Táýelsizdik bárinen qymbat

Azattyǵymyzdyń aishyqty belesine shyqqanda árbir sanaly azamatty «Otyz jylda biz qandai jetistikterge jettik?», «Keler urpaqqa qandai eldi amanattaimyz?», «Memlekettigimizdi nyǵaita túsý úshin taǵy ne isteimiz?» degen saýaldar tolǵandyrary anyq. Osy turǵydan alǵanda, bul – arman-maqsattarymyzdy toǵystyryp, bolashaqqa tyń serpinmen qadam basý úshin ótkenge taǵy bir márte oralatyn, jetistikterimiz ben kemshilikterimizdi oi eleginen ótkizetin mańyzdy mezet.

Táýelsizdiktiń otyz jylyn shartty túrde úsh onjyldyq beleske bólip qarastyrýǵa bolady. Onyń árqaisysy atqarǵan missiiasy turǵysynan ǵasyrdyń júgin arqalap tur.  

Men azattyqtyń alǵashqy onjyldyǵyn jańa Qazaqstannyń irgetasyn qalaý kezeńi dep atar edim. Osy ýaqytta Elbasynyń basshylyǵymen memleketimizdiń nyshandary belgilenip, bilik júiesi qalyptasty. Ulttyq valiýtamyz ainalymǵa endi. Qarýly Kúshterimiz quryldy. Ata zańymyz qabyldandy. Sheteldermen diplomatiialyq qatynas ornatyldy. Elimiz bedeldi halyqaralyq uiymdarǵa múshe boldy.

«Qazaqstan – 2030» strategiiasyn qabyldadyq. Shyǵystaǵy kórshimizben shekaramyzdy bekittik. Basqa da irgeles memlekettermen shekara jónindegi kelissózder qarqyndy júrgizile bastady. El aýmaǵyn iadrolyq qarýdan tolyq tazarttyq. Elordamyzdy Arqa tósine kóshirdik. Naryqtyq ekonomikaǵa ótip, jekemenshik institýtyn berik ornyqtyrdyq. Otandyq biznestiń negizin qaladyq. Jastar álemniń mańdaialdy oqý oryndarynda bilim ala bastady. Túrli daǵdarystardan aman ótýge múmkindik bergen Ulttyq qorymyz quryldy. Dúnie júzine tarydai shashylǵan qazaq balasyn atajurtqa shaqyryp, Uly kóshke jol ashtyq. Sonyń nátijesinde el eńsesi tiktelip, ulttyq rýhymyz kóterildi.

Ekinshi onjyldyq – Qazaq eliniń keregesin keńeitý kezeńi. Osy jyldarda memleketimizdiń tuǵyry nyǵaiyp, ekonomikalyq áleýetimiz arta tústi. Qurlyqtaǵy barlyq shekaramyzdy aiqyndap, zań júzinde bekittik. «Mádeni mura» baǵdarlamasyn júzege asyryp, tarihymyzdy túgendedik. Soltústik Araldy qutqaryp, qashqan teńizdi qaitardyq. Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezderin, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uiymynyń, Aziiadaǵy ózara is-qimyl jáne senim sharalary keńesiniń sammitterin ótkizýge jáne basqa da birqatar mańyzdy halyqaralyq jobalarǵa bastamashy boldyq. Elimizge shetelden qomaqty investitsiia tarttyq. Esildiń jaǵasynda boi kótergen eńseli elordamyz ulttyq ideiamyzǵa ainaldy. «Batys Eýropa – Batys Qytai» halyqaralyq dálizi siiaqty iri infraqurylymdyq jobalar qolǵa alyndy. Turǵyn-úi qurylysy da buryn-sońdy bolmaǵan qarqynmen damydy. 

Úshinshi onjyldyqta shańyraǵymyz biiktep, ósip-órkendep, mereili memleketke ainaldyq. Shekara máselesin birjola sheshtik. «Qazaqstan – 2050» strategiiasyn qabyldap, ozyq damyǵan otyz eldiń qataryna qosylýdy mejeledik.

Ár baǵyt boiynsha «Údemeli indýstriialyq-innovatsiialyq damý», «Nurly jol», «100 naqty qadam» siiaqty aýqymdy baǵdarlamalar júzege asyryldy. Saiasi jáne ekonomikalyq reformalarmen qatar rýhani jańǵyrýǵa basa mán berdik.

Osynaý tolaǵai tabystardyń bárine Elbasynyń dara kóshbasshylyǵynyń hám halqymyzdyń danalyǵy men parasatynyń, birligi men yntymaǵynyń, otandastarymyzdyń qajyrly eńbeginiń arqasynda qol jetkizdik. Sondyqtan, Elbasy Táýelsizdigimizdiń máńgi simvolyna ainaldy desek, aqiqatty aitqan bolar edik.   

Aldaǵy tórtinshi onjyldyqtyń bizge júkteitin mindeti – qýatty eldiń iesi jáne kemel halyq bolý. Bul jolda saiasi-ekonomikalyq reformalardy jáne sanany jańǵyrtý úderisin jalǵastyryp, zaman talabyna beiimdelgen ulttyń jańa bolmysyn qalyptastyrýymyz qajet.

Biz ádiletti qoǵam men tiimdi memleket qurýdy kózdep otyrmyz. Kez-kelgen iste ádildik qaǵidatyn basshylyqqa alsaq, buǵan anyq qol jetkizemiz. Mysaly, turǵyndardyń turmysyn jaqsarta túspesek, elimizdiń jetistikteri men halyqaralyq tabystaryn maqtan etý artyq. Azamattarymyz ekonomikalyq ósimniń igiligin sezine almasa, odan esh qaiyr joq. Men árbir sheshimdi qabyldar sátte osy ustanymdy basshylyqqa alamyn. Biz halyqtyń áleýmettik jaǵdaiyn jaqsartýmen qatar, barlyq azamattardyń múddesin birdei qorǵaimyz. Meniń uǵymymdaǵy ádiletti memleket degenimiz – osy.

Tarihqa kóz júgirtsek, ár býyn belgili bir synaqty basynan ótkeredi. Bizdiń babalarymyz «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulamany», atalarymyz alapat asharshylyqty, qýǵyn-súrgindi, dúniejúzilik soǵysty kórdi.

Totalitarlyq kezeńde ulttyq qundylyqtarymyzdan, tilimizden, dilimiz ben dinimizden aiyrylyp qala jazdadyq. Onyń bári Táýelsizdiktiń arqasynda halqymyzǵa qaita oraldy. Biraq, ult pen el retinde saqtalyp qalý úshin búgingi jáne bolashaq urpaq jańa syn-qaterlerge daiyn bolýy kerek.

Qazirgi pandemiia jáne sonyń saldarynan týyndaǵan daǵdarys búkil álemniń buryn bolmaǵan jańa synaqtarmen betpe-bet kelip otyrǵanyn anyq kórsetti. Ekonomikalyq, áleýmettik, ekologiialyq, biologiialyq jáne basqa da qaterlerge qosa, jer júzine jaǵymsyz ideologiialyq virýstar da jaiylyp keledi. Jahandaný kezinde el jat jurttyń yqpalyna beisanaly túrde ilesip ketkenin ańǵarmaidy. Basqasha aitqanda, májbúrlikten emes, sanasynyń ýlanýy arqyly óz erkimen torǵa túsedi. Sondyqtan, jańa zamannyń jaqsy-jamanyn ekshep, artyqshylyqtaryn boiǵa sińirýmen qatar, tamyrymyzdy berik saqtaýymyz qajet. Ulttyq bolmysymyzdan, tól mádenietimiz ben salt-dástúrimizden ajyrap qalmaý – barlyq órkenietter midai aralasqan alasapyranda jutylyp ketpeýdiń birden bir kepili.

Tanym men taǵylym

Búginde Táýelsizdik qurdastary oiy tolysqan otyz jasqa toldy. Egemen elde dúniege kelip, ósip-jetilgen olardyń sanasy sergek, kózqarastary da, ómir salttary da ózgeshe. Tipti, Táýelsizdikti eshbir dáleldi qajet etpeitin aksioma dep biledi. Bul – egemendik uǵymy jastardyń sanasyna berik ornyqqanyn kórsetetin qalypty qubylys. Biraq Táýelsizdik qundylyǵy jadyna birjola shegelenip, máńgi saqtalýy úshin óskeleń urpaq onyń qadirin bilýi kerek.

 Bostandyq bizge ońailyqpen kelgen joq. Ata-babalarymyz azattyq jolynda arpalysty. Talai zulmat zamandar men náýbetterdi bastan ótkerdi. Osynyń bári halyqtyń esinde saqtalyp, urpaqtan urpaqqa berilýge tiis. 

Kezinde «Mádeni mura» baǵdarlamasy ult shejiresin túgendeýge jol ashty. Otandyq tarih ǵylymy tyń serpinmen damyp, túrli baǵyttar boiynsha kóptegen zertteý júrgizildi. Buryn báimálim bolǵan qanshama tarihi derekter, arheologiialyq qazynalar tabyldy. Tarihymyz san myń jyldan tamyr tartatynyn aiǵaqtaityn jańalyqtar ashyldy. Elbasynyń osyndai irgeli bastamalary halqymyzdyń tarihi sanasyn jańǵyrtýǵa zor úles qosty. Baǵdarlama aiasyndaǵy eńbekter tom-tom bolyp jaryqqa shyqty. Degenmen, sol qajyrly eńbektiń jemisin kópshilik kórip otyr ma? Zertteý jobalarynyń birazy ǵylymi institýttar men ortalyqtardyń aiasynda ǵana qalyp qoiǵan joq pa?

Mundai irgeli izdenisterdiń nátijesi tek osy sala mamandarynyń igiligine ǵana ainalýy orynsyz. Ony qalyń jurtshylyqqa túsinikti jáne qoljetimdi etý qajet. Óitkeni tarihshylardyń ǵana emes, barsha jurttyń, ásirese, jas urpaqtyń tarihi sanasy aiqyn ári berik bolýǵa tiis. Bul rette, aýqymdy kórmelermen nemese basqa da úlken jobalarmen áýestenbei, balalarǵa, jastarǵa arnalǵan qarapaiym ári qabyldaýǵa jeńil týyndylarǵa basa mán bergen jón. Mysaly, derekti jáne kórkem filmderdi alaiyq. Osy baǵytta «Almas qylysh», «Jaý júrek myń bala», «Tomiris», «Keiki batyr», «Tar zaman» siiaqty tarihi filmder túsirildi. Biraq bul áli jetkiliksiz.

Men quzyrly organdar men otandyq telearnalarǵa memlekettik tapsyrystyń belgili bir bóligin mindetti túrde tarihi taqyryptarǵa baǵyttaýdy tapsyramyn. Árine, qarjy máselesi sheshilýi kerek. Degenmen, kóp qarajat jumsamai da joǵary deńgeidegi óner týyndysyn túsirýge bolatynyn qyrǵyz baýyrlarymyz «Qurmanjan datqa» filmi arqyly anyq kórsetti. 

Búginde álemdik kinoindýstriiada tarih taqyrybyndaǵy stsenariilerge suranys joǵary. Amerikanyń da, Eýropanyń da aitýly oqiǵalary týraly filmder óte kóp. Qazir Netflih, HBO jáne basqa da alpaýyt kinokompaniialar Aziiaǵa bet burýda. Osy oraida bizdiń de shejiremizde aýqymdy filmderge arqaý bolatyn mańyzdy belester men oqiǵalar barshylyq. Mysaly, álemdegi eń qýatty imperiialardyń biri bolǵan Altyn orda tarihy daiyn turǵan joq pa?! Bul máselege bolashaqta kino salasynyń mamandary basa nazar aýdarǵany jón. 

Kórkem jáne derekti tarihi týyndylarda memlekettilik jáne memleketshildik ideiasy árdaiym kórinis tabýy qajet. Biz kezinde elge qyzmet etýdiń ozyq úlgisin kórsetken Alash qairatkerlerinen taǵylym alamyz. Olar ótken ǵasyrdyń basynda táýelsizdik ideialaryn halyq arasynda dáripteýge zor eńbek sińirip, azattyq jolynda qurban boldy.

Táýelsizdigimizdiń mereitoiy aiasynda osyndai birtýar tulǵalardy eske alyp, olardyń murasyn jastarymyzǵa jáne búkil álemge pash etýimiz kerek. Sonymen birge, osy taqyrypty zerttep júrgen ǵalymdar men jazýshylardyń da eńbegi qoldaýǵa ie bolýy jáne baǵalanýy qajet. Alash arystarynyń asyl murasyn igerý jalǵasa berýge tiis.

Milliondaǵan adamdy qazaǵa ushyratyp, tiri qalǵanyn jan saýǵalap bosyp ketýge májbúr etken alapat asharshylyqtyń alǵashqy kezeńi – 1921-1922 jyldardaǵy náýbetten beri 100 jyl ótti. Sol zulmattyń kesirinen qyrylyp qalmaǵanda, halqymyzdyń sany qazirgiden áldeneshe ese kóp bolar edi.

Tarihymyzdyń osy aqtańdaq betteri áli kúnge deiin jan-jaqty zerttelmei keledi. Tipti, ǵalymdardyń arasynda asharshylyq qurbandarynyń naqty sany týraly ortaq paiym joq. Ala-qula derekter jáne onyń sebep-saldary jaily ártúrli kózqarastar qoǵamdy adastyrady. Tiisti tarihi qujattardy, jinalǵan málimetterdi asa muqiiat zerdeleý kerek.

Bilikti mamandar júieli zertteýmen ainalysyp, soǵan sáikes asharshylyq máselesine memleket tarapynan baǵa berilgeni jón. Biz bul kúrdeli máselege ustamdylyqpen jáne jaýapkershilikpen qaraýymyz qajet. Jalpy, tarihi zertteýlerdi uranshyldyq pen dańǵazasyz, taza ǵylymi ustanymmen júrgizgen durys.

Biyl áigili Jeltoqsan oqiǵasyna 35 jyl tolady. 1986 jyly órimdei ul-qyzdarymyz Keńes Odaǵynyń qaharynan qaimyqpai, ult namysy úshin alańǵa shyqty. Osy kúnnen soń týra bes jyl ótkende Táýelsizdigimizdi jariialaýymyzdyń simvoldyq máni zor. Bul oraida, azattyqtyń alǵashqy qarlyǵashtary – Jeltoqsan qaharmandarynyń azamattyq erligi laiyqty baǵasyn alyp, josparly túrde nasihattalýy kerek.

Biz jyl sońyna deiin jańa tarihymyzdaǵy birneshe aitýly oqiǵanyń mereili belesin atap ótemiz. 1991 jyly Semei poligony jabyldy. Onyń elimiz ǵana emes, barsha adamzattyń bolashaǵy úshin airyqsha mańyzdy sheshim ekenin eskerip, arnaiy is-shara ótkizý qajet dep sanaimyn. Elbasy qol qoiǵan Jarlyqtyń arqasynda Qazaqstan búkil dúnie júzine iadrolyq qarý-jaraqqa qarsy álemdik qozǵalystyń kóshbasshysy bolyp tanyldy, alyp memleketterdiń senimine ie boldy, halyqaralyq qoǵamdastyqta jaýapkershiligi joǵary el retinde moiyndaldy.   

«Ótken kúnnen alys joq, keler kúnnen jaqyn joq» deidi halqymyz. Keshegi ótken handar men qaǵandardyń dáýiri ǵana emes, sońǵy otyz jyldaǵy jasampazdyq jolymyz da búginde tarihqa ainalyp, kún saiyn alystap barady. Azattyq tańyn óz kózimen kórgen aldyńǵy býyn bolmasa, keiingi jastar ótken ǵasyrdyń 90-jyldaryndaǵy tarihi oqiǵalardyń tereńine boilap, mánin jete túsine bermeidi. Táýelsizdikke taǵdyrdyń bere salǵan syiy retinde qaraidy. Shyn mánindegi ahýal olai emes.

Elbasy sol kezdegi saiasi, ekonomikalyq, áleýmettik, demografiialyq jáne basqa da jaǵdailarǵa bailanysty jeti ret emes, jetpis ret ólshep, bir ret kesýge májbúr boldy. Biz tyǵyryqtan shyǵar joldyń sańylaýy da kórinbeitin qiyn kúnderden qaqtyǵys pen qantógiske urynbai aman shyǵyp, eshkimge esemizdi jibermei, jańa sipattaǵy Qazaq memleketin qurdyq. Búgingi jáne bolashaq urpaq muny árdaiym bilip otyrýy kerek. Sol úshin Qazaqstannyń jańa tarihyn da júieli zerttegen jón.   

Shynyna kelsek, Táýelsizdik jyldarynda birneshe ret qolǵa alynǵanyna qaramastan, ulttyq múddemizge sai keletin kóp tomdyq jańa tarihymyz áli tolyq jazylǵan joq. Onyń tujyrymdamasyn buǵan deiingi olqylyqtardy eskere otyryp qaita qarap, jańa ǵylymi ustanymdar men jańalyqtardyń negizinde tyńnan jazatyn ýaqyt áldeqashan keldi. Barlyq oqýlyqtar osyndai irgeli eńbekke negizdelip ázirlenedi. Bul – ult shejiresin dáripteý turǵysynan alǵanda strategiialyq mańyzy bar másele. Sondyqtan, Qazaqstannyń akademiialyq úlgidegi jańa tarihyn jazýdy dereý bastaý kerek. Túptep kelgende, tarihi sanany jańǵyrtý máselesiniń túiini – osy. Bul iske bedeldi tarihshylarymyzdy tartý qajet.

Sonymen qatar, shetel aýditoriiasyna arnalǵan Qazaqstannyń qysqasha tarihyn jazyp, álemniń negizgi tilderine aýdarýdy usynamyn. Bul – qazaqtyń san ǵasyrlyq shynaiy tarihyn álemge tanytýdyń birden-bir joly. 

Árbir halyq óziniń arǵy-bergi tarihyn ózi jazýǵa tiis. Bóten ideologiianyń jetegimen júrýge bolmaidy. Ulttyq múdde turǵysynan jazylǵan shejire urpaqtyń sanasyn oiatyp, ulttyń jadyn jańǵyrtýǵa múmkindik beredi. 

Qoǵam men qundylyq

Egemendigimizdiń máńgilik úshtaǵany – Altaidan Atyraýǵa, Alataýdan Arqaǵa deiin keń kósilgen baitaq jerimiz, ananyń aq sútimen boiymyzǵa daryǵan qasterli tilimiz jáne barlyq qiyndyqtardan halqymyzdy súrindirmei alyp kele jatqan bereke-birligimiz. Biz osy úsh qundylyqty kózdiń qarashyǵyndai saqtaimyz.

Babalardan mura bolǵan qasietti jerimiz – eń basty bailyǵymyz. Qazaqqa osynaý ulan-ǵaiyr aýmaqty syrttan eshkim syiǵa tartqan joq. Búgingi tarihymyz 1991 jylmen nemese 1936 jylmen ólshenbeidi. Halqymyz Qazaq handyǵy kezinde de, odan arǵy Altyn Orda, Túrik qaǵanaty, Ǵun, Saq dáýirinde de osy jerde ómir súrgen, ósip-óngen. Qysqasha aitqanda, ulttyq tarihymyzdyń tereń tamyrlary kóne zamannyń ózeginde jatyr. Jalpy, tarihpen saiasatkerler emes, tarihshylar ainalysýy kerek.

Shekara syzyǵyn resmi túrde halyqaralyq shartpen bekitip, ony álem jurtynyń moiyndaýy sońǵy birneshe ǵasyrda úrdiske ainaldy. Oǵan deiin qazirgidei delimitatsiia, demarkatsiia degen uǵymdar bolmaǵan.  

Biz shekara máselesin sheshýmen naqty ainalysyp jatqan kezde keibir saiasatkerler men qoǵam qairatkerleri «biz buǵan asyqpaiyq», «keiin de kelisýge bolady» dep arqany keńge salǵysy kelgeni esimizde. Kelissózderdi tabandylyqpen júrgizip, irgemizdi dereý qymtap alǵanymyz óte durys bolǵanyn ýaqyttyń ózi dáleldep berdi. Qazir kim ne aitsa da, bizdiń ekijaqty kelisimdermen bekitilip, halyqaralyq deńgeide tanylǵan shekaramyz bar. Endi oǵan eshkim daýlasa almaidy.

Aýmaqtyq tutastyǵymyzǵa kúmán keltirip, tatý kórshilik qatynastarǵa syna qaqqysy keletin keibir shetel azamattarynyń arandatýshylyq is-áreketterine resmi jáne qoǵamdyq deńgeide toitarys bere otyryp, aǵartýshylyq jumystaryn ustamdylyqpen júrgizgen jón. Biz ulttyq múddeni aspen de, taspen de qorǵaýǵa daiyn bolýymyz qajettigin taǵy da basa aitqym keledi.    

Joǵaryda aitqanymdai, shekaramyz tolyǵymen shegendeldi. 2018 jyly Kaspii teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly konventsiiaǵa qol qoiylǵannan keiin qurlyqtaǵy ǵana emes, teńizdegi shekaramyz da birjola aiqyndalyp, túpkilikti sheshildi.

Qazaqstan – birtutas memleket. Elimiz ońtústik, soltústik, batys, shyǵys dep bólinbeidi. Bul – tek baǵytty bildiretin shartty ataýlar. 2018 jyly Elbasynyń Jarlyǵymen Ońtústik Qazaqstan oblysyna Túrkistan ataýy berildi. Tarihi ádildikti qalpyna keltirgen oryndy sheshimdi halyq biraýyzdan qoldap, óte jyly qabyldady. Óitkeni, mundaǵy shejireli shahar ǵana emes, tutas óńir kóne zamandardan beri Túrkistan dep atalǵan. Osy igi úrdisti elimiz boiynsha jalǵastyrýǵa bolady. Biz mundai qadamdardy baiyppen jasaimyz. 

Jerge bailanysty bárimiz aiqyn biletin jáne buljymaityn aqiqat – qazaqtyń jeri eshbir sheteldiktiń menshigine berilmeidi, eshqashan satylmaidy. Osyny ár azamatymyz sanasyna berik sińirýi qajet. Kelesi jyly Jer kodeksiniń jekelegen normalaryna qatysty engizilgen moratoriidiń merzimi aiaqtalady. Aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdi ainalymǵa engizip, halyqtyń igiligine jaratý – óte mańyzdy másele. Sondyqtan, biyl Jer máselesi jónindegi komissiiany quryp, sonyń aiasynda bir bailamǵa kelgen jón.

Qazaq úshin toqymdai jerdiń ózi qymbat, bir ýys topyraqtyń ózi altyn. Biraq biz sony baǵalai bilemiz be?! Jer qadirin bilý jalań uranmen ólshenbeidi. Ókinishke qarai, asqar taýlarymyz ben aidyn kólderimizdi, ulan-ǵaiyr dalamyzdy lastap jatqan da óz azamattarymyz. Kókjailaýǵa ot jaǵyp, qoqys shashyp ketken de, Kóbeituzdyń batpaǵyn shelektep tasyp, kóldiń ortasynda kólikpen oiqastaǵan da solar. Bir tutam múiizi úshin kózin móldiretip kiikterdi qyrǵan da ózgeler emes. Qasietti jerimizdiń kiesinen qoryqpai, jat jurttyń da qoly barmas áreketterdi jasap otyryp, qalaisha osy mekenniń iesimiz dep keýde soǵa alamyz? Bul – ashy da bolsa, shyndyq. Biz jerimizdiń shyn janashyr iesi ekenimizdi naqty ispen kórsetýge tiispiz. Ol kóshege qoqys tastamaý, kóringen jerge ot jaqpaý siiaqty qarapaiym nárselerden bastap, jalpyhalyqtyq sipattaǵy aýqymdy ekologiialyq sharalar arqyly kórinis tabýy qajet.    

Munyń bári tálim-tárbieden bastalady. Ata-anasymen birge aýlasyna aǵash ekpegen, úlkenderdiń jan-janýarǵa meiirimin kórmegen, kishkentaiynan tabiǵatty aialaýǵa daǵdylanbaǵan bala óskende týǵan jerine jany ashymaidy. Másele ekologiiada emes – otanshyldyqta, zańda emes – sanada.   

Eli men jerin súiý úshin jas urpaq baitaq Qazaqstannyń ǵajaiyp jaýharlaryn bilýge tiis. Batysta Bozjyra men Sherqala, kúngeide Aqsý-Jabaǵyly men Sairam-Ógem, Jetisýda Han Táńiri men Sharyn, Kólsai men Qaiyńdy, Qapal- Arasan, Altynemel men Burhan bulaq, shyǵysta Muztaý men Shyńǵystaý, Marqakól men Rahman qainary, Arqada Býrabai men Baianaýyl, Ulytaý men Qarqaraly, teriskeide Imantaý men Aiyrtaý jáne basqa da kórikti jerlerimiz jetip artylady. Jer jánnatyn alystan izdeýdiń qajeti joq. Bári ózimizde bar. Jastarǵa osyndai keremet tabiǵatymyzdy tanytyp, ony qadirleýge baýlýymyz kerek.

Ýaqyt uttyrmai qolǵa alyp, dáiekti túrde iske asyratyn taǵy bir sharýa bar. Halyqtyń qalalyq jerlerge jappai kóshýi saldarynan kóptegen aýyldarda, ásirese, shekara mańyndaǵy eldi-mekenderde turǵyndar sany kúrt azaidy. Biz eńbek kúshi kóp ońtústik óńir turǵyndarynyń soltústik jáne shyǵys aimaqtarǵa qonystanýyna qolaily jaǵdai jasap,   osy jumysty nazarda ustaimyz. Bul – óte ózekti ári  elimizdiń qaýipsizdigine qatysty másele. Buǵan qosa sońǵy jyldarda túrli sebepterge bailanysty báseńdep qalǵan qandastar kóshin barynsha qoldap, olardy joǵaryda aitylǵan óńirlerge ornalastyrýdy jandandyramyz.

Bul eki máseleniń de strategiialyq mańyzy bar. Oǵan kezekti naýqan retinde qaraýǵa bolmaidy. Jergilikti bilik mundai jumystardy joǵaryǵa kópirgen aqpar berý úshin emes, memlekettik múdde jáne aǵaiynǵa shynaiy janashyrlyq turǵysynan jasaýǵa tiis.             

Elimizdiń basty nyshandarynyń biri – memlekettik til. Qazaqstannyń memlekettik tili qazaq tili ekeni Ata zańymyzda 90-jyldardaǵy kúrdeli kezeńniń ózinde naqty jazylǵan. Biz táýelsizdik dáýirinde ana tilimizdi damytý úshin barlyq jaǵdaidy jasadyq. Osy aralyqta qazaq tilinde bilim beretin mektepter men oqý oryndarynyń, balabaqshalardyń sany eselep kóbeidi.

Búginde memlekettik tildi biletin qazaqtyń da, ózge etnos ókilderiniń de úlesi edáýir artty. Qazaq tilin, shyn máninde, búkil halqymyzdy biriktirýshi faktorǵa ainaldyrýdyń barlyq quqyqtyq tásilderi jáne kepildikteri qalyptasty. Másele – niette. Niettiń durys bolýy qazaq tilin meńgergisi keletin adamdarǵa da, osy maqsatqa jetýge jaǵdai jasaityn Úkimetke de bailanysty. 

Til igerý úshin balalar ádebietiniń atqaratyn róli zor. Sondyqtan, qazaq qalamgerleriniń úzdik shyǵarmalaryna qosa, balalarǵa arnalǵan shetel jazýshylarynyń da tańdaýly týyndylaryn aýdaryp, kóptep basyp shyǵarýdy jáne taratýdy qolǵa alǵan jón. Oǵan suranys joǵary. 

Memlekettik tildi bilý – Qazaqstannyń árbir azamatynyń paryzy. Mindeti dep te aitýǵa bolady. Osy oraida men barsha qazaqstandyqtarǵa, onyń ishinde qazaq tilin áli jete meńgermegen otandastaryma úndeý tastaǵym keledi. Jastar aǵylshyn tilin nemese basqa da tilderdi az ǵana ýaqytta meńgere alatynyn kórip otyrmyz. Tutas býyn almasqan osy jyldarda qazaq tilin úirengisi kelgen adam ony áldeqashan bilip shyǵar edi. Halqymyzda «Eshten kesh jaqsy» degen sóz bar. Eń bastysy, ynta bolýy kerek.

Ana tilimizdi keńinen qoldaný – basqa tilderge, ásirese orys tiline shekteý qoiylady degen sóz emes. Barsha etnos ókilderiniń ana tilin, salt-dástúrin damytýǵa múmkindik jasala beredi. Jastarymyz birneshe til bilý ózderiniń kókjiegin keńeitip, kókirek kózin oiatatynyn jete túsingeni abzal.  

Bizdi qai zamanda da qiyndyqtardan aman alyp kele jatqan basty qudiret – el birligi. Yntymaǵy jarasqan jurttyń qashanda upaiy túgel. Túrli jaǵdailarǵa bailanysty qazaq jerine ár kezeńde ártúrli ult ókilderi kóptep qonystandy. Qazaq halqy eshkimdi jat kórmei, baýyryna basty. Búginde olardyń týǵan jeri de, Otany da – Qazaqstan. Biz kópetnostyq sipatymyzdy artyqshylyǵymyzǵa ainaldyra alǵanymyz anyq. Kóptegen sheteldik sarapshylardyń elimizge qatysty «Eýraziiadaǵy shyrpy tise lap etkeli turǵan qýrai», «failed state» siiaqty boljamdaryn joqqa shyǵardyq. Bul jolda tynyshtyq pen turaqtylyqtyń bastaýy bolǵan Qazaqstan halqy assambleiasy tiimdi jumys atqardy. Eshkimdi ultyna qarap, bóle-jarǵan joqpyz. Báriniń ósip-ónýine tolyq jaǵdai jasadyq, birdei múmkindik berdik. Bizdiń ultaralyq kelisim saiasatymyz álemdi moiyndatty. Halqymyzdyń osyndai yrys-yntymaqqa negizdelgen jarasymyn baǵalai bilýimiz kerek. Bul – kemel keleshekke bastaityn birden-bir durys jol. Sondyqtan, ultaralyq tatýlyq pen kelisimdi saqtaý – memlekettik organdardyń ǵana emes, búkil qoǵamnyń jáne árbir azamattyń mindeti. Túptep kelgende, elimizdegi turaqtylyq pen bereke-birlik úshin barlyǵymyz birdei jaýaptymyz.  

Osy oraida, halqymyzdy biriktiretin ortaq qundylyqtardy barynsha dáriptep, oi-sanaǵa berik ornyqtyrýymyz kerek. Mysaly, Naýryz meiramyn atap ótý tujyrymdamasyn jasap, kóktem merekesiniń mazmunyn baiyta túsken jón. Búkil qoǵamdy uiystyratyn qundylyqtar neǵurlym kóp bolsa, birligimiz de soǵurlym bekem bolady.  

Ulaǵat pen ustanym

Sońǵy kezde qazaqstandyqtardyń el ómirine belsendi aralasýǵa, sheshim qabyldaý úderisine qatysýǵa yntasy artyp keledi. Meniń «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamam jáne Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi – osy suranysqa tikelei jaýap. Ony Ordabasydaǵy, Kúltóbedegi, Ulytaýdaǵy uly jiyndardyń zamanaýi úlgisi deýge bolady. Biz qazaqtyń qanyna sińgen qasiet – keleli isti aqyldasyp birge sheshý dástúrin jalǵastyra beremiz. 

Bul bastamalar azamattyq qoǵamdy damytýǵa negiz bolady. Qazirgi sharalar aiaq astynan májbúrlikten qolǵa alynǵan joq. Ol – elimizdi demokratiialandyrýǵa, saiasi júieni jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan saiasattyń jemisi.

Saiasi reforma bir kúnniń nemese bir jyldyń sharýasy emes. Muny el irgesin shaiqaltpai, bereke-birligin buzbai, baiyppen jáne birtindep iske asyrýymyz kerek. Biraq, reformany soza berýge de bolmaidy. Bilik halyqtyń aldyndaǵy óz jaýapkershiligin sezingeni jón. Sol sebepti biz aýyl jáne kent ákimderin sailaýǵa kóshemiz. Osy arqyly eń tómengi deńgeiden bastap jergilikti ózin-ózi basqarý júiesin nyǵaitamyz. Bul qadam ózekti máselelerdi turǵyndar men jergilikti biliktiń birlesip sheshýi úshin qajet. Sodan keiin aýdan ákimderin sailaimyz. Jańa júie óziniń tiimdiligin kórsetse, budan da joǵary deńgeidegi ákimderdi sailaityn bolamyz.    

Biraq, saiasi jańǵyrý barysynda asyǵystyqqa boi aldyrýǵa jáne jalań uranǵa erip, memlekettik júieni daǵdarysqa ushyratýǵa bolmaidy. Bir sátte barlyǵyn túbirimen ózgertý nege ákep soqtyratynyn keibir elderdiń búgingi ahýalynan kórip otyrmyz. Elimizde, eń aldymen, adamnyń quqyǵyn tolyǵymen saqtaýǵa negizdelgen zań men tártip bolýy kerek. Anarhiia men júgensizdik jaqsylyqqa aparmaityny anyq.

Qazaqstannyń saiasi júiesi zaman talabyna sai damyp keledi. Májilis depýtattarynyń biylǵy sailaýy – kóppartiialy Parlamentti ornyqtyrý jolyndaǵy mańyzdy qadam. Bizde saiasi kózqarastary ártúrli partiialar bar. Olardyń ustanymdary konservativti, liberaldy, ultshyl, sotsialist jáne taǵy basqa bolýy múmkin. Bul – tabiǵi úderis. Saiasi pliýralizm memleketti evoliýtsiialyq jolmen damytýǵa jáne nyǵaitýǵa múmkindik beredi. Saiasi kúshter osyndai áralýan bolsa da, barshasyn biriktiretin jáne bárine ortaq qundylyq bar. Ol – qasterli Táýelsizdik.

Bizdiń maqsatymyz – keler urpaqqa Qazaqstandy tuǵyry myǵym, ekonomikasy qýatty, rýhy asqaq memleket retinde tabystaý jáne eldik isterdi shashaý shyǵarmai laiyqty jalǵastyratyn jasampaz urpaq tárbieleý.

HHI ǵasyr – bilim men biliktiń dáýiri. Ár adam ózin úzdiksiz jetildirip, jańa kásipterdi igerip, únemi zaman aǵymyna beiimdelý arqyly ǵana básekelik qabiletin arttyra alady. Bilim men tehnologiia, joǵary eńbek ónimdiligi el damýynyń basty qozǵaýshy kúshi bolýǵa tiis. Bul týraly uly Abai: «Adam balasy adam balasynan aqyl, ǵylym, ar, minez degen nárselermen ozbaq. Onan basqa nársemenen ozdym ǵoi demektiń bári de – aqymaqtyq» degen.

Táýelsizdik jyldarynda talantymen tańdai qaqtyrǵan jas órenderdiń tutas legi ósip-jetildi. Búkil álemdi aýzyna qaratqan ǵajaiyp daryn ieleri de bar. Olar – Qazaqstannyń mádeni kelbeti, elimizdi halyqaralyq arenada tanytyp, Táýelsizdik qundylyqtaryn jer júzine pash etetin rýhani elshilermiz, bizdiń airyqsha kúshimiz («soft power»). Osyndai azamattarǵa qamqor bolý – memlekettiń mindeti.

Jahandaný zamanynda aidai álem alaqandaǵydai bolyp qaldy. Talapty ul-qyzdarymyzdyń jer júzindegi kez-kelgen elge baryp, bilim alýy qalypty úrdiske ainaldy. Sonda qalyp, qyzmet istep júrgender de az emes. Osy oraida, el ishinde jastar shetelge ketip jatyr degen alańdaýshylyq bar. Men jastarymyz bilimin jetildirip, báribir elge oralady nemese shetelde júrip-aq Qazaqstannyń múddesin qorǵaidy dep senemin.

Halqymyz «Atyń barda jer tany, jelip júrip» deidi. Kezinde Elbasy bozbala shaǵynda Ýkrainaǵa attanyp, eńbek, bilim jáne ákimshilik daǵdylaryna ie boldy. Men de bilim qýyp Máskeýge sapar shektim, ózge memleketterde jumys istedim. Bizdiń talai zamandastarymyz búgingi jastar siiaqty alys shetelderge bara almasa da, Keńes Odaǵynyń túrli qalalarynda bilim aldy. Biraq, basym kópshiligi tamyrynan ajyrap, ol jaqta birjola qalyp qoiǵan joq. Elge kelip, eńbek etti. Sondyqtan jyraqta júrgen jastarymyzdan aiyrylyp qalamyz dep ýaiymdaýdyń jóni joq. Bizdiń mindetimiz – olardyń boiyna memleketshildik rýhyn sińirip, qai jerde júrse de týǵan eldiń igiligine qyzmet etýge jumyldyrý. Mysaly, álemniń eń damyǵan elderinde óz kásipterin bastaǵan jáne alpaýyt kompaniialarda jumys istep júrgen azamattarymyzdyń osyndaǵy zamandastarymen bailanysyn nyǵaityp, tálimgerlik etýine jaǵdai jasaýymyz kerek.       

Daryndy jastardyń bári shetelde júrgen joq. El ishinde de bilikti ári bilimdi órender jetip artylady. Biz olardy basshylardyń jańa býynyn daiyndaýǵa barynsha tartyp jatyrmyz. Meniń bastamammen qurylǵan Prezidenttik kadr rezervi – osynyń aiqyn dáleli. Jobanyń kelesi kezeńinde qoǵam múddesine adal kóshbasshylardy irikteýge erekshe nazar aýdaramyz. Bilik organdaryndaǵy azamattar, eń aldymen, ulttyq múddege berik bolýǵa tiis.

«Jas kelse – iske» deidi halqymyz. Jastar – qashanda tyń ideialardyń qainar kózi, oń ózgeristerdiń qozǵaýshy kúshi. Sondyqtan óskeleń urpaqtyń osyndai áleýetin durys arnaǵa baǵyttap, tiimdi paidalanýymyz kerek. Osy oraida Prezident janyndaǵy Jastar keńesiniń qyzmetin jandandyrǵan jón. Ony bilikti ári bilimdi jastardy jumyldyratyn júieli jumys alańyna ainaldyramyz. Budan bólek, men azattyq jyldarynda dúniege kelgen, áli tanylyp úlgermegen talantty jastardy qoldaý maqsatynda «Táýelsizdik urpaqtary» atty grant taǵaiyndaýdy usynamyn.

Biz ne istesek te, bárin keler urpaq úshin jasaimyz. Memlekettik saiasattyń bolashaq aldyndaǵy jaýapkershiligin tereń sezinemiz. Bul ustanymnan eshqashan ainymaimyz. Eń ǵajaiyp erlikter Otanǵa sheksiz súiispenshilikten týyndaityny sózsiz. Shyn otansúigishtik degenimiz – jalań uran tastaý emes, elińe, halqyńa qyzmet etý.

Adam balasy dúniege patriot bolyp kelmeidi. Ol bilim men tárbie alyp, áleýmettik ortamen aralasyp, azamattyq bolmysyn qalyptastyrý kezinde patriotqa ainalady. Óziniń jeke maqsat-múddeleri qoǵam igiligimen úndesip, eliniń damýyna eleýli úles qosyp jatqanyn jan-júregimen sezingen adam naǵyz baqytqa keneledi.

Halqymyzdyń birtýar perzenti Álihan Bókeihanov «Ultqa qyzmet etý bilimnen emes, minezden» degen. Biz shynaiy patriottyq sezimmen rýhtanyp, qasietti Táýelsizdigimizdi odan ári nyǵaita túsý úshin birlese jumys isteýimiz kerek. 

Barsha otandastaryma, ásirese, jastarǵa aitarym: keń baitaq Qazaqstandy asqaq armandaryń men batyl josparlaryńdy emin-erkin júzege asyra alatyn, tabysyńa marqaiyp, árdaiym tileýińdi tileitin qasietti Otanyń retinde baǵalańdar! Men jańa Qazaqstan patriotizminiń jasampazdyq qudiretine senemin.

Táýelsiz el bolý ony jariialaýmen nemese memlekettiń irgetasyn qalaýmen shektelmeidi. Táýelsizdik úshin naǵyz kúres kúndelikti eńbekpen, úzdiksiz ári dáiekti eldik saiasatpen máńgi jalǵasady. Biz qýatty táýelsiz memleketimizben ǵana ult retinde jer betinde saqtalamyz. Osy ainymas aqiqatty berik ustanýymyz qajet. «Táýelsizdik bárinen qymbat!» degen bir aýyz sóz máńgi uranymyz bolýǵa tiis.  

Ultymyzdyń uly ustyny – qasterli Táýelsizdigimiz barsha jurtymyzdyń patriottyq rýhymen asqaqtai bersin!  

Qasym-Jomart TOQAEV

Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti