورولسيا س نيم. تامەرلان سكونچالسيا ۆ 1405 گودۋ, ا توحتامىش ۆ 16-م سراجەنيي س ەديگەەم ي چوكرە بىل وكونچاتەلنو رازگروملەن ي ۋبيت. پود 1406 گودوم ارحانگەلوگورودسكيي لەتوپيسەتس (ۆحوديت ۆ ۋستيۋجسكيي لەتوپيسنىي سۆود) سووبششاەت (ل. 215 وب. — 216):

توە جە زيمى تسار جەنيبەك ۋبي تاكتامىشا ۆ سيبيرسكوي زەملي بليز تيۋمەني, ا سام سەدە نا وردە.[5] [8].

توقتامىستىڭ سٸبٸر جەرٸندە قاشىپ جٷرگەنٸنە قاتىستى بٸر دەرەكتٸ مەشھٷر جٷسٸپ تە كەلتٸرەدٸ: «سوندا نۇرالىنىڭ ٶشٸگٸپ ٸزدەگەنٸ سونداي توقتامىس قايدا قورعالاپ بارسا, جانىن قويارعا جەر تاپتىرماپتى.

ول زاماندا ەمٸر تەمٸر كٶرەگەن بار ەكەن, ول دا توقتامىستى قورعالاتا الماپتى. توقتامىس سول قاشقاننان قاشىپ, ەرتٸس ٶتٸپ كەتٸپتٸ. بٸر قوپاعا بارىپ قورعالاپتى. جالاڭ اياق ەكەن, اياعىن قامىس تٸلٸپ, قاناپ, سول قاننىڭ اققان ٸزٸمەن بۇلجىتپاي تاۋىپ ٶلتٸرٸپ, قوپانىڭ جاعاسىنا سٷيرەتٸپ الىپ شىعىپ كٶمٸپتٸ. بۇل كٷندە سول قوپانى بايان قوپاسى دەيدٸ» [9].

تٶمەن جاعىندا تاعى بٸر مولانىڭ بولۋىنا قاتىستى كەلەسٸ بٸر قيسىندى بولجام بار. ول – نۇرادىن توقتامىستى ٶلتٸرگەننەن سوڭ ونىڭ باسىن كەسٸپ الىپ, سٸبٸردەگٸ شەدٸبەك حان مەن ەدٸگەنٸڭ قولىنا بەرۋٸ, سودان سوڭ باستىڭ سول جاقتا جەرلەنۋٸ [10] تۋرالى ب.قورعانبەكوۆتٸڭ پٸكٸرٸنٸڭ دۇرىستىعى اقىلعا قونادى.

بۇرىنعى جارپيلانىمنان [11] ٷزٸندٸ كەلتٸرەيٸك:
«بۇل ەڭگٸمە قىزىلوردا وبلىسى, جاڭاقورعان اۋدانى قىراش اۋىلىنىڭ ەكٸمشٸلٸگٸنە قارايتىن, وسى اۋىلدان 12 شاقىرىمداي جەردەگٸ توقتامىس تاۋى اتالىپ كەتكەن جەردەگٸ ەسكٸ زيراتتارعا بايلانىس­تى.

«تاۋ» دەگەننەن گٶرٸ «تٶبە» دەپ اتاۋعا لايىقتى قىر باسىندا تاس­تان ٷيٸلگەن ەسكٸ قابٸر بەلگٸسٸ بار. سونداي-اق ونى اينالا قورشاعان وسىنداي قابٸر ٸزدەرٸ ساقتالعان. مۇنى حالىق توقتامىس پەن ونىڭ قىرىق (كەيدە قىرىق ەكٸ) نٶكەرٸنٸڭ زيراتى دەيدٸ. بٷگٸنگٸ جۇرت بۇل توقتامىستىڭ كٸم ەكەنٸن انىق بٸلمەيدٸ. الايدا ەل اۋزىنداعى ەڭگٸمەلەر مەن كەيبٸر زەرتتەۋلەر ونىڭ التىن وردا حانى توقتامىس تٷيە-قوجا (تويعوجا) ۇعىلانۇلى ەكەنٸنە مەڭزەيدٸ. سوندىقتان عالىمدار مەن زەرتتەۋشٸلەر, جۋرناليستەر ونى وسى حان توقتامىس دەگەن توقتامعا كەلگەن. مەسەلەن, بەلگٸلٸ قالامگەر ج.ەلماش ەڭبەگٸندە, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ا.دٷيسەنبٸنٸڭ «تٷركٸ اڭىزدارى مەن ەفسانالارى» اتتى مونوگرافيياسىندا, ا.تەشەنوۆانىڭ 2011 جىلى تاراز قالاسىندا جارىق كٶرگەن «جاس عالىم» جيناعىنا ەنگەن ماقالاسىندا, «جاڭاقورعان تىنىسى» گازەتٸنٸڭ بايىرعى ەرٸ بەلگٸلٸ تٸلشٸسٸ ق.ەرتاسوۆ, تاعى باسقالاردىڭ ماقالالارىندا وسىلاي دەپ كٶرسەتٸلەدٸ. بٸزدٸڭ قاستەرلٸ مۇرامىز «ەدٸگە» جىرىندا ايتىلاتىن توقتامىس تۋرالى دەرەكتەر دە وسىعان سايادى. جىردا ەدٸگەدەن قاشقان توقتامىس ەۋەلٸ تەلٸكٶلگە بارىپ پانالاعانى, ودان كەيٸن كٶكٷلدٸنٸڭ كٶلٸنە قاشقانى بىلاي سۋرەتتەلەدٸ:
تەلٸكٶلگە بارارمىن,
تەلٸكٶلدەن قورىقسام مەن,
كٶكٷلدٸنٸڭ كٶلٸنە
باسا بارىپ جاتارمىن,
تٸلەۋٸمدٸ تٸلەپ تۇرعايسىڭ… (ش.ۋەليحانوۆ, ە.ديباەۆ نۇسقالارى بويىنشا).

قابٸرلٸ تٶبەنٸڭ شىعىس جاعىندا جاۋدان قاشقان ادام پانالاۋعا اسا قولايلى, دەل جانىنا بارعانعا دەيٸن بايقالا قويمايتىن تەرەڭ كٶل بار. دەل جىردا ايتىلعانداي نۋ قامىستى. قازٸر ەل ونى جاي عانا «توعان» دەپ اتايدى. ولاي اتايتىن جٶنٸ بار, ٶيتكەنٸ كٶلگە جەتٸ بٸردەي بۇلاق قۇيادى. بٸر كەزدە ول كٶلدٸڭ «كٶكٷلدٸ» اتالعانىن ايتىپ وتىراتىن ٷلكەندەر بۇل ەلدە ەلٸ تاۋسىلىپ بولعان جوق. ال تەلٸكٶل – جاڭاقورعانعا كٶرشٸ شيەلٸ اۋدانى اۋماعىنداعى, بەتپاقدالا شەگٸندەگٸ كٶل».

وسى توقتامىس اتاۋىنا قاتىستى دەرەكتەردٸ دەل وسى جەردٸڭ تۋماسى, جاقىندا عانا مارقۇم بولعان كٶرنەكتٸ جازۋشىمىز د.دوسجانوۆ [12] تا ٶز ەكەسٸنەن ەستٸپ, دەرەكتٸ حيكايا جازىپ كەتكەن ەكەن. حيكايانىڭ اتى «ەمٸر تەمٸرمەن ۇستاسىپ نەڭ بار ەدٸ, حانزادام» دەپ اتالادى. وندا توقتامىس حانعا قاتىستى وقيعالار قىسقاشا مىنا تٷردە باياندالادى. 1974 جىلى جازۋشى قىرىمداعى يالتاعا دەمالىسقا بارعان. بٸر كٷنٸ دەمالىس ورنىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸ سول ماڭايداعى كەرەي حاننىڭ سارايىنا, باقشاساراي فونتانىنا كٶپتەگەن تۋريستەرمەن بٸرگە جازۋشىنى دا ساپارمەن الىپ بارادى. سول ساراي تاۋ بٶكتەرٸندە ەكەن. وندا توقتامىستىڭ قىزى حانشا بيبٸنٸڭ قورىمى [8] دا ورنالاسىپ, وعان ەسكەرتكٸش تاقتا دا قويىلىپتى. وسىنى كٶرگەننەن سوڭ توقتامىسقا قاتىستى وقيعا ەسٸنە ورالعان بولۋى كەرەك.

ودان بٸر جىل بۇرىن, 1973 جىلى, ول تۋعان اۋىلى قوسٷيەڭكٸگە بارىپ دەمالعان. سوندا ەكەسٸنٸڭ اۋزىنان توقتامىس بۇلاعى تۋرالى ەستٸپ قالىپ: – ول قاي توقتامىس? – دەپ سۇراق قويعان. سوندا ەكەسٸ مىنا وقيعانى ايتادى: «ول جەردٸڭ تاريحى مول, – دەيدٸ ەكەم جانارىنا مۇڭ ۇيالاتىپ. ەستە جوق ەسكٸ مەزگٸلدە مىنا بوز دالانى دٷبٸرگە تولتىرىپ, توقتامىس ەسٸمدٸ حان عۇمىر كەشٸپتٸ. جورىقتان قايتىپ كەلدٸ مە, ەلدە جورىققا اتتانىپ بارادى ما, ول اراسى بٸزگە بەيمەلٸم. قاسىندا قىرىق جٸگٸتٸ بار, تاستى تەسٸپ بۇرقىراپ قايناپ جاتقان ەلگٸ بۇلاقتىڭ باسىنا كەلٸپ ەرۋ بوپ تٷسٸپتٸ. ول زاماندا كەرٸ قاراتاۋدىڭ كٷنگەي بەتٸندە باتىستاعى سىرداريياعا بەت الىپ جامىراپ اعاتىن تاۋ ٶزەندەرٸ سارقىلماعان. قولدىڭ سالاسىنداي ادىر اراسى كيٸزدەي شالعىن, بٶرٸكتەي شوشايعان شوق-شوق تال بولعان دەسەدٸ. بۇل كٷندەگٸ جىلتىراعان بۇلاق باسىنداعى ۇيىسقان شامالى تال سول نۋ جىنىس توعايدىڭ جۇقاناسى بەلكٸم. وي-حو-و-ي, دٷنيە شٸركٸن! سونىمەن قاسىندا ٷزەڭگٸلەس قىرىق ساربازى بار توقتامىس ەلدە وقىس بٸر دٷمپۋدەن وت باسقانداي شوشىنىپ قاشىپ كەلە مە… ەلدە جەر تٷبٸندەگٸ ورداسىنا سۋىت جول الدى ما… ول اراسى بٸزگە بەيمەلٸم… ەلگٸ شىرايى اشىق بۇرقىراپ قايناپ جاتقان بۇلاق باسىنا تٷنەپتٸ. جولدان قاجىپ شارشاپ كەلگەن بەيباقتار ەر جاستانىپ, توقىم تٶسەپ, شىراداي جانعان سان ميلليون جۇلدىز استىندا كٶسٸلٸپ جاتا-جاتا كەتٸسەدٸ. ۇيقى ۇيىعىنا شىم باتادى.

… سولاي شىعار. ۇزىن سٶزدٸڭ قىسقاسى شىرت ۇيقىدا جاتقان قولدىڭ شەتٸ قىبىرلايدى. ەكٸ-ٷش سارباز ٸشتەرٸندە جانسىز ەكەن. سايلانىپ جاتقان جالماۋىزدار جاتقان جەرٸنەن مىسىقشا باسىپ تٷرەگەلٸپ, شىرت ۇيقىدا جاتقان حان يەمنٸڭ باسىن الادى… شالاجانسار بٸرەۋٸ: «توقتامىس قولى ەدٸك» دەيدٸ».

حيكايانىڭ باياندالعان وقيعاسىنان جازۋشىنىڭ دا, ونىڭ ەكەسٸنٸڭ دە توقتامىس ٶلٸمٸنە قاتىستى جايتتاردان حابارسىزدىعى اڭعارىلادى. ول سولاي بولۋعا تيٸس تە, ٶيتكەنٸ ول ۋاقىتتا تاريحي جەدٸگەرلەر تۋرالى زەرتتەۋلەر جوقتىڭ قاسى بولاتىن. د.دوسجانوۆ سول ەڭگٸمەنٸ ەستٸگەن سوڭ قابٸر باسىنا بارىپ, بۇلاق سۋىنان دەم تاتىپ, تٶڭٸرەكتٸ شولىپ قايتادى. ەگەر جازۋشى تٸرٸ بولعاندا, حان توقتامىستىڭ قابٸرٸنە تالاسۋشى ەسەر-ەڭگٷدٸكتەردٸڭ باسسىزدىقتارىن تويتارۋعا ٶزٸ باس بولىپ شىعاتىنى كٷمەنسٸز بولار ەدٸ.

جازۋشى د.دوسجانوۆتىڭ ەكەسٸنٸڭ ايتقان مەلٸمەتٸ بٸزگە ەرتە كەزدە ايتىلۋىمەن قۇندى. سونداي-اق ول كٸسٸ ورتا عاسىرلاردا قاراتاۋدىڭ كٷنگەي بەتٸ ٶزەن-كٶل, ورمان-توعاي, بۇلاقتارعا تولى بولعانىن دا بايانداعان. ياعني, قاشقىنداردىڭ كٶزگە تٷسۋٸنەن ساقتايتىن ٶلكە بولعانى دا ماڭىزدى. حيكايادا سول 1973 جىلى زيراتتا ەسكٸ كەسەنە قالدىعى دا بولعانىن مەلٸمدەيدٸ. بۇلارعا قوسا جازۋشىنىڭ ەكەسٸنٸڭ «توقتامىس حان, حان يەم» دەگەنٸ دە زيراتتىڭ توقتامىس حاندىكٸ ەكەنٸن, ول كٶنە زاماننان وسىلاي ايتىلىپ كەلە جاتقانىن دەلەلدەيدٸ. ارحەولوگييالىق زەرتتەۋ جٷرگٸزٸلسە, حاننىڭ دەنەسٸ باسسىز بولىپ انىقتالسا دا, زيراتتىڭ توقتامىس حانعا قاتىستى ەكەنٸ ايعاقتالار ەدٸ.

جۇرت اۋزىنداعى توقتامىس تاۋىنا قاتىستى اڭىزدا بىلاي دەلٸنەدٸ: «توقتامىس 40 شاقتى ادامىمەن اتالمىش بۇلاقتىڭ جاعاسىندا دەمالادى. ٸشتەرٸندە ەكٸ-ٷش ساربازى جانسىز بولىپ شىعىپ, توقتامىس پەن ۇيقىدا جاتقان جولداستارىن شەتٸنەن باۋىزداپ قىرىپ سالادى. ەرتەڭٸنە ازاندا سول ەلدٸڭ ديحاندارى وسى جاعدايدىڭ ٷستٸنەن تٷسٸپ, ٸشٸندەگٸ شالاجانسار بٸرٸنەن «توقتامىستىڭ قولى ەدٸك» دەگەندٸ عانا ۇعىپ, بەرٸن جەرلەپتٸ. سودان باستاپ ول جەر «توقتامىس» دەپ اتالىپتى». «ەدٸگە» جىرىندا دا ەدٸگەنٸڭ ۇلى نۇرادىن (نۇرالىن) توقتامىستى قۋىپ بارىپ, ونى كٶكٷلدٸنٸڭ كٶلٸندە ٶلتٸرگەن كەزدە, حاننىڭ بٸر نٶكەرٸنٸڭ بەيتەرەك تٷبٸندە ۇيىقتاپ جاتقانى باياندالادى. قادىرعالي جالايىري ٶزٸنٸڭ «جاميعات تاۋاريحىندا» توقتامىستىڭ قاشىپ جٷرگەن كەزٸندە قاراۋىلعا قويعان ياتىم, توبال, قاراقوجا دەگەن باتىرلارىن نۇرادىننىڭ قاپىسىن تاۋىپ ٶلتٸرگەنٸن اسا مەن بەرە ەڭگٸمەلەيدٸ. «حان نٶكەرلەرٸمەن بەيقام ەدٸ, ولار-داعى وپات بولدى» [13] دەيدٸ ۇلىق تاريحشى.

مٸنە, كٶردٸڭٸز بە, اڭىز بەن تاريحي دەرەكتٸڭ, وندا دا وقيعا دەتالٸنٸڭ مۇنداي سەيكەستٸگٸ كٶپ كەزدەسە بەرمەيدٸ. بۇل وقيعاعا قاتىستى اڭىزداۋ مەن زاتتىق دەرەكتەردٸڭ دە سەيكەستٸگٸ بار. ەدٸگە تۋرالى تاعى بٸر اڭىزداۋدا توقتامىستىڭ كٶكٷلدٸ كٶلٸندە قاراۋىل قارايتىن مۇنارا سالدىرعانى ايتىلاتىن. اتالمىش توقتامىس تاۋىنداعى كٶلدٸڭ دە قۇبىلا جاعىندا ەلدەبٸر عيماراتتىڭ, ياكي مۇنارانىڭ قيراندىسى بار. وسى ورايدا بۇل ەسكەرتكٸشتٸ مەملەكەت قاراۋىنا الىپ, قازبا جۇمىستارىن جٷرگٸزۋٸ كەرەكتٸگٸ كٷن تەرتٸبٸندە ەلدەقاشان تۇر. وسى ماڭدا «حان قازىناسى», «حان شاتىرى» دەگەن جەرلەردٸڭ بولۋى دا, مۇنداعى زيراتتىڭ حان توقتامىستىكٸ ەكەنٸنە دەگەن سەنٸمدٸ كٷشەيتەدٸ. توقتامىس تاۋىنا قاتىستى تاعى بٸر اڭىزدا, مۇندا حاننىڭ دەنەسٸ عانا جاتىر, ال باسى باسقا جاقتا دەلٸنەدٸ. «ەدٸگەنٸڭ» شوقان نۇسقاسىندا نۇرادىننىڭ توقتامىستىڭ باسىن قانجىعاعا بايلاپ الىپ كەتكەنٸ سٶز بولادى. تاريحي دەرەكتەردٸڭ بٸرٸندە توقتامىستىڭ سٸبٸردە وپات بولعانى ايتىلىپ, قابٸرٸ ۇلىتاۋدا دەلٸنەدٸ, بۇل تۋرالى ب.قورعانبەكوۆ [10] دەلەلدٸ پٸكٸر بٸلدٸرگەن. اق وردانىڭ استاناسى سىعاناق قالاسى بولىپ تۇرعان كەزدە توقتامىستىڭ ٶزٸ بۇل جەرگە تٷرلٸ ماقساتپەن تالاي رەت كەلگەن. ٶمٸرٸنە قاۋٸپ تٶنگەن شاقتا ول مۇندا قولداۋشى ٸزدەپ كەلۋٸ دە ىقتيمال.

توقتامىستىڭ قايتىس بولعان قىراش اۋىلىنداعى قابٸرٸ كٶنە سىعاناقتىڭ قاسىندا. بۇل جەرگە سول زاماندا سىردارييادان ارىق تارتىلىپ سۋ جەتكٸزٸلگەن. ول ارىق تارتىلعان تۇس تا, ايماق تا تٶمەنارىق اتالعان. بۇل اتاۋ سٸبٸر جەرٸندەگٸ تٶمەن ايماعىنىڭ اتاۋىمەن سەيكەس كەلۋٸ تىڭ ويلارعا جەتەلەيدٸ. كٸم بٸلەدٸ سٸبٸردەگٸ ايماقتىڭ دا تٶمەن اتالۋى اتاقتى حان توقتامىستىڭ قابٸرٸنە قاتىستى تۋىنداۋى دا ىقتيمال.

توقتامىس حاننىڭ تاريحىنا قاتىستى العاشقى مەلٸمەت جوعارىدا ايتىلعان جازۋشى د.دوسجاننىڭ دەرەكتٸ حيكاياتى عانا ەدٸ. ودان باسقا قىرۋار دەرەككٶزدەردٸڭ زەرتتەلٸپ تابىلۋىنا شەبەر سايىن نازاربەكۇلىنىڭ اتاۋسىز, قايدا ٶلگەنٸ مەلٸمسٸز باتىر باباسىنىڭ مولاسىن ٸزدەپ ۇلىتاۋداعى توقتامىستى, سونداي-اق جاڭاقورعانداعى توقتامىس حاننىڭ قابٸرٸن بٸرٸنەن-كەيٸن بٸرٸن يەمدەنٸپ جٷرگەن اتى شۋلى كەسەنە سالعىشتىعى مەجبٷرلەگەنٸ راس. توقتامىس مولاسى قايدا بار دەپ قۇلاعىن تٷرٸپ جٷرگەن س.نازاربەكۇلى جاڭاقورعانداعى قوڭىراتتىڭ جەني رۋىنىڭ پايداكٷنەم كٸسٸلەرٸمەن اۋىز جالاسىپ, شامامەن 2012 جىلداردان باستاپ توقتامىس حاننىڭ مولاسىنا ٶز باباسىنا ارناپ كەسەنە سالۋدى باستاعان. ول بۇل تۋرالى ەشقانداي دابىرا سالماي, ۋ-شۋسىز سالىپ الىپ, بٸرتٸندەپ باسى بٷتٸن يەمدەنۋدٸ ويلاعان سيياقتى. سوعان قاراعاندا ول «قابٸر توقتامىس حانعا تيەسٸلٸ» دەگەن دەرەكتٸ اڭىزبەن دە تانىس بولعانداي سەزٸلەدٸ. وسىلايشا س.نازاربەكۇلى «باباسىنىڭ كەسەنەسٸن» سالىپ بٸتٸردٸ. ول كەسەنەگە بٸز 2015-جىلدىڭ 22-قاراشاسىندا بارىپ كٶردٸك, فوتوعا تٷسٸردٸك.

سول جەردەگٸ «توقتامىس» شارۋا قوجالىعىنىڭ يەسٸ يتاياقوۆ جالبىزبايمەن جەنە سول شارۋا قوجالىعىنىڭ مال دەرٸگەرٸ بيمبەتوۆ نۇرلانمەن جولىعىپ ەڭگٸمەلەستٸك. سول ەڭگٸمەنٸڭ بٸرٸندە بيمبەتوۆ نۇرلان اتالمىش قابٸردە باسسىز ادام جاتقانى تۋرالى دەرەكتەر ەرتە كەزدەن ايتىلاتىنى تۋرالى مەلٸمەتتٸ ناقتىلاپ دەيەكتەدٸ.

جوعارىدا ايتىلعان بۇلجىتپاس دەلەل-دەرەكتەردەن باسقا «توقتامىس تاۋىنداعى» قابٸردە التىن وردا حانى توقتامىس حاننىڭ دەنەسٸ جاتقانىن مٷلتٸكسٸز دەلەلدەيتٸن ايعاق بار. حيجرانىڭ 1006 جىلى, گريگوريانشا 1598 جىلى شايباني ەبٸلعازى ابدۋللا حان, باحادۋر سۇلتاننىڭ جارلىعىمەن بۇيرىق-حات جازىلعان. وندا «توقتامىس بۇلاعى» سىعاناق قالاسىنا تيەسٸلٸگٸن ناقتى كٶرسەتكەن. قازٸرگٸ «قىراش» اۋىلىنىڭ اتى سول زامانداعى «قىراش» ٶزەنٸنٸڭ اتىنا قاتىستى قويىلعانى جارلىقتاعى مەلٸمەتپەن ايقىندالادى. ەندٸ سول تاريحي قۇجاتتان ٷزٸندٸ كەلتٸرەيٸك: «نا وسنوۆانيي ەتوگو مى ۆ ناستوياششەە, [ۋجە] ۋكازاننوە, ۆرەميا پوۆەلەلي: «يستوچنيك توكتامىش, ي يستوچنيك حاراش, ي كانال كالتا-دجالگييا, ي كانال كىزىل-تال, ي كانال ارسلاندي, ي كانال دجۋلاك, ي كانال مينگ-بۋلاگ, زا يسكليۋچەنيەم يستوچنيكا حيسارچۋك, ياۆليايۋتسيا مۋلكوم جيتەلەي سىگناكا, تاك كاك ۋپوميانۋتىي حيسارچۋك بىل وبراششەن ۆ ۆاكف وتمەچەننوگو ميلوستيۋ [اللاحا] مازارا حازراتا اللاما ابۋ-ل-حاسان زييا اد-دين-شايحا سىگناكي…» [14]. مۇنداعى كەلتٸرٸلگەن حVٸ عاسىرداعى بۇلتارتپاس دەرەك قابٸردٸڭ توقتامىس حانعا تيەسٸلٸ ەكەندٸگٸن ايقىن دەلەلدەيدٸ. ٶيتكەنٸ س.نازاربەكۇلى باباسىنىڭ حVٸٸٸ عاسىردا, ياعني, 1680 جىلى تۋىپ, 1743 جىلى ٶلگەندٸگٸن ٶزٸ سالعان كەسەنەگە قاشاپ جازىپ قويعان. قۇجاتتىق دەرەكتەگٸ حاراش – قىراش, كالتا-دجالگييا – كەلتە شالقييا, دجۋلاك – جٶلەك تەرٸزدٸ ٶزەن اتاۋلارى قازٸر دە توقتامىس بۇلاعىنىڭ ماڭىنداعى جەر اتاۋلارى رەتٸندە قولدانىلىپ كەلەدٸ.

جوعارىدا اتالعان قۇجاتتىق دەلەلدٸ دەرەكتەر توقتامىس حاننىڭ جاڭاقورعان اۋدانىنداعى ٶزٸنٸڭ استاناسى بولعان كٶنە سىعاناق قالاسىنىڭ جانىندا مەڭگٸ تىنىستاپ جاتقانىن ايداي ايقىن دەلەلدەيدٸ.

ورىنباي بەكجان, 
ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حقتۋ تٷركولوگييا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرٸ, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى