Qazaqta el qorǵaǵan batyrlar az bolmaǵan. Sondai arýaqty batyrlarymyzdyń biri – búkil Orta júzge aty málim Toqtamys Laqauly. Abai aýdanyna barǵan saparymyzda biz Toqtamys batyrdyń jetinshi urpaǵy Aqyltai Ábishevtiń shańyraǵynda bolyp, batyrdyń týy men qarý-jaraǵyn óz kózimizben kórip, kýá boldyq.
Tý tikken Tobyqtynyń qolbasshysy
Qaraýyldan shyqqan jeńil kólik jer apshysyn qýyryp júitkip-aq keledi. Kólik tizgininde aýdandyq «Abai eli» gazetiniń bas redaktory, talantty jas aqyn Nurjan Baitós. Jas bolsa da, kókiregine kóp asyl dúnieni jiǵan zerdeli jigit. Ózi shejireli, qart Shyńǵystaýdyń tarihyn da jaqsy biledi eken. Toqtamys batyr aýylyna jaqyndaǵanymyzda, osy aýylda batyrdyń jetinshi urpaqtary turatynyn aitty. Eleń ettik. Qazirgi kúni Altaidan Atyraýǵa, Arqadan Alataýǵa deiin sozylyp jatqan ulan baitaq jerimizde alshań basyp júrgen bolsaq, sol batyrlarymyzdyń arqasy ekeni ras. Batyrlarymyz naizanyń ushy, bilektiń kúshimen qorǵaǵan qasietti jerdiń ár pushpaǵy biz úshin erekshe qymbat. Endeshe sol dańqty batyrdyń aýylyna kelip turyp, urpaqtarymen qalai kezdespei, tildespei ketýge bolady? Onyń ústine Nurjan da:
- Bul «Tý tikken Tobyqtynyń qolbasshysy, Jýantaiaq Toqtamys deitin kisi» dep Shákerimniń ózi poemasyna arqaý etken batyr ǵoi. Urpaqtary áli kúnge deiin batyrdyń týy men qarý-jaraǵyn úiinde saqtap otyr, - dep bizdi odan ári qyzyqtyra tústi.
Iá, estýimiz bar. Osydan birer jyldai ýaqyt buryn Ulttyq mýzeidiń ǵylymi qyzmetkeri Qaiyrjan Ǵizatuly Qarakerei Qabanbai men Toqtamys batyrlarǵa qatysty jańa jádigerlerdiń tabylǵanyn, biraq ony mýzeige ótkizýge urpaqtarynyń qulyqty emes ekeni týraly habarlaǵan bolatyn. Endi mine, elin-jerin qorǵaǵan sol Toqtamys batyrdyń tikelei urpaǵynyń shańyraǵyna arnaiy at-basyn buryp, kelip turmyz.
- Bul – Toqtamys batyrdyń jetinshi urpaǵy Aqyltai Nurymhanuly Ábishevtiń shańyraǵy. Osy shańyraqqa 1979 jyly kelin bolyp tústim. Ol kezde Toqtamys batyrdyń urpaǵyna turmysqa shyqqanymdy bilmedim, árine. Biraq arakidik úlkender jaǵy «Bul kieli shańyraq, Toqtamys batyrdyń urpaǵynyń shańyraǵy» degendi sybyrlap bolsyn aityp qalatyn. Aýylǵa jańa túsken kelin bolsam da, úlken apalar aldymdy kespeitin. Jol beretin. Sóitsem, batyr atamnyń arýaǵyn syilaǵandary eken ǵoi. Tipti, qazirgi kúnge deiin qarashańyraq dep qasiet tutady. Negizi ózim de tegin jerdiń qyzy emespin. Meniń ata-babalarym da qajyǵa barǵan adamdar, Seńkibai deitin qajynyń urpaǵymyn, - dep áńgimesin bastaǵan Aijan Qabdrahmanqyzynyń ár sózine biz de yqylastana qulaq qoidyq.
– Sol kezde osy úidiń tórinde úlken sómke ilýli turatyn edi. Onyń ishinde aq shúberekke oraýly bir nárse bolatyn. Marqum enemniń ol sómkege eshkimdi de jolatpaitynyna qarap, onyń keremet bir qundy dúnie ekenin ishim sezetinmin, árine. Basynda sandyqta saqtaǵan. Odan keiin sol sandyqtaǵy dúnieni biikke ilip qoiatyn boldy. Ózim tipti jolaýǵa, ustaýǵa júreksinetin edim. Keiin bildim, ol Toqtamys batyrdyń týy eken. Enemniń aitýynsha, onyń kieliligi sondai, sonaý qurǵaqshylyq, jut jyldary týdy alyp shyqqanda jańbyr jaýyp, el yrysqa kenelgen eken. Al endi men kelin bolyp túsken jyldary Toqtamys batyrdyń erligi, batyrlyǵy týraly jurt kóp eshteńe aita bermeitin. Oǵan múmkindik te bolǵan joq. Bálkim, aitýǵa qoryqty. Óitkeni, saiasat sondai boldy. Tek elimiz egemendik alyp, óz qolymyz óz aýzymyzǵa jetken soń ǵana Aqyltaidyń aǵasy Nesiptaidyń basshylyǵymen kóp nárseniń beti ashylyp, aityla, jazyla bastady. Al 1993 jyly sol kezdegi «Qyzyl tý» sovhozynyń direktory Ábdiǵalym Muzdybaev, batyrdyń urpaǵy Nesiptai Nurymhanov sekildi azamattardyń uitqy bolýymen Toqtamys batyrdyń 270 jyldyǵy atalyp ótilip, úlken as berildi. Batyrdyń asyna urpaqtary elimizdiń túkpir-túkpirinen keldi. Mańǵystaýdyń aq mármár tasynan Toqtamys batyrdyń kesenesi turǵyzyldy. Batyr týraly sol kezden bastap ashyq aitylyp, kitaptar da jaryq kóre bastady. Jalpy, batyr týraly Baikókshe aqyn úlken dastan jazǵan deidi. Biraq dastannyń tolyq nusqasy saqtalmaǵan. Odan keiin Aqyltaidyń atasy Ábish aqsaqaldyń baiandaýymen halyq aqyny Shákir Ábenov «Toqtamys batyr» dep atalatyn dastan jazǵan. Ábish aqsaqal Shákir Ábenovti shaqyryp alyp, bir ai aýyzsha aityp, baiandap beripti. Shákir aqyn ony dastanǵa ainaldyrǵan. Biraq sonyń ózin uzaq jyldar boiy eshkimge oqytpai, jasyryn ustaǵan ǵoi, - deidi Aijan Ǵabdýllina.
Shapanynyń ishine tigip, jasyrypty
Onyń aitýynsha, Toqtamys batyrdyń týy men qarý-jaraǵyn búgingi kúnge jetkizgen osy Ábish aqsaqal kórinedi. Ábish Qarsambekuly 1880-1968 jyldary ómir súrgen, eskishe oqyǵan dindar adam. Keiingi 50-60 jyldary molda bolypty. Ári eskiden kele jatqan dastan, qisa, áńgimelerdi ádebi tilde sheber jetkize alatyn shejireshiligi de bar eken. Toqtamys batyr - Ábish Qarsambekulynyń tórtinshi atasy. Sonaý qiynshylyq jyldary Ábish ata týdy shapanynyń ishine tigip, al qarý-jaraǵyn taýǵa aparyp jasyryp urpaqtaryna miras etipti. Tipti, dalada bolǵan órtten naiza men qylyshtyń saby janyp ketken kórinedi. Keiinnen Ábish aqsaqal batyrdyń jádigerlerin balasy, Uly Otan soǵysynyń ardageri, soǵystan jaralanyp kelgennen soń arnaiy bailanys bóliminde feldeger qyzmetin atqarǵan, Qazaq KSR-niń Qurmet gramotasymen marapattalǵan Nurymhan men kelini, 2 ul, 8 qyz tárbielep ósirgen «Batyr ana» Jeken Elepbergenovaǵa tabys etedi. Qazirgi kúni Toqtamys batyrdyń qylyshy Nurymhan Ábishevtiń úlken uly Nesiptaidyń úiinde, al batyrdyń týy men naizasynyń ushy Aqyltaidyń úiinde saqtaýly tur.
Aijan apai bizge batyrdyń týy men naizasynyń ushyn da kórsetti. Bul joly ánsheiinde syrt kózden jyraq ustap, qyzǵyshtai qoryp ustaityn batyrdyń týy men naizasynyń ushyn oblystyq «Didar» gazetiniń fototilshisi Esimhan Orynbaevtyń sýretke túsirip alýyna ruqsatyn da berdi.
- Biz qazir týdy aq shúberekke orap, seifke salyp qoiamyz. Ózi bózden jasalǵan sekildi, -deidi Aijan Qabdrahmanqyzy. Úsh ǵasyrdyń kýási bolǵan tý ábden kóneripti. Toqtamys batyr ómirden ozǵanda jylyna deiin kún men jeldiń ótinde kóterilip turǵan da kórinedi. Joǵaryda sonaý alasapyran jyldary batyrdyń týyn Ábish aqsaqaldyń shapanynyń ishine jasyryp, aman alyp qalyp, urpaǵyna amanattaǵanyn da aittyq.
Jalpy, Toqtamys batyr qazaq-qalmaq arasynda bolǵan úsh soǵysqa kirip, úsh týǵa ie bolǵan eken. Keiinnen Mamai batyr da bir kezde Kókenai batyrdan alǵan Tobyqty týyn batyr inisi Toqtamysqa tabystapty. Biraq bul týdyń úsh týdyń qaisysy ekeni belgisiz.
Aijan apaidyń aitýy boiynsha, batyrdyń týy men qarý-jaraǵyna Almatydaǵy Ortalyq mýzei de talai «quda» túsipti. Tipti, osynaý qundy jádigerlerdi sol mýzeige tapsyryp jibergen kez de bolypty. Biraq osydan keiin kóp uzamai Nurmuhannyń aǵasy Álimhan Qasqabulaqta otbasymen qazaǵa ushyraidy. Qaiǵyly qazanyń sebebin eki ǵasyrdan astam ýaqyt bútindei bir áýlettiń quty men kiesi bolyp kele jatqan tý men qarý-jaraqty mýzeige tapsyryp jibergennen izdeýshiler de tabylady. Sóitip, Nurmuhan aqsaqal Toqtamys batyrdyń týy men qarý-jaraǵyn mýzeiden keri qaitaryp alǵan kórinedi.
- Osy joly da Semeidiń mýzeiinen adamdar kelip, ótinish aitty. Úide otaǵasy da, ulym da bolǵan joq. Kelinim ekeýimiz ǵana bolatynbyz. Biraq bir ret mýzeige berilip, alynǵan nárseni qaitadan bergimiz kelmedi. Osynaý kieli jádigerdiń endigi iesi - ulym Elnur men kelinim Sandýǵash. Olarǵa «bul qundy jádiger, kózderińniń qarashyǵyndai saqtańdar» dep jii aityp otyramyn,- deidi Aijan Qabdrahmanqyzy.
Keibir shejire derekterine qaraǵanda, Toqtamys batyr 1730-shy jyldardyń shamasynda Ázirettiń Qarataýyndaǵy Jylybulaq degen jerde dúniege kelip, shamamen 1797 jyldary qaza tapty desedi. El aýzynda Toqtamys batyrdyń erligi týraly ańyzdar óte kóp. Toqtamystyń alǵash kózge túsip, júrek jutqan eren erliginiń tuńǵysh tanylǵan tusy – ataqty Shaǵan shaiqasy desedi. Bul tusta jas Toqtamystyń osy urystaǵy keibir oida joq jerden jón tapqan eptiligimen tapqyrlyǵy aiyryqsha sóz bolady. Shamamen 1750-shi jyldardyń orta tusynda bolǵan Shaǵan soǵysyna Abylai han bastaǵan, Qarakerei Qabanbai, Qanjyǵaly Bógenbai qostaǵan ataqty batyrlar tegis qatysady. Al Toqtamystyń erekshe erlik kórsetken tusy Aiagóz shaiqasy. Bul mólshermen 1756 jyldary bolǵan. Osy urysta iisi Orta júzdiń uranyn shaqyryp, jekpe-jekke túsken Toqtamys batyr qalmaqtyń qos batyryn óltiredi. Ol kezdegi soǵys jekpe-jeginiń rásimi boiynsha eki jaqtyń batyrlary qandai qarý qoldanatynyn kelisip alady. Úlkenderdiń aitýyna qaraǵanda,Toqtamys batyr bes qarýdyń bárine de usta bolypty. Sol jekpe-jekte ózimen aiqasqa túsken qalmaq batyrynyń ekinshisin naizalasyp júrip jairatyp salady.
Toqtamys batyr týraly jergilikti aqyn Merǵali Ybyraevtyń zertteýleri, Uly Otan soǵysynyń ardageri J.Júnisjanovtyń «Tý tikken Tobyqtynyń qolbasshysy» atty estelikter jinaǵy jaryq kórgen. Shákerim qajynyń «Eńlik-Kebek» oqiǵasyn baiandaǵan dastanynda da Toqtamys batyrdyń aty atalady. Jazýshy Qabdesh Jumadilovtiń «Daraboz» shyǵarmasynda da Toqtamys batyrdyń erligi týraly málimet keltirilgen.
Aldaǵy ýaqytta qyryq jyldan astam ýaqyt mektepte matematika páni muǵalimi bolyp, byltyr ǵana zeinetkerlikke shyqqan Aijan apai uly Elnurmen birigip Toqtamys batyr týraly kitap shyǵarýdy da oilastyryp júrgen kórinedi.
Meiramtai Imanǵali
Abai aýdany.
