Osydan tup-týra 50 jyl buryn, 1969 jyldyń sońynda, Pavlodar qalasynda ultshyl jasóspirimderdiń «Jas ulan» uiymy qurylǵan edi. Negizi №3 oblystyq qazaq mektep-internatynyń (qazirgi №3 oblystyq gimnaziia-internat) bir top oqýshysynan turatyn uiym músheleri ózderi shamalas jasóspirimder arasynda astyrtyn áreket etip, egemendik pen derbes memlekettilik ideialaryn nasihattady. Qalanyń jáne keibir eldimekenderdiń kórneki jerlerine jurtshylyqty otarshyldyqqa qarsy kúresýge shaqyrǵan únparaqtar ilip ketti jáne 1970 jyly qala ortalyǵynda ótetin I mamyr merekelik sherýinde «Qazaq mektepteri men balabaqshalary ashylsyn!» degen uranjazýlar kóterip shyǵýdy josparlady. Biraq uiymdy sol jyldyń qańtar aiynda Memlekettik qaýipsizdik komitetiniń oblystyq basqarmasy áshkereledi.
Keńestik dáýirde «Jas ulan» uiymy jóninde aitýǵa da, jazýǵa da tyiym salyndy. Tek egemendik kezeńinde túrli buqaralyq aqparat betterinde, internet jelilerinde azdy-kópti jariialanymdar jaryq kórdi, derekti filmder túsirildi, teleradio habarlary jasaldy.
Biyl Pavlodar oblystyq memlekettik muraǵattar basqarmasy qorynan «Jas ulan» uiymyna qatysty 56 betten turatyn is tabyldy. Materialdarda jas ulandardyń isi KSRO-nyń Bas prokýrory R.A. Rýdenkonyń ózine joldanǵany, Pavlodar oblystyq prokýratýrasy uiymnyń belsendi músheleriniń ústinen Qazaq KSR Qylmystyq kodeksiniń 58 baby (asa qaýipti memlekettik qylmystardy jasaýǵa baǵyttalǵan uiymdastyrý áreketi, antisovettik uiymdarǵa qatysý) jáne 56 baby (memleketke qarsy qylmystardy júzege asyrýǵa úndeý) boiynsha qylmystyq is qozǵaǵany, biraq bul isti respýblikalyq prokýratýranyń toqtatqany jaiynda qujattar bar. Tergeý qorytyndysynda jas ulandardyń is-áreketterine saiasi turǵydan qaýipti degen baǵa berilip, olardyń jeke tulǵalyq qasietteri de barynsha qara boiaýmen kórsetilgen. Mine, osy muraǵat materialdaryn biz ózimizge belgili jaittarmen bailanystyra qarap oqyrmandardyń nazaryna usynýdy jón kórdik.
«Jas ulan» uiymyna №3 qazaq mektep-internatynyń ultshyl oqýshylarymen qatar oblystaǵy keibir oqý oryndarynyń oqýshylary da engen. Uiymnyń jarǵysy jazylyp, is-sharalar jospary jasalǵan. Otyrystardyń hattamalary toltyrylǵan. Árbir múshesinen 50 tiyn mólsherinde jarna jinalǵan. Bul qarjy uiym jumysyna qajetti keńse taýarlaryn satyp alýǵa jáne jol júrý shyǵynyna jumsalǵan. Uiymdy basqarý úshin «komitet» dep atalǵan basqarý organy qurylǵan. «Jas ulannyń» is-áreketterin júzege asyrý máselesin osy organ rettep otyrǵan. Komitette úgit-nasihat, mádeni-buqaralyq sharalar, ákimshilik, sharýashylyq, bailanys bólimderi jumys istedi.
«Jas ulan» uiymynyń músheleri myna jasóspirimder edi:
№3 mektep-internattyń oqýshylary - Qaniev Arman, Beisekeev Rashit, Qusaiynov Sembai, Kakejanov Bolat, Kájenov Qairolla, Álieva Gúlbarshyn, Júnisova Aigúl, Qabylbekov Qairat, Ospanova Áliia, Bekov Ahmet, Mahmetova Altyn, Mýsin Saniial, Seksenbaev Dúisenǵali, Tattin Bákibai, Qaraǵaev Abai, Jandosova Kúlásh, Saǵynaeva Qaiyrpaný, Abdyǵalimov Sherizat, Amantaev Ýahit, Ǵabdylǵazizova Kúlásh; Ermak (qazirgi Aqsý) qalasy №1 orta mekteptiń oqýshylary - Jamalbaev Baqytkerei, Japarov Qaiyrgeldi; Pavlodar aýdany Qyzyl qoǵam keńshary orta mektebiniń oqýshysy - Nurtazin Nurbolat; Krasnoarmeika stantsiiasy aýylsharýashylyǵy tehnikýmynyń stýdenti - Bekturǵanov Baqytbek.
«Jas ulan» uiymynyń komiteti músheligine myna jasóspirimder engen:
Qaniev Arman (tóraǵa), Beisekeev Ráshit (tóraǵanyń orynbasary), Kájenov Qairolla, Kákejanov Bolat, Qusaiynov Sembai (músheleri). Keiinnen komitetke Ǵabdylǵazizova Kúlásh, Álieva Gúlbarshyn, Júnisova Aigúl engen. Mahmetova Altyn jarnalardy jinap, esepshi mindetin atqarsa, Júnisova Aigúl otyrystardyń hattamalaryn toltyrýmen ainalysty.
Únparaqtardyń mátinin jazǵan Qaniev Arman, mátindi Ermak qalalyq sotynyń jazý mashinkasymen basqan Qusaiynov Sembai. (Sembaidyń Ermak qalalyq sotynda hatshy bolyp istegen ápkesi sol kezde sot ǵimaratynyń órtenýine bailanysty jazý mashinkasyn úiine ákep qoiǵan edi). Únparaqtardyń sanyn kóbeitip, Ermaktan Pavlodarǵa jetkizgen Japarov Qaiyrgeldi, taratqandar Qaniev Arman, Beisekeev Rashit, Kájenov Qairolla, Qabylbekov Qairat, Nurtazin Nurbolat bolatyn.
Uiymnyń úgit-nasihat jumysyna paidalaný maqsatynda Qaniev Arman, Kájenov Qairolla, Mýsin Saniial ultshyldyq baǵyttaǵy óleńder jazǵan.
«Jas ulannyń» árbir múshesi senimdi jasóspirimderdi uiymǵa tartýǵa mindettengen. Otyrystarda qazaqtardyń ana tilin, mádenietin, dástúrin joǵaltý ústinde ekendigi, qazaq mektepteriniń sany qysqarǵany, Pavlodarda 33 mekteptiń 2-eýi ǵana: №3 mektep-internat pen Abai atyndaǵy №10 orta mekteptiń qazaq mektepteri ekeni, joǵary oqý oryndarynda tek orys tilinde oqytylatyny, qazaqsha tárbieleitin balalar men búldirshinder baqshalarynyń, qazaq teatrynyń joqtyǵy, kósheler, kafeler, dúkender ataýlarynyń múlde azdyǵy aitylǵan. Osy sózderdi olar MQK oblystyq basqarmasyndaǵy tergeý kezinde jáne komsomoldar jinalystarynda qaitalap aityp, óz murat-múddelerinen tanbaǵan. Máselen, oblys prokýrory L.N. Ivanovtyń KSRO Bas prokýrory R.A. Rýdenkoǵa joldaǵan arnaiy habarynda: «№3 mektep-internattaǵy aldyn alý jumystaryn júrgizý jáne komsomol jinalysynda oryn alǵan faktilerdi talqylaý barysynda Qaniev teris kózqarasyn ózgertken joq, sondai-aq qalalyq komsomol komiteti biýrosynda sózin jazbasha túrde usyndy, ol óz jazbasynda qazaq halqynyń oqshaýlanýyn jaqtap, orys halqyn otarshyldarmen salystyrsa, Kommýnistik partiia men Keńes úkimetiniń ulttyq másele jónindegi saiasatyn patshalyq Reseidiń sany az ulttarǵa qoldanǵan saiasatymen salystyrdy» delingen.
Solai bola tura, daqpyrty Keńes odaǵynyń basshylyǵyna deiin jetken «Jas ulan» uiymy músheleriniń ústinen qozǵalǵan qylmystyq is toqtatyldy. Nelikten? Bizdiń paiymdaýymyzsha, Kommýnistik partiianyń kósemi V.I. Leninniń týǵanyna 100 jyl, Qazaq KSR-niń qurylǵanyna 50 jyl tolatyn 1970 jyly kámeletke tolmaǵan jasóspirimdi saiasi ic-áreketteri úshin sottaý kompartiianyń ulttyq saiasatyn, ideologiialyq jumystaryn joqqa shyǵarýmen barabar abyroisyz is bolar edi. Jaǵdaidy osy turǵydan baiyptady ma, álde kámeletke tolmaǵan jasóspirimderdiń taǵdyryna aiaýshylyq sezimimen qarady ma, kim bilsin, áiteýir, Qazaqstan Kompartiiasy Ortalyq Komitetiniń birinshi hatshysy Dinmuhamed Ahmetuly Qonaev uiym múshelerin bas bostandyǵynan aiyrýǵa kelisim bermegen kórinedi. Bul sybysty biz sol kezde «uzynqulaqtan» estigenbiz jáne ony shyndyqqa janasady degen oidamyz. Jas ulandarǵa jazalaýdyń ózge túrleri qoldanylýynyń sebebi osy shyǵar.
MQK basqarmasyndaǵy tergeý aiaqtalǵan soń mektep-internat ákimshiligi oblystyq partiia komiteti usynǵan stsenarii boiynsha jalpy mektep jinalysyn, komsomoldar uiymy jinalysyn, ata-analar jinalysyn, pedkeńes ótkizip, jas ulandarǵa ústi-ústine moroldyq-psihologiialyq soqqy berdi. Jinalystarda sóilegen muǵalimder jáne komsomoldar belsendileri jas ulandardyń saiasi is-áreketterin synaýmen qatar jeke bastaryn dattap, ata-analarynyń da ar-ojdanyn qorlaityn sózder aitýǵa deiin bardy! Mysaly, muǵalimder tarapynan «Alash ordanyń soraqy isterine eliktegen sorlylar!», «Internattyń tegin tamaǵyn iship-jep, imperialisterdiń sózderin sóilegen aramtamaqtar!» degen ǵaibat sózder aityldy. Fizika páninen beretin Omarov degen oqytýshy tipti: «Eger maǵan Stalin zamanyndaǵydai bilik berse, bul balalardy ata-analarymen qosyp qoiyp, óz qolymmen atatyn edim!» - dep, óziniń pedogogtan góri jendetke uqsaitynyn kórsetti.
Ile Pavlodar qalalyq komsomol komiteti, mektep-internattyń ákimshiligi men komsomol uiymy «Jas ulannyń» jetekshi quramyn jazalaýǵa kiristi. Atap aitqanda, 1970 jyldyń sáýir aiynda ótken qalalyq komsomol komitetiniń biýrosynda uiym jetekshisi Qaniev Arman Baqtanuly, uiym komitetiniń músheleri Beisekeev Rashit Araiuly, Júnisova Aigúl Áshimqyzy, Álieva Gúlbarshyn Qabdykárimqyzy «Ulttyq saiasat máselesindegi saiasi-ideialyq qatelikteri» úshin BLKJO qatarynan shyǵaryldy. Bolat Kakejanov, Sembai Qusaiynov, Qairat Qabylbekov, Altyn Mahmetovaǵa «Mektep tártibi men erejesin óreskel buzǵany úshin» qatań sógis berildi jáne bul sógis komsomoldyq esep kartochkasyna jazyldy. Sonymen qatar, komsomol músheliginen shyǵarylǵan Arman Qaniev, qatań sógis berilgen Sembai Qusaiynov jáne komsomol qatarynda joq jas ulandar Qairolla Kájenov pen Saniial Mýsin 9-synypty bitirgen soń «óz erkimen» oqýdan da shyǵarylyp, oqý-úlgerim tabeline tártibi «3» degen baǵa qoiyldy. Qalǵan jas ulandarǵa qatań eskertý jasaldy.
Oblystyq oqý bólimi men mektep-internat ákimshiligi tarapynan birneshe jas ulan oqityn 9 «A» synybynyń jetekshisi, geografiia pániniń muǵalimi Ábjanova Ǵaziza Ramazanqyzyna da qysym kórsetilip, synyp jetekshiliginen bosatyldy.
«Jas ulan» uiymyna tilektes bolǵan jasóspirimder mynalar edi:
№3 mektep-internattyń oqýshylary - Tóleýbaev Zákir, Tashmuhamedova Sholpan, Asanbaev Qarshyǵa; Ermak qalasy №1 orta mekteptiń oqýshysy - Temirbaev Serik; Mai aýdany Belogore (Kóktóbe) orta mektebiniń oqýshysy - Sársenbaev Asqar; Ermak qalasy №164 QKTÝ oqýshysy - Rysymbetov Qaiyrbai. «Jas ulan» uiymynyń is-áreketteri týraly bile tura ózgelerge jariia etpei jasyrǵany úshin bul jasóspirimderge túsindirý jumystary júrgizilgen.
Alaida, MQK qyzmetkerleri á degennen-aq mektep oqýshylarynyń saiasi uiym qurǵanyna kúmanmen qarady da, ar jaǵynda eresek adam turýy kerek degen joramal jasap, tergeýdi sol baǵytta júrgizdi. Aldymen, №3 mektep-internattyń muǵalimderi men jas ulandardyń joǵary bilimdi aǵaiyn-týystary arasynan kúdiktiler izdestirildi. Burynǵy «Jas tulpar» uiymy músheleriniń biri Pavlodar qalasyna arnaiy kelip «Jas ulan» uiymyn quryp ketken degen boljam da jasaldy. Belsendilerdiń árqaisynan: «Almatydan kelgen kisi kim, biz ony sensiz de bilemiz, biraq óziń aitsań, qylmysyń jeńildeidi» degen quityrqy sózdermen aldaýǵa árekettengeni esimizde. «Máskeýde Murat Áýezov qurǵan «Jas tulpar» uiymy jóninde estigenbiz, sol uiymdy úlgi tuttyq, biraq Murat Áýezovtyń ózin de, serikterin de kórgen emespiz» - dep shyndyǵyn aittyq.
Solai desek te, «Jas ulan» uiymyna janama qatysy bar jalǵyz eresek adam bolǵany ras. Ol Abai atyndaǵy №10 qazaq orta mektebinde án-kúi páninen sabaq beretin jáne «Melkombinat» klýbynda kórkemónerpazdar úiirmesine jetekshilik etetin Rahmethan Nurbasarov edi. Rahań bizdiń ustalǵanymyzdy esti sala MQK basqarmasyna ózi baryp, oqýshylar uiymy jóninde biletinin, biraq jas ulandardyń isine ánsheiin balalyq dep qarap, onsha mán bermegenin, saiasi is-áreketterine óziniń qatysy joqtyǵyn aityp túsinikteme berdi. Sondai-aq, ózimen jaqsy qarym-qatynastaǵy Arman Qaniev arqyly onyń joldastary Rashit Beisekeev, Qairolla Kájenov tárizdi dombyrashylyq, ánshilik qabyleti bar ónerpaz oqýshylardy «Melkombinattaǵy» kórkemónerpazdar úiirmesine tartýdy ǵana kózdegenin aitty. Ol solai degenimen, MQK qyzmetkerleri Rahmethan Nurbasarovty uiymdy qurǵan jáne oǵan jetekshilik etken adam qylyp kórsetýge tyrysty. Óitkeni, kámeletke tolmaǵan mektep oqýshylaryn ustaýdan góri olardy zańsyz saiasi iske tartyp memleketke qarsy qylmys jasaǵan eresek adamdy qolǵa túsirý qaýipsizdik organynyń bedelin arttyratyn áreket bolatyn edi. Biraq tergeý barysynda R. Nurbasarovtyń ózge jasóspirimderdi uiym músheligine enýge úgittemegeni, tipti ózi án-kúiden sabaq beretin №10 qazaq orta mektebinde oqýshylar arasynda ultshyldyq baǵytyndaǵy áńgime qozǵamaǵany anyqtalǵan. Kerisinshe jaǵdaida bas bostandyǵynan airylatyny anyq edi. Áitse de, №10 mektep pedujymynyń jinalysynda R. Nurbasarovqa moraldyq-psihologiialyq soqqy berildi jáne Pavlodar qalalyq komsomol komitetiniń mamyr aiynda ótken biýrosynda «Lenin komsomolynyń múshesi degen joǵary ataqpen sai kelmeitin áreketi úshin» degen aiyptaýmen BLKJO qatarynan shyǵaryldy, ile mekteptegi muǵalimdik qyzmetinen ketýge májbúr boldy.
Resmi jazalaýdyń sońy astyrtyn saiasi qysymshylyqqa ulasqanyn biz keiin sezindik...
Degenmen, qylyshynan qan tamyp turǵan keńestik kezeńde egemendik eldikti kóksep, qaterli iske bel býǵan jas ulandardyń eńbegi zaia ketken joq. «Jas ulan» oqiǵasynan keiin Pavlodardaǵy bir balabaqshada qazaq toby ashyldy. Keiin sol baqsha oblys kóleminde «Aq bulaq» atty alǵashqy qazaq balabaqshasyna ainaldy! Kósheler men dúkenderdiń ataýlary qazaqsha qoiyla bastady.
Pavlodar oblysynda jasóspirimderdiń Keńes úkimeti men kommýnistik partiianyń ulttyq saiasatyna qarsy shyǵýy «Júz ulttyń planetasy», «Dostyq laboratoriiasy» degen ásireqyzyl sózdermen dáriptelgen respýblikada baiyrǵy halyqtyń ulttyń sezimin synap tájiribe júrgizý isi jaqsylyqqa bastamaitynyn jurtshylyqqa uǵyndyrdy. Sóitip, jas ulandar Kremldiń Qazaqstandaǵy otarshyldyq saiasatynyń qarqynyn sál de bolsa báseńdetýge úles qosty!
Sol jasóspirimderdiń kópshiligi egemendik kezeńinde boiyndaǵy kúsh-qýatyn memlekettiń irgetasyn bekemdeý, qoǵamdy kórkeitý maqsattaryna jumsaǵan tanyma azamattarǵa ainaldy. Ókinishke qarai, keibireýleri ómirden erte ozyp, ózderi armandaǵan azattyqtyń aq tańyn kóre almady.
...Sóitip, 1969 jyly 15 jasynda ulttyq sanany dúr silkindirgen jas ulandar bul kúnderi 65-tegi aqylman el aǵalaryna ainaldy. Endi olar búgingi jasóspirim urpaqtary egemen eldiktiń qadyr-qasietin dál ózderi siiaqty jan-tánimen sezinip, memlekettik týdyń joǵarydan jebirep turýyna jastyq jigermen atsalysady degen úmitpen keleshekke zer salýda.
Arman QANI,
Qairolla Kájenov,
1969-1970 jyldardaǵy «Jas ulan» uiymynyń belsendileri.
Pavlodar qalasy.
Sýretterde: 1. Jas ulandar: (soldan ońǵa qarai) Rashit Beisekeev, Arman Qaniev, Bolat Kakejanov. 2. Gúlbarshyn Álieva. 3. Qairolla Kájenov. 4. Qairat Qabylbekov.
1969 jyl, Pavlodar qalasy.
