قازاقتا ەل قورعاعان باتىرلار از بولماعان. سونداي ارۋاقتى باتىرلارىمىزدىڭ بٸرٸ – بٷكٸل ورتا جٷزگە اتى مەلٸم توقتامىس لاقاۇلى. اباي اۋدانىنا بارعان ساپارىمىزدا بٸز توقتامىس باتىردىڭ جەتٸنشٸ ۇرپاعى اقىلتاي ەبٸشەۆتٸڭ شاڭىراعىندا بولىپ, باتىردىڭ تۋى مەن قارۋ-جاراعىن ٶز كٶزٸمٸزبەن كٶرٸپ, كۋە بولدىق.
تۋ تٸككەن توبىقتىنىڭ قولباسشىسى
قاراۋىلدان شىققان جەڭٸل كٶلٸك جەر اپشىسىن قۋىرىپ جٷيتكٸپ-اق كەلەدٸ. كٶلٸك تٸزگٸنٸندە اۋداندىق «اباي ەلٸ» گازەتٸنٸڭ باس رەداكتورى, تالانتتى جاس اقىن نۇرجان بايتٶس. جاس بولسا دا, كٶكٸرەگٸنە كٶپ اسىل دٷنيەنٸ جيعان زەردەلٸ جٸگٸت. ٶزٸ شەجٸرەلٸ, قارت شىڭعىستاۋدىڭ تاريحىن دا جاقسى بٸلەدٸ ەكەن. توقتامىس باتىر اۋىلىنا جاقىنداعانىمىزدا, وسى اۋىلدا باتىردىڭ جەتٸنشٸ ۇرپاقتارى تۇراتىنىن ايتتى. ەلەڭ ەتتٸك. قازٸرگٸ كٷنٸ التايدان اتىراۋعا, ارقادان الاتاۋعا دەيٸن سوزىلىپ جاتقان ۇلان بايتاق جەرٸمٸزدە الشاڭ باسىپ جٷرگەن بولساق, سول باتىرلارىمىزدىڭ ارقاسى ەكەنٸ راس. باتىرلارىمىز نايزانىڭ ۇشى, بٸلەكتٸڭ كٷشٸمەن قورعاعان قاسيەتتٸ جەردٸڭ ەر پۇشپاعى بٸز ٷشٸن ەرەكشە قىمبات. ەندەشە سول داڭقتى باتىردىڭ اۋىلىنا كەلٸپ تۇرىپ, ۇرپاقتارىمەن قالاي كەزدەسپەي, تٸلدەسپەي كەتۋگە بولادى? ونىڭ ٷستٸنە نۇرجان دا:
- بۇل «تۋ تٸككەن توبىقتىنىڭ قولباسشىسى, جۋانتاياق توقتامىس دەيتٸن كٸسٸ» دەپ شەكەرٸمنٸڭ ٶزٸ پوەماسىنا ارقاۋ ەتكەن باتىر عوي. ۇرپاقتارى ەلٸ كٷنگە دەيٸن باتىردىڭ تۋى مەن قارۋ-جاراعىن ٷيٸندە ساقتاپ وتىر, - دەپ بٸزدٸ ودان ەرٸ قىزىقتىرا تٷستٸ.
يە, ەستۋٸمٸز بار. وسىدان بٸرەر جىلداي ۋاقىت بۇرىن ۇلتتىق مۋزەيدٸڭ عىلىمي قىزمەتكەرٸ قايىرجان عيزاتۇلى قاراكەرەي قابانباي مەن توقتامىس باتىرلارعا قاتىستى جاڭا جەدٸگەرلەردٸڭ تابىلعانىن, بٸراق ونى مۋزەيگە ٶتكٸزۋگە ۇرپاقتارىنىڭ قۇلىقتى ەمەس ەكەنٸ تۋرالى حابارلاعان بولاتىن. ەندٸ مٸنە, ەلٸن-جەرٸن قورعاعان سول توقتامىس باتىردىڭ تٸكەلەي ۇرپاعىنىڭ شاڭىراعىنا ارنايى ات-باسىن بۇرىپ, كەلٸپ تۇرمىز.
- بۇل – توقتامىس باتىردىڭ جەتٸنشٸ ۇرپاعى اقىلتاي نۇرىمحانۇلى ەبٸشەۆتٸڭ شاڭىراعى. وسى شاڭىراققا 1979 جىلى كەلٸن بولىپ تٷستٸم. ول كەزدە توقتامىس باتىردىڭ ۇرپاعىنا تۇرمىسقا شىققانىمدى بٸلمەدٸم, ەرينە. بٸراق اراكٸدٸك ٷلكەندەر جاعى «بۇل كيەلٸ شاڭىراق, توقتامىس باتىردىڭ ۇرپاعىنىڭ شاڭىراعى» دەگەندٸ سىبىرلاپ بولسىن ايتىپ قالاتىن. اۋىلعا جاڭا تٷسكەن كەلٸن بولسام دا, ٷلكەن اپالار الدىمدى كەسپەيتٸن. جول بەرەتٸن. سٶيتسەم, باتىر اتامنىڭ ارۋاعىن سىيلاعاندارى ەكەن عوي. تٸپتٸ, قازٸرگٸ كٷنگە دەيٸن قاراشاڭىراق دەپ قاسيەت تۇتادى. نەگٸزٸ ٶزٸم دە تەگٸن جەردٸڭ قىزى ەمەسپٸن. مەنٸڭ اتا-بابالارىم دا قاجىعا بارعان ادامدار, سەڭكٸباي دەيتٸن قاجىنىڭ ۇرپاعىمىن, - دەپ ەڭگٸمەسٸن باستاعان ايجان قابدراحمانقىزىنىڭ ەر سٶزٸنە بٸز دە ىقىلاستانا قۇلاق قويدىق.
– سول كەزدە وسى ٷيدٸڭ تٶرٸندە ٷلكەن سٶمكە ٸلۋلٸ تۇراتىن ەدٸ. ونىڭ ٸشٸندە اق شٷبەرەككە وراۋلى بٸر نەرسە بولاتىن. مارقۇم ەنەمنٸڭ ول سٶمكەگە ەشكٸمدٸ دە جولاتپايتىنىنا قاراپ, ونىڭ كەرەمەت بٸر قۇندى دٷنيە ەكەنٸن ٸشٸم سەزەتٸنمٸن, ەرينە. باسىندا ساندىقتا ساقتاعان. ودان كەيٸن سول ساندىقتاعى دٷنيەنٸ بيٸككە ٸلٸپ قوياتىن بولدى. ٶزٸم تٸپتٸ جولاۋعا, ۇستاۋعا جٷرەكسٸنەتٸن ەدٸم. كەيٸن بٸلدٸم, ول توقتامىس باتىردىڭ تۋى ەكەن. ەنەمنٸڭ ايتۋىنشا, ونىڭ كيەلٸلٸگٸ سونداي, سوناۋ قۇرعاقشىلىق, جۇت جىلدارى تۋدى الىپ شىققاندا جاڭبىر جاۋىپ, ەل ىرىسقا كەنەلگەن ەكەن. ال ەندٸ مەن كەلٸن بولىپ تٷسكەن جىلدارى توقتامىس باتىردىڭ ەرلٸگٸ, باتىرلىعى تۋرالى جۇرت كٶپ ەشتەڭە ايتا بەرمەيتٸن. وعان مٷمكٸندٸك تە بولعان جوق. بەلكٸم, ايتۋعا قورىقتى. ٶيتكەنٸ, ساياسات سونداي بولدى. تەك ەلٸمٸز ەگەمەندٸك الىپ, ٶز قولىمىز ٶز اۋزىمىزعا جەتكەن سوڭ عانا اقىلتايدىڭ اعاسى نەسٸپتايدىڭ باسشىلىعىمەن كٶپ نەرسەنٸڭ بەتٸ اشىلىپ, ايتىلا, جازىلا باستادى. ال 1993 جىلى سول كەزدەگٸ «قىزىل تۋ» سوۆحوزىنىڭ ديرەكتورى ەبدٸعالىم مۇزدىباەۆ, باتىردىڭ ۇرپاعى نەسٸپتاي نۇرىمحانوۆ سەكٸلدٸ ازاماتتاردىڭ ۇيتقى بولۋىمەن توقتامىس باتىردىڭ 270 جىلدىعى اتالىپ ٶتٸلٸپ, ٷلكەن اس بەرٸلدٸ. باتىردىڭ اسىنا ۇرپاقتارى ەلٸمٸزدٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن كەلدٸ. ماڭعىستاۋدىڭ اق مەرمەر تاسىنان توقتامىس باتىردىڭ كەسەنەسٸ تۇرعىزىلدى. باتىر تۋرالى سول كەزدەن باستاپ اشىق ايتىلىپ, كٸتاپتار دا جارىق كٶرە باستادى. جالپى, باتىر تۋرالى بايكٶكشە اقىن ٷلكەن داستان جازعان دەيدٸ. بٸراق داستاننىڭ تولىق نۇسقاسى ساقتالماعان. ودان كەيٸن اقىلتايدىڭ اتاسى ەبٸش اقساقالدىڭ بايانداۋىمەن حالىق اقىنى شەكٸر ەبەنوۆ «توقتامىس باتىر» دەپ اتالاتىن داستان جازعان. ەبٸش اقساقال شەكٸر ەبەنوۆتٸ شاقىرىپ الىپ, بٸر اي اۋىزشا ايتىپ, بايانداپ بەرٸپتٸ. شەكٸر اقىن ونى داستانعا اينالدىرعان. بٸراق سونىڭ ٶزٸن ۇزاق جىلدار بويى ەشكٸمگە وقىتپاي, جاسىرىن ۇستاعان عوي, - دەيدٸ ايجان عابدۋللينا.
شاپانىنىڭ ٸشٸنە تٸگٸپ, جاسىرىپتى
ونىڭ ايتۋىنشا, توقتامىس باتىردىڭ تۋى مەن قارۋ-جاراعىن بٷگٸنگٸ كٷنگە جەتكٸزگەن وسى ەبٸش اقساقال كٶرٸنەدٸ. ەبٸش قارسامبەكۇلى 1880-1968 جىلدارى ٶمٸر سٷرگەن, ەسكٸشە وقىعان دٸندار ادام. كەيٸنگٸ 50-60 جىلدارى مولدا بولىپتى. ەرٸ ەسكٸدەن كەلە جاتقان داستان, قيسا, ەڭگٸمەلەردٸ ەدەبي تٸلدە شەبەر جەتكٸزە الاتىن شەجٸرەشٸلٸگٸ دە بار ەكەن. توقتامىس باتىر - ەبٸش قارسامبەكۇلىنىڭ تٶرتٸنشٸ اتاسى. سوناۋ قيىنشىلىق جىلدارى ەبٸش اتا تۋدى شاپانىنىڭ ٸشٸنە تٸگٸپ, ال قارۋ-جاراعىن تاۋعا اپارىپ جاسىرىپ ۇرپاقتارىنا ميراس ەتٸپتٸ. تٸپتٸ, دالادا بولعان ٶرتتەن نايزا مەن قىلىشتىڭ سابى جانىپ كەتكەن كٶرٸنەدٸ. كەيٸننەن ەبٸش اقساقال باتىردىڭ جەدٸگەرلەرٸن بالاسى, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرٸ, سوعىستان جارالانىپ كەلگەننەن سوڭ ارنايى بايلانىس بٶلٸمٸندە فەلدەگەر قىزمەتٸن اتقارعان, قازاق كسر-نٸڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتالعان نۇرىمحان مەن كەلٸنٸ, 2 ۇل, 8 قىز تەربيەلەپ ٶسٸرگەن «باتىر انا» جەكەن ەلەپبەرگەنوۆاعا تابىس ەتەدٸ. قازٸرگٸ كٷنٸ توقتامىس باتىردىڭ قىلىشى نۇرىمحان ەبٸشەۆتٸڭ ٷلكەن ۇلى نەسٸپتايدىڭ ٷيٸندە, ال باتىردىڭ تۋى مەن نايزاسىنىڭ ۇشى اقىلتايدىڭ ٷيٸندە ساقتاۋلى تۇر.
ايجان اپاي بٸزگە باتىردىڭ تۋى مەن نايزاسىنىڭ ۇشىن دا كٶرسەتتٸ. بۇل جولى ەنشەيٸندە سىرت كٶزدەن جىراق ۇستاپ, قىزعىشتاي قورىپ ۇستايتىن باتىردىڭ تۋى مەن نايزاسىنىڭ ۇشىن وبلىستىق «ديدار» گازەتٸنٸڭ فوتوتٸلشٸسٸ ەسٸمحان ورىنباەۆتىڭ سۋرەتكە تٷسٸرٸپ الۋىنا رۇقساتىن دا بەردٸ.
- بٸز قازٸر تۋدى اق شٷبەرەككە وراپ, سەيفكە سالىپ قويامىز. ٶزٸ بٶزدەن جاسالعان سەكٸلدٸ, -دەيدٸ ايجان قابدراحمانقىزى. ٷش عاسىردىڭ كۋەسٸ بولعان تۋ ەبدەن كٶنەرٸپتٸ. توقتامىس باتىر ٶمٸردەن وزعاندا جىلىنا دەيٸن كٷن مەن جەلدٸڭ ٶتٸندە كٶتەرٸلٸپ تۇرعان دا كٶرٸنەدٸ. جوعارىدا سوناۋ الاساپىران جىلدارى باتىردىڭ تۋىن ەبٸش اقساقالدىڭ شاپانىنىڭ ٸشٸنە جاسىرىپ, امان الىپ قالىپ, ۇرپاعىنا اماناتتاعانىن دا ايتتىق.
جالپى, توقتامىس باتىر قازاق-قالماق اراسىندا بولعان ٷش سوعىسقا كٸرٸپ, ٷش تۋعا يە بولعان ەكەن. كەيٸننەن ماماي باتىر دا بٸر كەزدە كٶكەناي باتىردان العان توبىقتى تۋىن باتىر ٸنٸسٸ توقتامىسقا تابىستاپتى. بٸراق بۇل تۋدىڭ ٷش تۋدىڭ قايسىسى ەكەنٸ بەلگٸسٸز.
ايجان اپايدىڭ ايتۋى بويىنشا, باتىردىڭ تۋى مەن قارۋ-جاراعىنا الماتىداعى ورتالىق مۋزەي دە تالاي «قۇدا» تٷسٸپتٸ. تٸپتٸ, وسىناۋ قۇندى جەدٸگەرلەردٸ سول مۋزەيگە تاپسىرىپ جٸبەرگەن كەز دە بولىپتى. بٸراق وسىدان كەيٸن كٶپ ۇزاماي نۇرمۇحاننىڭ اعاسى ەلٸمحان قاسقابۇلاقتا وتباسىمەن قازاعا ۇشىرايدى. قايعىلى قازانىڭ سەبەبٸن ەكٸ عاسىردان استام ۋاقىت بٷتٸندەي بٸر ەۋلەتتٸڭ قۇتى مەن كيەسٸ بولىپ كەلە جاتقان تۋ مەن قارۋ-جاراقتى مۋزەيگە تاپسىرىپ جٸبەرگەننەن ٸزدەۋشٸلەر دە تابىلادى. سٶيتٸپ, نۇرمۇحان اقساقال توقتامىس باتىردىڭ تۋى مەن قارۋ-جاراعىن مۋزەيدەن كەرٸ قايتارىپ العان كٶرٸنەدٸ.
- وسى جولى دا سەمەيدٸڭ مۋزەيٸنەن ادامدار كەلٸپ, ٶتٸنٸش ايتتى. ٷيدە وتاعاسى دا, ۇلىم دا بولعان جوق. كەلٸنٸم ەكەۋٸمٸز عانا بولاتىنبىز. بٸراق بٸر رەت مۋزەيگە بەرٸلٸپ, الىنعان نەرسەنٸ قايتادان بەرگٸمٸز كەلمەدٸ. وسىناۋ كيەلٸ جەدٸگەردٸڭ ەندٸگٸ يەسٸ - ۇلىم ەلنۇر مەن كەلٸنٸم ساندۋعاش. ولارعا «بۇل قۇندى جەدٸگەر, كٶزدەرٸڭنٸڭ قاراشىعىنداي ساقتاڭدار» دەپ جيٸ ايتىپ وتىرامىن,- دەيدٸ ايجان قابدراحمانقىزى.
كەيبٸر شەجٸرە دەرەكتەرٸنە قاراعاندا, توقتامىس باتىر 1730-شى جىلداردىڭ شاماسىندا ەزٸرەتتٸڭ قاراتاۋىنداعى جىلىبۇلاق دەگەن جەردە دٷنيەگە كەلٸپ, شامامەن 1797 جىلدارى قازا تاپتى دەسەدٸ. ەل اۋزىندا توقتامىس باتىردىڭ ەرلٸگٸ تۋرالى اڭىزدار ٶتە كٶپ. توقتامىستىڭ العاش كٶزگە تٷسٸپ, جٷرەك جۇتقان ەرەن ەرلٸگٸنٸڭ تۇڭعىش تانىلعان تۇسى – اتاقتى شاعان شايقاسى دەسەدٸ. بۇل تۇستا جاس توقتامىستىڭ وسى ۇرىستاعى كەيبٸر ويدا جوق جەردەن جٶن تاپقان ەپتٸلٸگٸمەن تاپقىرلىعى ايىرىقشا سٶز بولادى. شامامەن 1750-شٸ جىلداردىڭ ورتا تۇسىندا بولعان شاعان سوعىسىنا ابىلاي حان باستاعان, قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بٶگەنباي قوستاعان اتاقتى باتىرلار تەگٸس قاتىسادى. ال توقتامىستىڭ ەرەكشە ەرلٸك كٶرسەتكەن تۇسى اياگٶز شايقاسى. بۇل مٶلشەرمەن 1756 جىلدارى بولعان. وسى ۇرىستا يٸسٸ ورتا جٷزدٸڭ ۇرانىن شاقىرىپ, جەكپە-جەككە تٷسكەن توقتامىس باتىر قالماقتىڭ قوس باتىرىن ٶلتٸرەدٸ. ول كەزدەگٸ سوعىس جەكپە-جەگٸنٸڭ رەسٸمٸ بويىنشا ەكٸ جاقتىڭ باتىرلارى قانداي قارۋ قولداناتىنىن كەلٸسٸپ الادى. ٷلكەندەردٸڭ ايتۋىنا قاراعاندا,توقتامىس باتىر بەس قارۋدىڭ بەرٸنە دە ۇستا بولىپتى. سول جەكپە-جەكتە ٶزٸمەن ايقاسقا تٷسكەن قالماق باتىرىنىڭ ەكٸنشٸسٸن نايزالاسىپ جٷرٸپ جايراتىپ سالادى.
توقتامىس باتىر تۋرالى جەرگٸلٸكتٸ اقىن مەرعالي ىبىراەۆتىڭ زەرتتەۋلەرٸ, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرٸ ج.جٷنٸسجانوۆتىڭ «تۋ تٸككەن توبىقتىنىڭ قولباسشىسى» اتتى ەستەلٸكتەر جيناعى جارىق كٶرگەن. شەكەرٸم قاجىنىڭ «ەڭلٸك-كەبەك» وقيعاسىن بايانداعان داستانىندا دا توقتامىس باتىردىڭ اتى اتالادى. جازۋشى قابدەش جۇمادٸلوۆتٸڭ «دارابوز» شىعارماسىندا دا توقتامىس باتىردىڭ ەرلٸگٸ تۋرالى مەلٸمەت كەلتٸرٸلگەن.
الداعى ۋاقىتتا قىرىق جىلدان استام ۋاقىت مەكتەپتە ماتەماتيكا پەنٸ مۇعالٸمٸ بولىپ, بىلتىر عانا زەينەتكەرلٸككە شىققان ايجان اپاي ۇلى ەلنۇرمەن بٸرٸگٸپ توقتامىس باتىر تۋرالى كٸتاپ شىعارۋدى دا ويلاستىرىپ جٷرگەن كٶرٸنەدٸ.
مەيرامتاي يمانعالي
اباي اۋدانى.
