«Imperii pogibaiýt v krovi»
Iakýbovskii A. Iu
akademik, istorik – vostokoved.
Óz ýaqytynda Altyn Orda imperiiasynyń aýmaǵy kári qurlyqtyń (Eýropa) Shyǵys bóligi jáne Aziianyń biraz jartysy, iaǵni Qara teńizden bastap ejelden sýy mol jáne jalpaq ózen Ertistiń shalǵyndy alqabtaryna deiin sozyldy.
Orta Aziialyq Ámir Temir jetekshilik etken imperiia, Kishi Aziiadaǵy, kezinde Deshti Qypshaq dalasynan barǵan Shyńǵys hannyń nemeresi Qubaǵul qurǵan imperiiany óziniń qaramaǵyna alǵan soń, Eýraziia keńistigindegi alpaýyt Altyn Orda qaǵanatymen kúshi tepe-teń bolǵan edi.
«Ko vremeni pravleniia Tohtamysha otnositsia vozrojdenie zolotoordynskih gorodov v Nijnem Povolje», - A.V.Pachkalov «Zolotoordynskie goroda Nijnego Povoljia v kontse XIV v».
Taǵy bir aitarymyz, 1385 jyly Toqtamys han Kaspii teńiziniń ońtústik bóligine joryq jasap, sol kezde gúldengen Tabriz aýmaǵyn talqandap, Ahmet Jalaiyr sultannyń biligindegi ulysqa kiretin Ázirbaijan jerin óziniń quramyna qosyp aldy.
Sóitip, Altyn Orda qaǵanaty kúsheigen ústine kúsheiip, alynbaityn qamalǵa ainalǵandai boldy. Toqtamystyń tusyndaǵy Altyn Ordanyń aitarlyqtai jan-jaqty kúsheiýi, Ámir Temir úshin qaýipti edi. Damyǵan kóptegen qalalyq ortalyqtardy jáne diqandar mańdai terin tógip eńbek etken jaziraly egis alqabtaryn, sondai-aq, ulan-baitaq daladaǵy mal baqqan kóshpeli taipalardy biriktirip, ýysynda ustaǵan Altyn Orda imperiiasy, Aziianyń barlyq musylman elderin ózine qaratqan, túp qazyǵy Maverannahr atyrabyna ornalasqan Ámir Temir memleketine, onyń aldaǵy sharyqtap damýyna jáne kórkeiýine shynymende qaýip tóndirgen edi. Eki imperiianyń arasyndaǵy alǵashqy qaqtyǵys 1387 jyldyń kókteminde Kavkazdaǵy Derbent ótkeliniń mańaiynda oryn aldy. Temirlannyń kelisimge jibergen kishigirim otriadyna Altyn Orda tarabynan kútpegen jerden shabýyl jasalyp, talqandala jazdady. Eger Ámir armiiasy qolbasshylarynyń biri Miranshah úlken áskermen jedel kelmegende, qyrǵyn tabary anyq edi. Degenmen, kishigirim bul qaqtyǵys eki uly imperiianyń arasynda arazdyq týǵyzyp, soǵys órtin tutatatyndai jaǵdaiǵa ákelmedi. Sóitip, araǵa biraz jyldarǵa sozylǵan tynyshtyq ornady. Kezinde Aq Ordanyń hany Orystyń jazasynan qashyp kelip, Temirlandy panalaǵan Toqtamys, keiinnen onyń járdemimen Aq Ordanyń taǵyna otyrady. Sóitip, Altyn Ordanyń sol tustaǵy iesi atanǵan jáne osy uly qaǵanattyń ásker qolbasshysy Mamaimen qatarynan birneshe jyl soǵysady. Biraq, úlken nátijege jete almady. Qalai degenmen de, taǵdyr Toqtamysqa jol ashqandai boldy. 1380 jyly Altyn Ordanyń Kúlik alqabyndaǵy (Kýlikovo pole) jeńilisin paidalanyp, ýaqyt ótkizbei Toqtamys han Mamaiǵa ońtústikten urys ashyp, onyń armiiasyn túbegeili talqandaidy. Osylaisha, Eýraziialyq imperiia Altyn Ordanyń taǵyna áýpirimdep qol jetkizedi.
Óz ýaqytynda kómegin berip jáne biraz jyldar qasyna ertip júrip, qaramaǵyna ásker bólip, Maverannahr men Aq Ordanyń shekaralyq aimaǵyndaǵy Otyrar men Syǵanaq qalasyn, sondai-aq, onyń mańaiyn ieligine usynyp, asyrap-saqtaǵan Ámir Temirge jáne onyń qurǵan memleketine ýaqyt óte kele jaýlyqpen qarai bastady. Aradaǵy osy biraz jylǵy tynyshtyqty, alǵashqy bolyp Toqtamys hannyń ózi ysyryp tastady. Onyń aýyq-aýyq jibergen otriadtarynyń Ámir Temir memleketiniń shekarasyna ishkerlei enip, shetki qalalary men eldimekenderin tonap, adamdaryn quldyqqa aidap ketip otyrdy.
Buǵan shydamaǵan Ámir Temir, 1391 jyldyń (qoi jyly) qańtar aiynyń aiaǵyna taman, eki júz myńdyq qalyń áskerimen Altyn Orda ulysyna qarai baǵyt aldy.
Endi, sol ǵalymdardyń biriniń jazǵan Orta Aziialyq barys týraly málimetin keltireiik.
«Timýr rodilsia 9 aprelia 1336 g. bliz Shahrisiabza. On byl synom Taragaia iz plemeni Naimanov, roda Barlasov. Kochevniki kotorye prishli v Maverannahr s Chagataiami.
S iýnosheskih let Timýr pokazal sebia priverjennym k traditsiiam stepnyh kachevnikov: «znatnye liýdi podobnogo sorta vsegda predpochitali stepi gorodý». On byl odnim iz teh, kto znal do tonkostei loshad i mog odnim vzgliadom otlichit po vneshnim ochertaniiam horoshýiý porodý ot plohoi. On byl horoshim naezdnikom i prevoshodnym strelkom iz lýka», - dep jazady óziniń ǵylymi eńbekterinde Hilda Hýkhem.
Jolda Betpaq dalany jáne Sary sý atyrabyn basyp ótip, Saryarqa dalasymen toqtamai júrip otyryp, qar men jańbyrǵa qaramai, úsh ai degende Ertiske quiatyn Tobyl ózeniniń jaǵasyna jetti. Osy arada, biraz kúnge áskerine damyl berip, demalýyna ruqsat etti. Qalai desekte, alys saparǵa shyqqan olar, aýa-raiynyń ózgere bastaǵanyn sezingen edi. Arab saiahatshysy Ibn Battýtanyń sózimen aitqanda: «... Oni priblijalis k «Strane mraka» (Sibir)».
Búkil joryq jolynda eshkimdi kezdestirmegen Ámir Temir armiiasy, únemi aldarynda júretin barlaýshylarynyń ustap ákelgen tutqyndarynyń aitýy boiynsha, Toqtamys áskeriniń ózderinen alys emes ekendigin uǵady.
«Oni shli eshe odný nedeliý i dostigli reki Samary. Zatem prishli razvedchiki ýtverjdaia, chto slyshali kriki vrajeskih voisk. Vskore posle etogo Mýhammad – Sýltan dostavil plennika, odnogo iz kipchakskih voinov Toktamysa. On rasskazal, chto v etom raione nahoditsia velikoe mnojestvo ord, no oni brosili lager i otstýpili, ýslyshav soobsheniia o priblijenii Timýra. Timýr prikazal postroit voiska v boevoi poriadok, zapretiv komý – libo otlýchatsia ot svoih otriadov i zajigat nochiý ogon. Ves den on nastýpal na zvýk barabanov i tsimbal vragov».
Uzamai eki imperiianyń qalyń sarbazdary qarama-qarsy keldi.
Velikii týranets han Tohtamysh –
Timýr byl na voloske ot smerti, no pobedil.
«Vrag (Toqtamys áskeri) byl takje v obychnom boevom poriadke iz treh chastei s tsentrami i dvýmia flangami. Ego soldaty byli takje velikolepno voorýjeny i vozglavlialis printsami hanskoi krovi roda Djýchi i emirami samogo vysshego ranga. Nakonets, dve armii soshlis na rasstoianii, kogda mogli razgliadet drýg drýga. Podniav znamena i shtandarty, dve ogromnye kipchakskie armii zabili v barabany, zakrichali «Ýr - rah» (Arýaq) i nachali srajenie pod zvýki ogromnyh voennyh dýhovnyh trýb».
Bul ǵalamat maidandy arab saiahatshysy Ibn Battýta óziniń jazbalarynda bylai sipattaidy: «...armii brosilis drýg na drýga i shkýra liýdei oshetinilas, pokrytaia opereniem strel i brovi vojdei i golovy voenachalnikov sognýlis v ývlechenii voinoi i kinýlis vpered i pyl byla gýstoi i stala chernoi, i vojdi i prostye soldaty odinakovo pogrýzilis v more krovi...».
Kezinde Shyńǵys han armiiasy muhittai kerilgen Qytaidy baǵyndyrǵanda, nemese Altyn Orda qaǵanaty Povoljelik Býlgar men Kavkazdy, Rýs pen Shyǵys Eýropany jaýlaǵanda, dáp osyndai at ústindegi qalyń ásker qatysqan, keskilesken qan-qasap soǵys bola qoimaǵan shyǵar. Qos imperiianyń bilikke taitalasqan jáne eki jaqtyń orasan zor kúshpen qaqtyǵysyn, sol zamannyń jylnamashylary, saiahatshylary, sonymen qatar, osy taqyrypta qalam tartqan álem ǵalymdary men jazýshylary keremettei qylyp sýretteidi. («Rýs i Orda» Mihail Karateev, «Bremia Vlasti» Dmitrii Balashov) Bolyp ótken soǵys Edil ózeniniń shyǵys jaǵyndaǵy Qunduz aimaǵynda (Mejdý Samaroi i Chistopolem) oryn aldy. Ámir Temir bul soǵysta áskeriniń kópshiligin joǵaltqanymen, joryq joldarynda jinaǵan tájiribesi men sheberliginiń arqasynda áýpirimdep áreń jeńiske jetti. Toqtamys han Altyn Orda áskeriniń aman qalǵandaryn jedeldete jinap, keri sheginip ketti. Orta Aziialyq barystyń qaramaǵyna qarsy jaqtyń sansyz tutqyndary men olardyń áiel, balalary ótip jáne Maverannahr bileýshisi úlken áskeri oljaǵa ie boldy.
«Po – vidimomý Timýr skoree stremilsia razrýshit mosh Zolotoi Ordy, chem organizovat svoi vladeniia iz etogo gosýdarstva. On otdal territoriiý kipchakov v lennoe vladenie printsev chingizskogo roda, kotorye, býdýchi vragami Toktamysa, veli postoiannýiý borbý s nim: Idege (Edige), Kýtlýk – oglaný (vnýk Ýrýshana iz Beloi Ordy) i Kýnche – oglaný. Etih printsev otpravili s iarlykami, darovavshimi im ogromnye privilegii v otvet na ih pokornost, s prikazami sobrat ih poddannyh i privesti obratno k Timýrý», - deidi Hilda Hýkhem óziniń ǵylymi eńbeginde.
Degenmen, Altyn Orda imperiiasy bul jeńilisine qaramai, álide biraz jyldar Rýs pen kári qurlyqtyń shyǵys bóligin ýaqytsha bolsa da ustap turdy.
Altyn Ordamen aradaǵy bolǵan soǵystaǵy iri jeńis, Ámir Temirdiń jiyrma jyldyq joryǵyndaǵy eń mańyzdy jáne túbegeili jeńisteriniń biri deýge bolady.
Paidalanylǵan ádebietter:
Pachkalov A. V. Zolotoordynskie goroda Nijnego Povoljia v kontse XIV v.
Grigorev A. P. Zolotoordynskie hany 60—70-h godov XIV v.: hronologiia pravlenii.
Pochekaev R. Iu. Ocherk desiatyi. Toktamysh, ili «Novyi Chingis-han». .
Iakýbovskii A. Iu. Ch. 3. Padenie Zolotoi Ordy.
Beisenǵazy Ulyqbek
Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń múshesi
