1969 jyldyń sońynda Pavlodar qalasyndaǵy №3 oblystyq qazaq mektep-internatynda (qazirgi Y. Altynsarin atyndaǵy gimnaziia-internat) ulttyq murat-múddeni kóksegen bir top oqýshy «Jas ulan» uiymyn qurdy. Uiym músheleri ózderimen shamalas jasóspirimder arasynda astyrtyn úgit-nasihat jumystaryn júrgize otyryp, qataryn kóbeitti. Sol jyldyń jeltoqsan aiynda, oblys ortalyǵyndaǵy jáne keibir aýyldyq eldimekendegi kórneki oryndarǵa jurtshylyqty táýelsizdikke úndegen únparaqtar japsyryp ketti. Olar Pavlodar qalasynyń Ortalyq alańynda ótetin I Mamyr merekesi sherýine «Qazaq mektepteri men balabaqshalary ashylsyn!» degen transparanttar kóterip shyǵýdy da josparlaǵan edi. Biraq uiymdy 1970 jyldyń qańtar aiynda Memlekettik qaýipsizdik komitetiniń oblystyq basqarmasy áshkereledi.
* * *
MQK basqarmasyndaǵy tergeý aiaqtalǵan soń mektep-internat ákimshiligi oblystyq partiia komiteti usynǵan stsenarii boiynsha jalpy mektep jinalysyn, komsomoldar jinalysyn, ata-analar jinalysyn, pedkeńes ótkizip, jas ulandarǵa ústi-ústine moroldyq-psihologiialyq soqqy berdi! Jinalystarda sóilegen muǵalimder jáne olar daiyndaǵan komsomol belsendileri jas ulandardyń saiasi is-áreketterin ǵana emes, jeke bastaryn dattap, ata-analarynyń da ar-ojdanyn qorlaityn sózder aitýǵa deiin bardy! Ile mektep-internat ákimshiligi men komomol uiymy jáne Pavlodar qalalyq komsomol komiteti «Jas ulan» uiymynyń belsendi múshelerine túrli jazalaý sharalaryn qoldandy.
Atap aitqanda, 1970 jyldyń sáýir aiynda ótken qalalyq komsomol komiteti biýrosynda uiym jetekshisi Qaniev Arman Baqtanuly (osy joldardyń avtory), sondai-aq uiymnyń «komitet» dep atalǵan jetekshi quramynyń músheleri: Beisekeev Rashit Araiuly, Júnisova Aigúl Áshimqyzy, Álieva Gúlbarshyn Qabdykárimqyzy «Ulttyq saiasat máselesindegi óreskel ideialyq-saiasi qatelikteri» úshin degen aiyptaýmen komsomol qatarynan shyǵaryldy. Bolat Kakejanov, Sembai Qusaiynov, Qairat Qabylbekov, Altyn Mahmetovaǵa «Mektep tártibi men erejesin óreskel buzǵandyǵy» úshin qatań sógis jariialanyp, komsomoldyq esep kartochkasyna jazyldy. Sonymen qatar, komsomol qatarynan shyǵarylǵan Arman Qaniev, qatań sógis berilgen Sembai Qusaiynov jáne komsomol qatarynda joq jas ulandar Qairolla Kájenov pen Saniial Mýsin 9-synypty bitirgen soń oqý-úlgerim tabeline tártibi «3» degen baǵa qoiylyp, «óz erkimen» mektepten qýyldy.
Resmi jazalaýdyń sońy astyrtyn saiasi qysymshylyqqa ulasqanyn biz keiin ańǵardyq. Máselen, meniń bilim alý quqyma jáne baspasóz bostandyǵyma shekteý qoiyldy, jariia emes jazalaý men qýdalaýdyń ózge de túrlerin bastan ótkerdim. Kámeletke tolmai qara jumystar istep, túrli áleýmettik toptardyń turmys-tirshilik qazanynda qainap, shyńdaldym. Sondyqtan shyǵar, ulttyq murat-múdde jolynan taiǵan joqpyn: 1986 jyly Pavlodarda bir top serigimen Almatydaǵy jeltoqsanshylarǵa ún qosýǵa árekettendim, 1989-1991 jyldary «Nevada-Semei», «Azat» qozǵalystary, «Qazaq tili» qoǵamy oblystyq uiymdarynyń negizin quraýshy qoǵamdyq kúshterdiń bel ortasynda júrip, Ertistiń Kereký óńirindegi qoǵamdyq-saiasi oqiǵalardyń barlyǵyna derlik belsene qatystym. Orta mektepti ásker qatarynan oralǵan soń syrttai oqyp bitirdim, elimiz táýelsizdik alǵan soń joǵary oqý ornyn da syrttai oqyp, tamamdadym.
Úzeńgiles serikterim: Bolat Kakejanov, Altyn Mahmetova, Qairat Qabylbekov te túrli qysymshylyqty bastan ótkerdi. Al Gúlbarshyn Álieva (1955–1975 j.j.), Ráshit Beisekeev (1954–1990 j.j.), Aigúl Júnisova (1954–1991 j.j.), Sembai Qusaiynov (1954–2005 j.j.) dúnieden mezgilsiz ótti.
...«Jas ulan» uiymy qoǵam qajet etken aimaqta, qajetti mezgilde dúniege keldi. On bes-on alty jastaǵy oqýshy jasóspirimderdiń astyrtyn saiasi uiym quryp, otarshyldyqqa qarsy bas kóterýi keńestik bilikke «Halyqtar dostyǵy laboratoriiasy», «Júz ulttyń planetasy» atanǵan respýblikada baiyrǵy halyqtyń ulttyq namysy men tózimine pármendi synaq júrgizý oń nátije bermeitini jóninde oi týdyrdy dep bilemin. Sóitip, jas ulandar otarshyldyq saiasatynyń qarqyndylyǵyn sál de bolsa baiaýlatýǵa, tipti oǵan túzetýler engizilýine yqpal etti. «Jas ulan» oqiǵasynan keiin Pavlodar qalasyndaǵy bir balabaqshada qazaq toby ashyldy, biraz ýaqyt ótken soń osy mektepke deiingi balalar mekemesi «Aq bulaq» atty oblys boiynsha tuńǵysh qazaq balabaqshasyna ainaldy! Keibir eldimekender, kósheler, dúkenderge qazaqsha ataýlar qoiyldy.
...Jyl saiyn Táýelsizdik kúni merekesi qarsańynda «Alash» partiiasy, Qaraǵandydaǵy ESEP (Elin súigen erler partiiasy), Máskeýdegi «Jas tulpar» uiymdary jáne sol qoǵamdyq birlestikterdi úlgi tutqan «Jas ulan» uiymy oiyma oralady, Almatydaǵy jeltoqsanshy jastardy júregim ezilip turyp eske alamyn. Iá, bodandyq kezeńinde egemen eldik, ulttyq murat-múdde jolyndaǵy is-áreketteri úshin atý jazasyna kesilgen, bas bostandyǵynan airylǵan, qýdalanǵan azamattardyń taǵdyrlaryn eske túsirý ońai emes...
Endigi jastar men jasóspirimder jeti atamyzdyń armany bolǵan, tek bizdiń zamandastarymyzdyń igiligine ainalǵan eń uly qundylyǵymyz – Táýelsizdiktiń qadyr-qasietin biz sekildi uǵyna alsa igi edi!
Arman QANI,
aqyn, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri,
Halyqaralyq «Alash» ádebi syilyǵynyń iegeri.
Pavlodar qalasy.
Ult portaly
Sýretterde: Jas ulandar: (soldan ońǵa qarai) Rashit Beisekeev, Arman Qaniev, Bolat Kakejanov jáne Gúlbarshyn Álieva, Qairolla Kájenov, Qairat Qabylbekov. 1969-1970 jyldar, Pavlodar.
Paidalanylǵan derekkózder:
1.Pavlodar oblystyq memlekettik muraǵattar basqarmasy qory materialdary.
2.Arman Qaniev. «Tutanbai jatyp sóngen edi «Jas ulan» // «Saryarqa samaly» gazeti 15 maýsym, 1992 jyl.
3.Ǵalymbek Jumatov «1969 jyl. Sol jeltoqsan da yzǵarly edi» // «Halyq keńesi» gazeti, 18 qyrkúiek, 1992 jyl.
4.Janbolat Álihanuly Aýpbaev «SOS» belgisi» // «Egemen Qazaqstan» gazeti, 30 qazan, 2002 jyl.
5.Ǵalym Jailybai. «Bizdiń qoǵamǵa Mahambet pen Mádi kerek tárizdi…» Kerekýlik aqyn Arman Qanimen suhbat //«Qazaq ádebieti» gazeti. 24 aqpan, 2006 jyl.
6.Janna Qydyralina «KGB jastar rýhyn syndyra alǵan joq» // «Nur Astana» gazeti, 4 maýsym, 2009 jyl.
7.Aldan Smaiylov. «Tasada qalǵan taǵdyrlar» // «Qazaq ádebieti» gazeti, 12-18 maýsym, 2009 jyl.
8.Sailaý BAIBOSYN. «Jetpisinshi jyldyń jetkinshekteri jalaýyn tikken «Jas ulan» // «Jas Alash» gazeti, 16 jeltoqsan, 2010 jyl.
9.Erjuman Smaiyl. Alash ideiasy jáne «ESEP» partiiasy // «Egemen Qazaqstan» gazeti, 23 aqpan, 2011 jyl.
10. «Doroga liýdei: jajda svobody» // Dokýmentalnyi film, Kazahstanskii filial MTRK «Mir», 2016 g.
