1969 جىلدىڭ سوڭىندا پاۆلودار قالاسىنداعى №3 وبلىستىق قازاق مەكتەپ-ينتەرناتىندا (قازٸرگٸ ى. التىنسارين اتىنداعى گيمنازييا-ينتەرنات) ۇلتتىق مۇرات-مٷددەنٸ كٶكسەگەن بٸر توپ وقۋشى «جاس ۇلان» ۇيىمىن قۇردى. ۇيىم مٷشەلەرٸ ٶزدەرٸمەن شامالاس جاسٶسپٸرٸمدەر اراسىندا استىرتىن ٷگٸت-ناسيحات جۇمىستارىن جٷرگٸزە وتىرىپ, قاتارىن كٶبەيتتٸ. سول جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا, وبلىس ورتالىعىنداعى جەنە كەيبٸر اۋىلدىق ەلدٸمەكەندەگٸ كٶرنەكٸ ورىندارعا جۇرتشىلىقتى تەۋەلسٸزدٸككە ٷندەگەن ٷنپاراقتار جاپسىرىپ كەتتٸ. ولار پاۆلودار قالاسىنىڭ ورتالىق الاڭىندا ٶتەتٸن ٸ مامىر مەرەكەسٸ شەرۋٸنە «قازاق مەكتەپتەرٸ مەن بالاباقشالارى اشىلسىن!» دەگەن ترانسپارانتتار كٶتەرٸپ شىعۋدى دا جوسپارلاعان ەدٸ. بٸراق ۇيىمدى 1970 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ وبلىستىق باسقارماسى ەشكەرەلەدٸ.
* * *
مقك باسقارماسىنداعى تەرگەۋ اياقتالعان سوڭ مەكتەپ-ينتەرنات ەكٸمشٸلٸگٸ وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸ ۇسىنعان ستسەناريي بويىنشا جالپى مەكتەپ جينالىسىن, كومسومولدار جينالىسىن, اتا-انالار جينالىسىن, پەدكەڭەس ٶتكٸزٸپ, جاس ۇلاندارعا ٷستٸ-ٷستٸنە مورولدىق-پسيحولوگييالىق سوققى بەردٸ! جينالىستاردا سٶيلەگەن مۇعالٸمدەر جەنە ولار دايىنداعان كومسومول بەلسەندٸلەرٸ جاس ۇلانداردىڭ ساياسي ٸس-ەرەكەتتەرٸن عانا ەمەس, جەكە باستارىن داتتاپ, اتا-انالارىنىڭ دا ار-وجدانىن قورلايتىن سٶزدەر ايتۋعا دەيٸن باردى! ٸلە مەكتەپ-ينتەرنات ەكٸمشٸلٸگٸ مەن كومومول ۇيىمى جەنە پاۆلودار قالالىق كومسومول كوميتەتٸ «جاس ۇلان» ۇيىمىنىڭ بەلسەندٸ مٷشەلەرٸنە تٷرلٸ جازالاۋ شارالارىن قولداندى.
اتاپ ايتقاندا, 1970 جىلدىڭ سەۋٸر ايىندا ٶتكەن قالالىق كومسومول كوميتەتٸ بيۋروسىندا ۇيىم جەتەكشٸسٸ قانيەۆ ارمان باقتانۇلى (وسى جولداردىڭ اۆتورى), سونداي-اق ۇيىمنىڭ «كوميتەت» دەپ اتالعان جەتەكشٸ قۇرامىنىڭ مٷشەلەرٸ: بەيسەكەەۆ راشيت ارايۇلى, جٷنٸسوۆا ايگٷل ەشٸمقىزى, ەليەۆا گٷلبارشىن قابدىكەرٸمقىزى «ۇلتتىق ساياسات مەسەلەسٸندەگٸ ٶرەسكەل يدەيالىق-ساياسي قاتەلٸكتەرٸ» ٷشٸن دەگەن ايىپتاۋمەن كومسومول قاتارىنان شىعارىلدى. بولات كاكەجانوۆ, سەمباي قۇسايىنوۆ, قايرات قابىلبەكوۆ, التىن ماحمەتوۆاعا «مەكتەپ تەرتٸبٸ مەن ەرەجەسٸن ٶرەسكەل بۇزعاندىعى» ٷشٸن قاتاڭ سٶگٸس جارييالانىپ, كومسومولدىق ەسەپ كارتوچكاسىنا جازىلدى. سونىمەن قاتار, كومسومول قاتارىنان شىعارىلعان ارمان قانيەۆ, قاتاڭ سٶگٸس بەرٸلگەن سەمباي قۇسايىنوۆ جەنە كومسومول قاتارىندا جوق جاس ۇلاندار قايروللا كەجەنوۆ پەن سانييال مۋسين 9-سىنىپتى بٸتٸرگەن سوڭ وقۋ-ٷلگەرٸم تابەلٸنە تەرتٸبٸ «3» دەگەن باعا قويىلىپ, «ٶز ەركٸمەن» مەكتەپتەن قۋىلدى.
رەسمي جازالاۋدىڭ سوڭى استىرتىن ساياسي قىسىمشىلىققا ۇلاسقانىن بٸز كەيٸن اڭعاردىق. مەسەلەن, مەنٸڭ بٸلٸم الۋ قۇقىما جەنە باسپاسٶز بوستاندىعىما شەكتەۋ قويىلدى, جارييا ەمەس جازالاۋ مەن قۋدالاۋدىڭ ٶزگە دە تٷرلەرٸن باستان ٶتكەردٸم. كەمەلەتكە تولماي قارا جۇمىستار ٸستەپ, تٷرلٸ ەلەۋمەتتٸك توپتاردىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸك قازانىندا قايناپ, شىڭدالدىم. سوندىقتان شىعار, ۇلتتىق مۇرات-مٷددە جولىنان تايعان جوقپىن: 1986 جىلى پاۆلوداردا بٸر توپ سەرٸگٸمەن الماتىداعى جەلتوقسانشىلارعا ٷن قوسۋعا ەرەكەتتەندٸم, 1989-1991 جىلدارى «نەۆادا-سەمەي», «ازات» قوزعالىستارى, «قازاق تٸلٸ» قوعامى وبلىستىق ۇيىمدارىنىڭ نەگٸزٸن قۇراۋشى قوعامدىق كٷشتەردٸڭ بەل ورتاسىندا جٷرٸپ, ەرتٸستٸڭ كەرەكۋ ٶڭٸرٸندەگٸ قوعامدىق-ساياسي وقيعالاردىڭ بارلىعىنا دەرلٸك بەلسەنە قاتىستىم. ورتا مەكتەپتٸ ەسكەر قاتارىنان ورالعان سوڭ سىرتتاي وقىپ بٸتٸردٸم, ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العان سوڭ جوعارى وقۋ ورنىن دا سىرتتاي وقىپ, تامامدادىم.
ٷزەڭگٸلەس سەرٸكتەرٸم: بولات كاكەجانوۆ, التىن ماحمەتوۆا, قايرات قابىلبەكوۆ تە تٷرلٸ قىسىمشىلىقتى باستان ٶتكەردٸ. ال گٷلبارشىن ەليەۆا (1955–1975 ج.ج.), رەشيت بەيسەكەەۆ (1954–1990 ج.ج.), ايگٷل جٷنٸسوۆا (1954–1991 ج.ج.), سەمباي قۇسايىنوۆ (1954–2005 ج.ج.) دٷنيەدەن مەزگٸلسٸز ٶتتٸ.
...«جاس ۇلان» ۇيىمى قوعام قاجەت ەتكەن ايماقتا, قاجەتتٸ مەزگٸلدە دٷنيەگە كەلدٸ. ون بەس-ون التى جاستاعى وقۋشى جاسٶسپٸرٸمدەردٸڭ استىرتىن ساياسي ۇيىم قۇرىپ, وتارشىلدىققا قارسى باس كٶتەرۋٸ كەڭەستٸك بيلٸككە «حالىقتار دوستىعى لابوراتوريياسى», «جٷز ۇلتتىڭ پلانەتاسى» اتانعان رەسپۋبليكادا بايىرعى حالىقتىڭ ۇلتتىق نامىسى مەن تٶزٸمٸنە پەرمەندٸ سىناق جٷرگٸزۋ وڭ نەتيجە بەرمەيتٸنٸ جٶنٸندە وي تۋدىردى دەپ بٸلەمٸن. سٶيتٸپ, جاس ۇلاندار وتارشىلدىق ساياساتىنىڭ قارقىندىلىعىن سەل دە بولسا باياۋلاتۋعا, تٸپتٸ وعان تٷزەتۋلەر ەنگٸزٸلۋٸنە ىقپال ەتتٸ. «جاس ۇلان» وقيعاسىنان كەيٸن پاۆلودار قالاسىنداعى بٸر بالاباقشادا قازاق توبى اشىلدى, بٸراز ۋاقىت ٶتكەن سوڭ وسى مەكتەپكە دەيٸنگٸ بالالار مەكەمەسٸ «اق بۇلاق» اتتى وبلىس بويىنشا تۇڭعىش قازاق بالاباقشاسىنا اينالدى! كەيبٸر ەلدٸمەكەندەر, كٶشەلەر, دٷكەندەرگە قازاقشا اتاۋلار قويىلدى.
...جىل سايىن تەۋەلسٸزدٸك كٷنٸ مەرەكەسٸ قارساڭىندا «الاش» پارتيياسى, قاراعاندىداعى ەسەپ (ەلٸن سٷيگەن ەرلەر پارتيياسى), مەسكەۋدەگٸ «جاس تۇلپار» ۇيىمدارى جەنە سول قوعامدىق بٸرلەستٸكتەردٸ ٷلگٸ تۇتقان «جاس ۇلان» ۇيىمى ويىما ورالادى, الماتىداعى جەلتوقسانشى جاستاردى جٷرەگٸم ەزٸلٸپ تۇرىپ ەسكە الامىن. يە, بوداندىق كەزەڭٸندە ەگەمەن ەلدٸك, ۇلتتىق مۇرات-مٷددە جولىنداعى ٸس-ەرەكەتتەرٸ ٷشٸن اتۋ جازاسىنا كەسٸلگەن, باس بوستاندىعىنان ايرىلعان, قۋدالانعان ازاماتتاردىڭ تاعدىرلارىن ەسكە تٷسٸرۋ وڭاي ەمەس...
ەندٸگٸ جاستار مەن جاسٶسپٸرٸمدەر جەتٸ اتامىزدىڭ ارمانى بولعان, تەك بٸزدٸڭ زامانداستارىمىزدىڭ يگٸلٸگٸنە اينالعان ەڭ ۇلى قۇندىلىعىمىز – تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ قادىر-قاسيەتٸن بٸز سەكٸلدٸ ۇعىنا السا يگٸ ەدٸ!
ارمان قاني,
اقىن, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ,
حالىقارالىق «الاش» ەدەبي سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ.
پاۆلودار قالاسى.
ۇلت پورتالى
سۋرەتتەردە: جاس ۇلاندار: (سولدان وڭعا قاراي) راشيت بەيسەكەەۆ, ارمان قانيەۆ, بولات كاكەجانوۆ جەنە گٷلبارشىن ەليەۆا, قايروللا كەجەنوۆ, قايرات قابىلبەكوۆ. 1969-1970 جىلدار, پاۆلودار.
پايدالانىلعان دەرەككٶزدەر:
1.پاۆلودار وبلىستىق مەملەكەتتٸك مۇراعاتتار باسقارماسى قورى ماتەريالدارى.
2.ارمان قانيەۆ. «تۇتانباي جاتىپ سٶنگەن ەدٸ «جاس ۇلان» // «سارىارقا سامالى» گازەتٸ 15 ماۋسىم, 1992 جىل.
3.عالىمبەك جۇماتوۆ «1969 جىل. سول جەلتوقسان دا ىزعارلى ەدٸ» // «حالىق كەڭەسٸ» گازەتٸ, 18 قىركٷيەك, 1992 جىل.
4.جانبولات ەليحانۇلى اۋپباەۆ «SOS» بەلگٸسٸ» // «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸ, 30 قازان, 2002 جىل.
5.عالىم جايلىباي. «بٸزدٸڭ قوعامعا ماحامبەت پەن مەدي كەرەك تەرٸزدٸ…» كەرەكۋلٸك اقىن ارمان قانيمەن سۇحبات //«قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸ. 24 اقپان, 2006 جىل.
6.جاننا قىدىرالينا «كگب جاستار رۋحىن سىندىرا العان جوق» // «نۇر استانا» گازەتٸ, 4 ماۋسىم, 2009 جىل.
7.الدان سمايىلوۆ. «تاسادا قالعان تاعدىرلار» // «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸ, 12-18 ماۋسىم, 2009 جىل.
8.سايلاۋ بايبوسىن. «جەتپiسiنشi جىلدىڭ جەتكiنشەكتەرi جالاۋىن تiككەن «جاس ۇلان» // «جاس الاش» گازەتٸ, 16 جەلتوقسان, 2010 جىل.
9.ەرجۇمان سمايىل. الاش يدەياسى جەنە «ەسەپ» پارتيياسى // «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸ, 23 اقپان, 2011 جىل.
10. «دوروگا ليۋدەي: جاجدا سۆوبودى» // دوكۋمەنتالنىي فيلم, كازاحستانسكيي فيليال مترك «مير», 2016 گ.
