«يمپەريي پوگيبايۋت ۆ كروۆي»
ياكۋبوۆسكيي ا. يۋ
اكادەميك, يستوريك – ۆوستوكوۆەد.
ٶز ۋاقىتىندا التىن وردا يمپەريياسىنىڭ اۋماعى كەرٸ قۇرلىقتىڭ (ەۋروپا) شىعىس بٶلٸگٸ جەنە ازييانىڭ بٸراز جارتىسى, ياعني قارا تەڭٸزدەن باستاپ ەجەلدەن سۋى مول جەنە جالپاق ٶزەن ەرتٸستٸڭ شالعىندى القابتارىنا دەيٸن سوزىلدى.
ورتا ازييالىق ەمٸر تەمٸر جەتەكشٸلٸك ەتكەن يمپەرييا, كٸشٸ ازيياداعى, كەزٸندە دەشتٸ قىپشاق دالاسىنان بارعان شىڭعىس حاننىڭ نەمەرەسٸ قۇباعۇل قۇرعان يمپەرييانى ٶزٸنٸڭ قاراماعىنا العان سوڭ, ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸندەگٸ الپاۋىت التىن وردا قاعاناتىمەن كٷشٸ تەپە-تەڭ بولعان ەدٸ.
«كو ۆرەمەني پراۆلەنييا توحتامىشا وتنوسيتسيا ۆوزروجدەنيە زولوتووردىنسكيح گورودوۆ ۆ نيجنەم پوۆولجە», - ا.ۆ.پاچكالوۆ «زولوتووردىنسكيە گورودا نيجنەگو پوۆولجيا ۆ كونتسە XIV ۆ».
تاعى بٸر ايتارىمىز, 1385 جىلى توقتامىس حان كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ وڭتٷستٸك بٶلٸگٸنە جورىق جاساپ, سول كەزدە گٷلدەنگەن تابريز اۋماعىن تالقانداپ, احمەت جالايىر سۇلتاننىڭ بيلٸگٸندەگٸ ۇلىسقا كٸرەتٸن ەزٸربايجان جەرٸن ٶزٸنٸڭ قۇرامىنا قوسىپ الدى.
سٶيتٸپ, التىن وردا قاعاناتى كٷشەيگەن ٷستٸنە كٷشەيٸپ, الىنبايتىن قامالعا اينالعانداي بولدى. توقتامىستىڭ تۇسىنداعى التىن وردانىڭ ايتارلىقتاي جان-جاقتى كٷشەيۋٸ, ەمٸر تەمٸر ٷشٸن قاۋٸپتٸ ەدٸ. دامىعان كٶپتەگەن قالالىق ورتالىقتاردى جەنە ديقاندار ماڭداي تەرٸن تٶگٸپ ەڭبەك ەتكەن جازيرالى ەگٸس القابتارىن, سونداي-اق, ۇلان-بايتاق دالاداعى مال باققان كٶشپەلٸ تايپالاردى بٸرٸكتٸرٸپ, ۋىسىندا ۇستاعان التىن وردا يمپەريياسى, ازييانىڭ بارلىق مۇسىلمان ەلدەرٸن ٶزٸنە قاراتقان, تٷپ قازىعى ماۆەرانناحر اتىرابىنا ورنالاسقان ەمٸر تەمٸر مەملەكەتٸنە, ونىڭ الداعى شارىقتاپ دامۋىنا جەنە كٶركەيۋٸنە شىنىمەندە قاۋٸپ تٶندٸرگەن ەدٸ. ەكٸ يمپەرييانىڭ اراسىنداعى العاشقى قاقتىعىس 1387 جىلدىڭ كٶكتەمٸندە كاۆكازداعى دەربەنت ٶتكەلٸنٸڭ ماڭايىندا ورىن الدى. تەمٸرلاننىڭ كەلٸسٸمگە جٸبەرگەن كٸشٸگٸرٸم وتريادىنا التىن وردا تارابىنان كٷتپەگەن جەردەن شابۋىل جاسالىپ, تالقاندالا جازدادى. ەگەر ەمٸر ارميياسى قولباسشىلارىنىڭ بٸرٸ ميرانشاح ٷلكەن ەسكەرمەن جەدەل كەلمەگەندە, قىرعىن تابارى انىق ەدٸ. دەگەنمەن, كٸشٸگٸرٸم بۇل قاقتىعىس ەكٸ ۇلى يمپەرييانىڭ اراسىندا ارازدىق تۋعىزىپ, سوعىس ٶرتٸن تۇتاتاتىنداي جاعدايعا ەكەلمەدٸ. سٶيتٸپ, اراعا بٸراز جىلدارعا سوزىلعان تىنىشتىق ورنادى. كەزٸندە اق وردانىڭ حانى ورىستىڭ جازاسىنان قاشىپ كەلٸپ, تەمٸرلاندى پانالاعان توقتامىس, كەيٸننەن ونىڭ جەردەمٸمەن اق وردانىڭ تاعىنا وتىرادى. سٶيتٸپ, التىن وردانىڭ سول تۇستاعى يەسٸ اتانعان جەنە وسى ۇلى قاعاناتتىڭ ەسكەر قولباسشىسى مامايمەن قاتارىنان بٸرنەشە جىل سوعىسادى. بٸراق, ٷلكەن نەتيجەگە جەتە المادى. قالاي دەگەنمەن دە, تاعدىر توقتامىسقا جول اشقانداي بولدى. 1380 جىلى التىن وردانىڭ كٷلٸك القابىنداعى (كۋليكوۆو پولە) جەڭٸلٸسٸن پايدالانىپ, ۋاقىت ٶتكٸزبەي توقتامىس حان مامايعا وڭتٷستٸكتەن ۇرىس اشىپ, ونىڭ ارميياسىن تٷبەگەيلٸ تالقاندايدى. وسىلايشا, ەۋرازييالىق يمپەرييا التىن وردانىڭ تاعىنا ەۋپٸرٸمدەپ قول جەتكٸزەدٸ.
ٶز ۋاقىتىندا كٶمەگٸن بەرٸپ جەنە بٸراز جىلدار قاسىنا ەرتٸپ جٷرٸپ, قاراماعىنا ەسكەر بٶلٸپ, ماۆەرانناحر مەن اق وردانىڭ شەكارالىق ايماعىنداعى وتىرار مەن سىعاناق قالاسىن, سونداي-اق, ونىڭ ماڭايىن يەلٸگٸنە ۇسىنىپ, اسىراپ-ساقتاعان ەمٸر تەمٸرگە جەنە ونىڭ قۇرعان مەملەكەتٸنە ۋاقىت ٶتە كەلە جاۋلىقپەن قاراي باستادى. اراداعى وسى بٸراز جىلعى تىنىشتىقتى, العاشقى بولىپ توقتامىس حاننىڭ ٶزٸ ىسىرىپ تاستادى. ونىڭ اۋىق-اۋىق جٸبەرگەن وتريادتارىنىڭ ەمٸر تەمٸر مەملەكەتٸنٸڭ شەكاراسىنا ٸشكەرلەي ەنٸپ, شەتكٸ قالالارى مەن ەلدٸمەكەندەرٸن توناپ, ادامدارىن قۇلدىققا ايداپ كەتٸپ وتىردى.
بۇعان شىداماعان ەمٸر تەمٸر, 1391 جىلدىڭ (قوي جىلى) قاڭتار ايىنىڭ اياعىنا تامان, ەكٸ جٷز مىڭدىق قالىڭ ەسكەرٸمەن التىن وردا ۇلىسىنا قاراي باعىت الدى.
ەندٸ, سول عالىمداردىڭ بٸرٸنٸڭ جازعان ورتا ازييالىق بارىس تۋرالى مەلٸمەتٸن كەلتٸرەيٸك.
«تيمۋر روديلسيا 9 اپرەليا 1336 گ. بليز شاحريسيابزا. ون بىل سىنوم تاراگايا يز پلەمەني نايمانوۆ, رودا بارلاسوۆ. كوچەۆنيكي كوتورىە پريشلي ۆ ماۆەرانناحر س چاگاتايامي.
س يۋنوشەسكيح لەت تيمۋر پوكازال سەبيا پريۆەرجەننىم ك تراديتسييام ستەپنىح كاچەۆنيكوۆ: «زناتنىە ليۋدي پودوبنوگو سورتا ۆسەگدا پرەدپوچيتالي ستەپي گورودۋ». ون بىل ودنيم يز تەح, كتو زنال دو تونكوستەي لوشاد ي موگ ودنيم ۆزگليادوم وتليچيت پو ۆنەشنيم وچەرتانييام حوروشۋيۋ پورودۋ وت پلوحوي. ون بىل حوروشيم ناەزدنيكوم ي پرەۆوسحودنىم سترەلكوم يز لۋكا», - دەپ جازادى ٶزٸنٸڭ عىلىمي ەڭبەكتەرٸندە حيلدا حۋكحەم.
جولدا بەتپاق دالانى جەنە سارى سۋ اتىرابىن باسىپ ٶتٸپ, سارىارقا دالاسىمەن توقتاماي جٷرٸپ وتىرىپ, قار مەن جاڭبىرعا قاراماي, ٷش اي دەگەندە ەرتٸسكە قۇياتىن توبىل ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىنا جەتتٸ. وسى ارادا, بٸراز كٷنگە ەسكەرٸنە دامىل بەرٸپ, دەمالۋىنا رۇقسات ەتتٸ. قالاي دەسەكتە, الىس ساپارعا شىققان ولار, اۋا-رايىنىڭ ٶزگەرە باستاعانىن سەزٸنگەن ەدٸ. اراب ساياحاتشىسى يبن باتتۋتانىڭ سٶزٸمەن ايتقاندا: «... وني پريبليجاليس ك «سترانە مراكا» (سيبير)».
بٷكٸل جورىق جولىندا ەشكٸمدٸ كەزدەستٸرمەگەن ەمٸر تەمٸر ارميياسى, ٷنەمٸ الدارىندا جٷرەتٸن بارلاۋشىلارىنىڭ ۇستاپ ەكەلگەن تۇتقىندارىنىڭ ايتۋى بويىنشا, توقتامىس ەسكەرٸنٸڭ ٶزدەرٸنەن الىس ەمەس ەكەندٸگٸن ۇعادى.
«وني شلي ەششە ودنۋ نەدەليۋ ي دوستيگلي رەكي سامارى. زاتەم پريشلي رازۆەدچيكي ۋتۆەرجدايا, چتو سلىشالي كريكي ۆراجەسكيح ۆويسك. ۆسكورە پوسلە ەتوگو مۋحامماد – سۋلتان دوستاۆيل پلەننيكا, ودنوگو يز كيپچاكسكيح ۆوينوۆ توكتامىسا. ون راسسكازال, چتو ۆ ەتوم رايونە ناحوديتسيا ۆەليكوە منوجەستۆو ورد, نو وني بروسيلي لاگەر ي وتستۋپيلي, ۋسلىشاۆ سووبششەنييا و پريبليجەنيي تيمۋرا. تيمۋر پريكازال پوسترويت ۆويسكا ۆ بوەۆوي پوريادوك, زاپرەتيۆ كومۋ – ليبو وتلۋچاتسيا وت سۆويح وتريادوۆ ي زاجيگات نوچيۋ وگون. ۆەس دەن ون ناستۋپال نا زۆۋك بارابانوۆ ي تسيمبال ۆراگوۆ».
ۇزاماي ەكٸ يمپەرييانىڭ قالىڭ ساربازدارى قاراما-قارسى كەلدٸ.
ۆەليكيي تۋرانەتس حان توحتامىش –
تيمۋر بىل نا ۆولوسكە وت سمەرتي, نو پوبەديل.
«ۆراگ (توقتامىس ەسكەرٸ) بىل تاكجە ۆ وبىچنوم بوەۆوم پوريادكە يز ترەح چاستەي س تسەنترامي ي دۆۋميا فلانگامي. ەگو سولداتى بىلي تاكجە ۆەليكولەپنو ۆوورۋجەنى ي ۆوزگلاۆلياليس پرينتسامي حانسكوي كروۆي رودا دجۋچي ي ەميرامي ساموگو ۆىسشەگو رانگا. ناكونەتس, دۆە ارميي سوشليس نا راسستويانيي, كوگدا موگلي رازگليادەت درۋگ درۋگا. پودنياۆ زنامەنا ي شتاندارتى, دۆە وگرومنىە كيپچاكسكيە ارميي زابيلي ۆ بارابانى, زاكريچالي «ۋر - راح» (ارۋاق) ي ناچالي سراجەنيە پود زۆۋكي وگرومنىح ۆوەننىح دۋحوۆنىح ترۋب».
بۇل عالامات مايداندى اراب ساياحاتشىسى يبن باتتۋتا ٶزٸنٸڭ جازبالارىندا بىلاي سيپاتتايدى: «...ارميي بروسيليس درۋگ نا درۋگا ي شكۋرا ليۋدەي وششەتينيلاس, پوكرىتايا وپەرەنيەم سترەل ي بروۆي ۆوجدەي ي گولوۆى ۆوەناچالنيكوۆ سوگنۋليس ۆ ۋۆلەچەنيي ۆوينوي ي كينۋليس ۆپەرەد ي پىل بىلا گۋستوي ي ستالا چەرنوي, ي ۆوجدي ي پروستىە سولداتى وديناكوۆو پوگرۋزيليس ۆ مورە كروۆي...».
كەزٸندە شىڭعىس حان ارميياسى مۇحيتتاي كەرٸلگەن قىتايدى باعىندىرعاندا, نەمەسە التىن وردا قاعاناتى پوۆولجەلٸك بۋلگار مەن كاۆكازدى, رۋس پەن شىعىس ەۋروپانى جاۋلاعاندا, دەپ وسىنداي ات ٷستٸندەگٸ قالىڭ ەسكەر قاتىسقان, كەسكٸلەسكەن قان-قاساپ سوعىس بولا قويماعان شىعار. قوس يمپەرييانىڭ بيلٸككە تايتالاسقان جەنە ەكٸ جاقتىڭ وراسان زور كٷشپەن قاقتىعىسىن, سول زاماننىڭ جىلناماشىلارى, ساياحاتشىلارى, سونىمەن قاتار, وسى تاقىرىپتا قالام تارتقان ەلەم عالىمدارى مەن جازۋشىلارى كەرەمەتتەي قىلىپ سۋرەتتەيدٸ. («رۋس ي وردا» ميحايل كاراتەەۆ, «برەميا ۆلاستي» دميتريي بالاشوۆ) بولىپ ٶتكەن سوعىس ەدٸل ٶزەنٸنٸڭ شىعىس جاعىنداعى قۇندۇز ايماعىندا (مەجدۋ ساماروي ي چيستوپولەم) ورىن الدى. ەمٸر تەمٸر بۇل سوعىستا ەسكەرٸنٸڭ كٶپشٸلٸگٸن جوعالتقانىمەن, جورىق جولدارىندا جيناعان تەجٸريبەسٸ مەن شەبەرلٸگٸنٸڭ ارقاسىندا ەۋپٸرٸمدەپ ەرەڭ جەڭٸسكە جەتتٸ. توقتامىس حان التىن وردا ەسكەرٸنٸڭ امان قالعاندارىن جەدەلدەتە جيناپ, كەرٸ شەگٸنٸپ كەتتٸ. ورتا ازييالىق بارىستىڭ قاراماعىنا قارسى جاقتىڭ سانسىز تۇتقىندارى مەن ولاردىڭ ەيەل, بالالارى ٶتٸپ جەنە ماۆەرانناحر بيلەۋشٸسٸ ٷلكەن ەسكەري ولجاعا يە بولدى.
«پو – ۆيديمومۋ تيمۋر سكورەە سترەميلسيا رازرۋشيت موشش زولوتوي وردى, چەم ورگانيزوۆات سۆوي ۆلادەنييا يز ەتوگو گوسۋدارستۆا. ون وتدال تەرريتورييۋ كيپچاكوۆ ۆ لەننوە ۆلادەنيە پرينتسەۆ چينگيزسكوگو رودا, كوتورىە, بۋدۋچي ۆراگامي توكتامىسا, ۆەلي پوستوياننۋيۋ بوربۋ س نيم: يدەگە (ەدٸگە), كۋتلۋك – وگلانۋ (ۆنۋك ۋرۋسحانا يز بەلوي وردى) ي كۋنچە – وگلانۋ. ەتيح پرينتسەۆ وتپراۆيلي س يارلىكامي, داروۆاۆشيمي يم وگرومنىە پريۆيلەگيي ۆ وتۆەت نا يح پوكورنوست, س پريكازامي سوبرات يح پودداننىح ي پريۆەستي وبراتنو ك تيمۋرۋ», - دەيدٸ حيلدا حۋكحەم ٶزٸنٸڭ عىلىمي ەڭبەگٸندە.
دەگەنمەن, التىن وردا يمپەريياسى بۇل جەڭٸلٸسٸنە قاراماي, ەلٸدە بٸراز جىلدار رۋس پەن كەرٸ قۇرلىقتىڭ شىعىس بٶلٸگٸن ۋاقىتشا بولسا دا ۇستاپ تۇردى.
التىن وردامەن اراداعى بولعان سوعىستاعى ٸرٸ جەڭٸس, ەمٸر تەمٸردٸڭ جيىرما جىلدىق جورىعىنداعى ەڭ ماڭىزدى جەنە تٷبەگەيلٸ جەڭٸستەرٸنٸڭ بٸرٸ دەۋگە بولادى.
پايدالانىلعان ەدەبيەتتەر:
پاچكالوۆ ا. ۆ. زولوتووردىنسكيە گورودا نيجنەگو پوۆولجيا ۆ كونتسە XIV ۆ.
گريگورەۆ ا. پ. زولوتووردىنسكيە حانى 60—70-ح گودوۆ XIV ۆ.: حرونولوگييا پراۆلەنيي.
پوچەكاەۆ ر. يۋ. وچەرك دەسياتىي. توكتامىش, يلي «نوۆىي چينگيس-حان». .
ياكۋبوۆسكيي ا. يۋ. چ. 3. پادەنيە زولوتوي وردى.
بەيسەنعازى ۇلىقبەك
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ
