تەۋەلسٸزدٸك بەرٸنەن قىمبات

ازاتتىعىمىزدىڭ ايشىقتى بەلەسٸنە شىققاندا ەربٸر سانالى ازاماتتى «وتىز جىلدا بٸز قانداي جەتٸستٸكتەرگە جەتتٸك?», «كەلەر ۇرپاققا قانداي ەلدٸ اماناتتايمىز?», «مەملەكەتتٸگٸمٸزدٸ نىعايتا تٷسۋ ٷشٸن تاعى نە ٸستەيمٸز?» دەگەن ساۋالدار تولعاندىرارى انىق. وسى تۇرعىدان العاندا, بۇل – ارمان-ماقساتتارىمىزدى توعىستىرىپ, بولاشاققا تىڭ سەرپٸنمەن قادام باسۋ ٷشٸن ٶتكەنگە تاعى بٸر مەرتە ورالاتىن, جەتٸستٸكتەرٸمٸز بەن كەمشٸلٸكتەرٸمٸزدٸ وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزەتٸن ماڭىزدى مەزەت.

تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ وتىز جىلىن شارتتى تٷردە ٷش ونجىلدىق بەلەسكە بٶلٸپ قاراستىرۋعا بولادى. ونىڭ ەرقايسىسى اتقارعان ميسسيياسى تۇرعىسىنان عاسىردىڭ جٷگٸن ارقالاپ تۇر.  

مەن ازاتتىقتىڭ العاشقى ونجىلدىعىن جاڭا قازاقستاننىڭ ٸرگەتاسىن قالاۋ كەزەڭٸ دەپ اتار ەدٸم. وسى ۋاقىتتا ەلباسىنىڭ باسشىلىعىمەن مەملەكەتٸمٸزدٸڭ نىشاندارى بەلگٸلەنٸپ, بيلٸك جٷيەسٸ قالىپتاستى. ۇلتتىق ۆاليۋتامىز اينالىمعا ەندٸ. قارۋلى كٷشتەرٸمٸز قۇرىلدى. اتا زاڭىمىز قابىلداندى. شەتەلدەرمەن ديپلوماتييالىق قاتىناس ورناتىلدى. ەلٸمٸز بەدەلدٸ حالىقارالىق ۇيىمدارعا مٷشە بولدى.

«قازاقستان – 2030» ستراتەگيياسىن قابىلدادىق. شىعىستاعى كٶرشٸمٸزبەن شەكارامىزدى بەكٸتتٸك. باسقا دا ٸرگەلەس مەملەكەتتەرمەن شەكارا جٶنٸندەگٸ كەلٸسسٶزدەر قارقىندى جٷرگٸزٸلە باستادى. ەل اۋماعىن يادرولىق قارۋدان تولىق تازارتتىق. ەلوردامىزدى ارقا تٶسٸنە كٶشٸردٸك. نارىقتىق ەكونوميكاعا ٶتٸپ, جەكەمەنشٸك ينستيتۋتىن بەرٸك ورنىقتىردىق. وتاندىق بيزنەستٸڭ نەگٸزٸن قالادىق. جاستار ەلەمنٸڭ ماڭدايالدى وقۋ ورىندارىندا بٸلٸم الا باستادى. تٷرلٸ داعدارىستاردان امان ٶتۋگە مٷمكٸندٸك بەرگەن ۇلتتىق قورىمىز قۇرىلدى. دٷنيە جٷزٸنە تارىداي شاشىلعان قازاق بالاسىن اتاجۇرتقا شاقىرىپ, ۇلى كٶشكە جول اشتىق. سونىڭ نەتيجەسٸندە ەل ەڭسەسٸ تٸكتەلٸپ, ۇلتتىق رۋحىمىز كٶتەرٸلدٸ.

ەكٸنشٸ ونجىلدىق – قازاق ەلٸنٸڭ كەرەگەسٸن كەڭەيتۋ كەزەڭٸ. وسى جىلداردا مەملەكەتٸمٸزدٸڭ تۇعىرى نىعايىپ, ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸمٸز ارتا تٷستٸ. قۇرلىقتاعى بارلىق شەكارامىزدى ايقىنداپ, زاڭ جٷزٸندە بەكٸتتٸك. «مەدەني مۇرا» باعدارلاماسىن جٷزەگە اسىرىپ, تاريحىمىزدى تٷگەندەدٸك. سولتٷستٸك ارالدى قۇتقارىپ, قاشقان تەڭٸزدٸ قايتاردىق. ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر كٶشباسشىلارىنىڭ سەزدەرٸن, ەۋروپاداعى قاۋٸپسٸزدٸك جەنە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ, ازيياداعى ٶزارا ٸس-قيمىل جەنە سەنٸم شارالارى كەڭەسٸنٸڭ سامميتتەرٸن ٶتكٸزۋگە جەنە باسقا دا بٸرقاتار ماڭىزدى حالىقارالىق جوبالارعا باستاماشى بولدىق. ەلٸمٸزگە شەتەلدەن قوماقتى ينۆەستيتسييا تارتتىق. ەسٸلدٸڭ جاعاسىندا بوي كٶتەرگەن ەڭسەلٸ ەلوردامىز ۇلتتىق يدەيامىزعا اينالدى. «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق دەلٸزٸ سيياقتى ٸرٸ ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار قولعا الىندى. تۇرعىن-ٷي قۇرىلىسى دا بۇرىن-سوڭدى بولماعان قارقىنمەن دامىدى. 

ٷشٸنشٸ ونجىلدىقتا شاڭىراعىمىز بيٸكتەپ, ٶسٸپ-ٶركەندەپ, مەرەيلٸ مەملەكەتكە اينالدىق. شەكارا مەسەلەسٸن بٸرجولا شەشتٸك. «قازاقستان – 2050» ستراتەگيياسىن قابىلداپ, وزىق دامىعان وتىز ەلدٸڭ قاتارىنا قوسىلۋدى مەجەلەدٸك.

ەر باعىت بويىنشا «ٷدەمەلٸ يندۋسترييالىق-يننوۆاتسييالىق دامۋ», «نۇرلى جول», «100 ناقتى قادام» سيياقتى اۋقىمدى باعدارلامالار جٷزەگە اسىرىلدى. ساياسي جەنە ەكونوميكالىق رەفورمالارمەن قاتار رۋحاني جاڭعىرۋعا باسا مەن بەردٸك.

وسىناۋ تولاعاي تابىستاردىڭ بەرٸنە ەلباسىنىڭ دارا كٶشباسشىلىعىنىڭ ھەم حالقىمىزدىڭ دانالىعى مەن پاراساتىنىڭ, بٸرلٸگٸ مەن ىنتىماعىنىڭ, وتانداستارىمىزدىڭ قاجىرلى ەڭبەگٸنٸڭ ارقاسىندا قول جەتكٸزدٸك. سوندىقتان, ەلباسى تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ مەڭگٸ سيمۆولىنا اينالدى دەسەك, اقيقاتتى ايتقان بولار ەدٸك.   

الداعى تٶرتٸنشٸ ونجىلدىقتىڭ بٸزگە جٷكتەيتٸن مٸندەتٸ – قۋاتتى ەلدٸڭ يەسٸ جەنە كەمەل حالىق بولۋ. بۇل جولدا ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جەنە سانانى جاڭعىرتۋ ٷدەرٸسٸن جالعاستىرىپ, زامان تالابىنا بەيٸمدەلگەن ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋىمىز قاجەت.

بٸز ەدٸلەتتٸ قوعام مەن تيٸمدٸ مەملەكەت قۇرۋدى كٶزدەپ وتىرمىز. كەز-كەلگەن ٸستە ەدٸلدٸك قاعيداتىن باسشىلىققا الساق, بۇعان انىق قول جەتكٸزەمٸز. مىسالى, تۇرعىنداردىڭ تۇرمىسىن جاقسارتا تٷسپەسەك, ەلٸمٸزدٸڭ جەتٸستٸكتەرٸ مەن حالىقارالىق تابىستارىن ماقتان ەتۋ ارتىق. ازاماتتارىمىز ەكونوميكالىق ٶسٸمنٸڭ يگٸلٸگٸن سەزٸنە الماسا, ودان ەش قايىر جوق. مەن ەربٸر شەشٸمدٸ قابىلدار سەتتە وسى ۇستانىمدى باسشىلىققا الامىن. بٸز حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايىن جاقسارتۋمەن قاتار, بارلىق ازاماتتاردىڭ مٷددەسٸن بٸردەي قورعايمىز. مەنٸڭ ۇعىمىمداعى ەدٸلەتتٸ مەملەكەت دەگەنٸمٸز – وسى.

تاريحقا كٶز جٷگٸرتسەك, ەر بۋىن بەلگٸلٸ بٸر سىناقتى باسىنان ٶتكەرەدٸ. بٸزدٸڭ بابالارىمىز «اقتابان شۇبىرىندى, القاكٶل سۇلامانى», اتالارىمىز الاپات اشارشىلىقتى, قۋعىن-سٷرگٸندٸ, دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستى كٶردٸ.

توتاليتارلىق كەزەڭدە ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدان, تٸلٸمٸزدەن, دٸلٸمٸز بەن دٸنٸمٸزدەن ايىرىلىپ قالا جازدادىق. ونىڭ بەرٸ تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ارقاسىندا حالقىمىزعا قايتا ورالدى. بٸراق, ۇلت پەن ەل رەتٸندە ساقتالىپ قالۋ ٷشٸن بٷگٸنگٸ جەنە بولاشاق ۇرپاق جاڭا سىن-قاتەرلەرگە دايىن بولۋى كەرەك.

قازٸرگٸ پاندەمييا جەنە سونىڭ سالدارىنان تۋىنداعان داعدارىس بٷكٸل ەلەمنٸڭ بۇرىن بولماعان جاڭا سىناقتارمەن بەتپە-بەت كەلٸپ وتىرعانىن انىق كٶرسەتتٸ. ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك, ەكولوگييالىق, بيولوگييالىق جەنە باسقا دا قاتەرلەرگە قوسا, جەر جٷزٸنە جاعىمسىز يدەولوگييالىق ۆيرۋستار دا جايىلىپ كەلەدٸ. جاھاندانۋ كەزٸندە ەل جات جۇرتتىڭ ىقپالىنا بەيسانالى تٷردە ٸلەسٸپ كەتكەنٸن اڭعارمايدى. باسقاشا ايتقاندا, مەجبٷرلٸكتەن ەمەس, ساناسىنىڭ ۋلانۋى ارقىلى ٶز ەركٸمەن تورعا تٷسەدٸ. سوندىقتان, جاڭا زاماننىڭ جاقسى-جامانىن ەكشەپ, ارتىقشىلىقتارىن بويعا سٸڭٸرۋمەن قاتار, تامىرىمىزدى بەرٸك ساقتاۋىمىز قاجەت. ۇلتتىق بولمىسىمىزدان, تٶل مەدەنيەتٸمٸز بەن سالت-دەستٷرٸمٸزدەن اجىراپ قالماۋ – بارلىق ٶركەنيەتتەر ميداي ارالاسقان الاساپىراندا جۇتىلىپ كەتپەۋدٸڭ بٸردەن بٸر كەپٸلٸ.

تانىم مەن تاعىلىم

بٷگٸندە تەۋەلسٸزدٸك قۇرداستارى ويى تولىسقان وتىز جاسقا تولدى. ەگەمەن ەلدە دٷنيەگە كەلٸپ, ٶسٸپ-جەتٸلگەن ولاردىڭ ساناسى سەرگەك, كٶزقاراستارى دا, ٶمٸر سالتتارى دا ٶزگەشە. تٸپتٸ, تەۋەلسٸزدٸكتٸ ەشبٸر دەلەلدٸ قاجەت ەتپەيتٸن اكسيوما دەپ بٸلەدٸ. بۇل – ەگەمەندٸك ۇعىمى جاستاردىڭ ساناسىنا بەرٸك ورنىققانىن كٶرسەتەتٸن قالىپتى قۇبىلىس. بٸراق تەۋەلسٸزدٸك قۇندىلىعى جادىنا بٸرجولا شەگەلەنٸپ, مەڭگٸ ساقتالۋى ٷشٸن ٶسكەلەڭ ۇرپاق ونىڭ قادٸرٸن بٸلۋٸ كەرەك.

 بوستاندىق بٸزگە وڭايلىقپەن كەلگەن جوق. اتا-بابالارىمىز ازاتتىق جولىندا ارپالىستى. تالاي زۇلمات زاماندار مەن نەۋبەتتەردٸ باستان ٶتكەردٸ. وسىنىڭ بەرٸ حالىقتىڭ ەسٸندە ساقتالىپ, ۇرپاقتان ۇرپاققا بەرٸلۋگە تيٸس. 

كەزٸندە «مەدەني مۇرا» باعدارلاماسى ۇلت شەجٸرەسٸن تٷگەندەۋگە جول اشتى. وتاندىق تاريح عىلىمى تىڭ سەرپٸنمەن دامىپ, تٷرلٸ باعىتتار بويىنشا كٶپتەگەن زەرتتەۋ جٷرگٸزٸلدٸ. بۇرىن بەيمەلٸم بولعان قانشاما تاريحي دەرەكتەر, ارحەولوگييالىق قازىنالار تابىلدى. تاريحىمىز سان مىڭ جىلدان تامىر تارتاتىنىن ايعاقتايتىن جاڭالىقتار اشىلدى. ەلباسىنىڭ وسىنداي ٸرگەلٸ باستامالارى حالقىمىزدىڭ تاريحي ساناسىن جاڭعىرتۋعا زور ٷلەس قوستى. باعدارلاما اياسىنداعى ەڭبەكتەر توم-توم بولىپ جارىققا شىقتى. دەگەنمەن, سول قاجىرلى ەڭبەكتٸڭ جەمٸسٸن كٶپشٸلٸك كٶرٸپ وتىر ما? زەرتتەۋ جوبالارىنىڭ بٸرازى عىلىمي ينستيتۋتتار مەن ورتالىقتاردىڭ اياسىندا عانا قالىپ قويعان جوق پا?

مۇنداي ٸرگەلٸ ٸزدەنٸستەردٸڭ نەتيجەسٸ تەك وسى سالا ماماندارىنىڭ يگٸلٸگٸنە عانا اينالۋى ورىنسىز. ونى قالىڭ جۇرتشىلىققا تٷسٸنٸكتٸ جەنە قولجەتٸمدٸ ەتۋ قاجەت. ٶيتكەنٸ تاريحشىلاردىڭ عانا ەمەس, بارشا جۇرتتىڭ, ەسٸرەسە, جاس ۇرپاقتىڭ تاريحي ساناسى ايقىن ەرٸ بەرٸك بولۋعا تيٸس. بۇل رەتتە, اۋقىمدى كٶرمەلەرمەن نەمەسە باسقا دا ٷلكەن جوبالارمەن ەۋەستەنبەي, بالالارعا, جاستارعا ارنالعان قاراپايىم ەرٸ قابىلداۋعا جەڭٸل تۋىندىلارعا باسا مەن بەرگەن جٶن. مىسالى, دەرەكتٸ جەنە كٶركەم فيلمدەردٸ الايىق. وسى باعىتتا «الماس قىلىش», «جاۋ جٷرەك مىڭ بالا», «توميريس», «كەيكٸ باتىر», «تار زامان» سيياقتى تاريحي فيلمدەر تٷسٸرٸلدٸ. بٸراق بۇل ەلٸ جەتكٸلٸكسٸز.

مەن قۇزىرلى ورگاندار مەن وتاندىق تەلەارنالارعا مەملەكەتتٸك تاپسىرىستىڭ بەلگٸلٸ بٸر بٶلٸگٸن مٸندەتتٸ تٷردە تاريحي تاقىرىپتارعا باعىتتاۋدى تاپسىرامىن. ەرينە, قارجى مەسەلەسٸ شەشٸلۋٸ كەرەك. دەگەنمەن, كٶپ قاراجات جۇمساماي دا جوعارى دەڭگەيدەگٸ ٶنەر تۋىندىسىن تٷسٸرۋگە بولاتىنىن قىرعىز باۋىرلارىمىز «قۇرمانجان داتقا» فيلمٸ ارقىلى انىق كٶرسەتتٸ. 

بٷگٸندە ەلەمدٸك كينويندۋسترييادا تاريح تاقىرىبىنداعى ستسەنارييلەرگە سۇرانىس جوعارى. امەريكانىڭ دا, ەۋروپانىڭ دا ايتۋلى وقيعالارى تۋرالى فيلمدەر ٶتە كٶپ. قازٸر Netfliح, HBO جەنە باسقا دا الپاۋىت كينوكومپانييالار ازيياعا بەت بۇرۋدا. وسى ورايدا بٸزدٸڭ دە شەجٸرەمٸزدە اۋقىمدى فيلمدەرگە ارقاۋ بولاتىن ماڭىزدى بەلەستەر مەن وقيعالار بارشىلىق. مىسالى, ەلەمدەگٸ ەڭ قۋاتتى يمپەرييالاردىڭ بٸرٸ بولعان التىن وردا تاريحى دايىن تۇرعان جوق پا?! بۇل مەسەلەگە بولاشاقتا كينو سالاسىنىڭ ماماندارى باسا نازار اۋدارعانى جٶن. 

كٶركەم جەنە دەرەكتٸ تاريحي تۋىندىلاردا مەملەكەتتٸلٸك جەنە مەملەكەتشٸلدٸك يدەياسى ەردايىم كٶرٸنٸس تابۋى قاجەت. بٸز كەزٸندە ەلگە قىزمەت ەتۋدٸڭ وزىق ٷلگٸسٸن كٶرسەتكەن الاش قايراتكەرلەرٸنەن تاعىلىم الامىز. ولار ٶتكەن عاسىردىڭ باسىندا تەۋەلسٸزدٸك يدەيالارىن حالىق اراسىندا دەرٸپتەۋگە زور ەڭبەك سٸڭٸرٸپ, ازاتتىق جولىندا قۇربان بولدى.

تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ مەرەيتويى اياسىندا وسىنداي بٸرتۋار تۇلعالاردى ەسكە الىپ, ولاردىڭ مۇراسىن جاستارىمىزعا جەنە بٷكٸل ەلەمگە پاش ەتۋٸمٸز كەرەك. سونىمەن بٸرگە, وسى تاقىرىپتى زەرتتەپ جٷرگەن عالىمدار مەن جازۋشىلاردىڭ دا ەڭبەگٸ قولداۋعا يە بولۋى جەنە باعالانۋى قاجەت. الاش ارىستارىنىڭ اسىل مۇراسىن يگەرۋ جالعاسا بەرۋگە تيٸس.

ميلليونداعان ادامدى قازاعا ۇشىراتىپ, تٸرٸ قالعانىن جان ساۋعالاپ بوسىپ كەتۋگە مەجبٷر ەتكەن الاپات اشارشىلىقتىڭ العاشقى كەزەڭٸ – 1921-1922 جىلدارداعى نەۋبەتتەن بەرٸ 100 جىل ٶتتٸ. سول زۇلماتتىڭ كەسٸرٸنەن قىرىلىپ قالماعاندا, حالقىمىزدىڭ سانى قازٸرگٸدەن ەلدەنەشە ەسە كٶپ بولار ەدٸ.

تاريحىمىزدىڭ وسى اقتاڭداق بەتتەرٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن جان-جاقتى زەرتتەلمەي كەلەدٸ. تٸپتٸ, عالىمداردىڭ اراسىندا اشارشىلىق قۇرباندارىنىڭ ناقتى سانى تۋرالى ورتاق پايىم جوق. الا-قۇلا دەرەكتەر جەنە ونىڭ سەبەپ-سالدارى جايلى ەرتٷرلٸ كٶزقاراستار قوعامدى اداستىرادى. تيٸستٸ تاريحي قۇجاتتاردى, جينالعان مەلٸمەتتەردٸ اسا مۇقييات زەردەلەۋ كەرەك.

بٸلٸكتٸ ماماندار جٷيەلٸ زەرتتەۋمەن اينالىسىپ, سوعان سەيكەس اشارشىلىق مەسەلەسٸنە مەملەكەت تاراپىنان باعا بەرٸلگەنٸ جٶن. بٸز بۇل كٷردەلٸ مەسەلەگە ۇستامدىلىقپەن جەنە جاۋاپكەرشٸلٸكپەن قاراۋىمىز قاجەت. جالپى, تاريحي زەرتتەۋلەردٸ ۇرانشىلدىق پەن داڭعازاسىز, تازا عىلىمي ۇستانىممەن جٷرگٸزگەن دۇرىس.

بيىل ەيگٸلٸ جەلتوقسان وقيعاسىنا 35 جىل تولادى. 1986 جىلى ٶرٸمدەي ۇل-قىزدارىمىز كەڭەس وداعىنىڭ قاھارىنان قايمىقپاي, ۇلت نامىسى ٷشٸن الاڭعا شىقتى. وسى كٷننەن سوڭ تۋرا بەس جىل ٶتكەندە تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ جارييالاۋىمىزدىڭ سيمۆولدىق مەنٸ زور. بۇل ورايدا, ازاتتىقتىڭ العاشقى قارلىعاشتارى – جەلتوقسان قاھارماندارىنىڭ ازاماتتىق ەرلٸگٸ لايىقتى باعاسىن الىپ, جوسپارلى تٷردە ناسيحاتتالۋى كەرەك.

بٸز جىل سوڭىنا دەيٸن جاڭا تاريحىمىزداعى بٸرنەشە ايتۋلى وقيعانىڭ مەرەيلٸ بەلەسٸن اتاپ ٶتەمٸز. 1991 جىلى سەمەي پوليگونى جابىلدى. ونىڭ ەلٸمٸز عانا ەمەس, بارشا ادامزاتتىڭ بولاشاعى ٷشٸن ايرىقشا ماڭىزدى شەشٸم ەكەنٸن ەسكەرٸپ, ارنايى ٸس-شارا ٶتكٸزۋ قاجەت دەپ سانايمىن. ەلباسى قول قويعان جارلىقتىڭ ارقاسىندا قازاقستان بٷكٸل دٷنيە جٷزٸنە يادرولىق قارۋ-جاراققا قارسى ەلەمدٸك قوزعالىستىڭ كٶشباسشىسى بولىپ تانىلدى, الىپ مەملەكەتتەردٸڭ سەنٸمٸنە يە بولدى, حالىقارالىق قوعامداستىقتا جاۋاپكەرشٸلٸگٸ جوعارى ەل رەتٸندە مويىندالدى.   

«ٶتكەن كٷننەن الىس جوق, كەلەر كٷننەن جاقىن جوق» دەيدٸ حالقىمىز. كەشەگٸ ٶتكەن حاندار مەن قاعانداردىڭ دەۋٸرٸ عانا ەمەس, سوڭعى وتىز جىلداعى جاسامپازدىق جولىمىز دا بٷگٸندە تاريحقا اينالىپ, كٷن سايىن الىستاپ بارادى. ازاتتىق تاڭىن ٶز كٶزٸمەن كٶرگەن الدىڭعى بۋىن بولماسا, كەيٸنگٸ جاستار ٶتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنداعى تاريحي وقيعالاردىڭ تەرەڭٸنە بويلاپ, مەنٸن جەتە تٷسٸنە بەرمەيدٸ. تەۋەلسٸزدٸككە تاعدىردىڭ بەرە سالعان سىيى رەتٸندە قارايدى. شىن مەنٸندەگٸ احۋال ولاي ەمەس.

ەلباسى سول كەزدەگٸ ساياسي, ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك, دەموگرافييالىق جەنە باسقا دا جاعدايلارعا بايلانىستى جەتٸ رەت ەمەس, جەتپٸس رەت ٶلشەپ, بٸر رەت كەسۋگە مەجبٷر بولدى. بٸز تىعىرىقتان شىعار جولدىڭ ساڭىلاۋى دا كٶرٸنبەيتٸن قيىن كٷندەردەن قاقتىعىس پەن قانتٶگٸسكە ۇرىنباي امان شىعىپ, ەشكٸمگە ەسەمٸزدٸ جٸبەرمەي, جاڭا سيپاتتاعى قازاق مەملەكەتٸن قۇردىق. بٷگٸنگٸ جەنە بولاشاق ۇرپاق مۇنى ەردايىم بٸلٸپ وتىرۋى كەرەك. سول ٷشٸن قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىن دا جٷيەلٸ زەرتتەگەن جٶن.   

شىنىنا كەلسەك, تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا بٸرنەشە رەت قولعا الىنعانىنا قاراماستان, ۇلتتىق مٷددەمٸزگە ساي كەلەتٸن كٶپ تومدىق جاڭا تاريحىمىز ەلٸ تولىق جازىلعان جوق. ونىڭ تۇجىرىمداماسىن بۇعان دەيٸنگٸ ولقىلىقتاردى ەسكەرە وتىرىپ قايتا قاراپ, جاڭا عىلىمي ۇستانىمدار مەن جاڭالىقتاردىڭ نەگٸزٸندە تىڭنان جازاتىن ۋاقىت ەلدەقاشان كەلدٸ. بارلىق وقۋلىقتار وسىنداي ٸرگەلٸ ەڭبەككە نەگٸزدەلٸپ ەزٸرلەنەدٸ. بۇل – ۇلت شەجٸرەسٸن دەرٸپتەۋ تۇرعىسىنان العاندا ستراتەگييالىق ماڭىزى بار مەسەلە. سوندىقتان, قازاقستاننىڭ اكادەمييالىق ٷلگٸدەگٸ جاڭا تاريحىن جازۋدى دەرەۋ باستاۋ كەرەك. تٷپتەپ كەلگەندە, تاريحي سانانى جاڭعىرتۋ مەسەلەسٸنٸڭ تٷيٸنٸ – وسى. بۇل ٸسكە بەدەلدٸ تاريحشىلارىمىزدى تارتۋ قاجەت.

سونىمەن قاتار, شەتەل اۋديتوريياسىنا ارنالعان قازاقستاننىڭ قىسقاشا تاريحىن جازىپ, ەلەمنٸڭ نەگٸزگٸ تٸلدەرٸنە اۋدارۋدى ۇسىنامىن. بۇل – قازاقتىڭ سان عاسىرلىق شىنايى تاريحىن ەلەمگە تانىتۋدىڭ بٸردەن-بٸر جولى. 

ەربٸر حالىق ٶزٸنٸڭ ارعى-بەرگٸ تاريحىن ٶزٸ جازۋعا تيٸس. بٶتەن يدەولوگييانىڭ جەتەگٸمەن جٷرۋگە بولمايدى. ۇلتتىق مٷددە تۇرعىسىنان جازىلعان شەجٸرە ۇرپاقتىڭ ساناسىن وياتىپ, ۇلتتىڭ جادىن جاڭعىرتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. 

قوعام مەن قۇندىلىق

ەگەمەندٸگٸمٸزدٸڭ مەڭگٸلٸك ٷشتاعانى – التايدان اتىراۋعا, الاتاۋدان ارقاعا دەيٸن كەڭ كٶسٸلگەن بايتاق جەرٸمٸز, انانىڭ اق سٷتٸمەن بويىمىزعا دارىعان قاستەرلٸ تٸلٸمٸز جەنە بارلىق قيىندىقتاردان حالقىمىزدى سٷرٸندٸرمەي الىپ كەلە جاتقان بەرەكە-بٸرلٸگٸمٸز. بٸز وسى ٷش قۇندىلىقتى كٶزدٸڭ قاراشىعىنداي ساقتايمىز.

بابالاردان مۇرا بولعان قاسيەتتٸ جەرٸمٸز – ەڭ باستى بايلىعىمىز. قازاققا وسىناۋ ۇلان-عايىر اۋماقتى سىرتتان ەشكٸم سىيعا تارتقان جوق. بٷگٸنگٸ تاريحىمىز 1991 جىلمەن نەمەسە 1936 جىلمەن ٶلشەنبەيدٸ. حالقىمىز قازاق حاندىعى كەزٸندە دە, ودان ارعى التىن وردا, تٷرٸك قاعاناتى, عۇن, ساق دەۋٸرٸندە دە وسى جەردە ٶمٸر سٷرگەن, ٶسٸپ-ٶنگەن. قىسقاشا ايتقاندا, ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ تەرەڭ تامىرلارى كٶنە زاماننىڭ ٶزەگٸندە جاتىر. جالپى, تاريحپەن ساياساتكەرلەر ەمەس, تاريحشىلار اينالىسۋى كەرەك.

شەكارا سىزىعىن رەسمي تٷردە حالىقارالىق شارتپەن بەكٸتٸپ, ونى ەلەم جۇرتىنىڭ مويىنداۋى سوڭعى بٸرنەشە عاسىردا ٷردٸسكە اينالدى. وعان دەيٸن قازٸرگٸدەي دەليميتاتسييا, دەماركاتسييا دەگەن ۇعىمدار بولماعان.  

بٸز شەكارا مەسەلەسٸن شەشۋمەن ناقتى اينالىسىپ جاتقان كەزدە كەيبٸر ساياساتكەرلەر مەن قوعام قايراتكەرلەرٸ «بٸز بۇعان اسىقپايىق», «كەيٸن دە كەلٸسۋگە بولادى» دەپ ارقانى كەڭگە سالعىسى كەلگەنٸ ەسٸمٸزدە. كەلٸسسٶزدەردٸ تاباندىلىقپەن جٷرگٸزٸپ, ٸرگەمٸزدٸ دەرەۋ قىمتاپ العانىمىز ٶتە دۇرىس بولعانىن ۋاقىتتىڭ ٶزٸ دەلەلدەپ بەردٸ. قازٸر كٸم نە ايتسا دا, بٸزدٸڭ ەكٸجاقتى كەلٸسٸمدەرمەن بەكٸتٸلٸپ, حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلعان شەكارامىز بار. ەندٸ وعان ەشكٸم داۋلاسا المايدى.

اۋماقتىق تۇتاستىعىمىزعا كٷمەن كەلتٸرٸپ, تاتۋ كٶرشٸلٸك قاتىناستارعا سىنا قاققىسى كەلەتٸن كەيبٸر شەتەل ازاماتتارىنىڭ ارانداتۋشىلىق ٸس-ەرەكەتتەرٸنە رەسمي جەنە قوعامدىق دەڭگەيدە تويتارىس بەرە وتىرىپ, اعارتۋشىلىق جۇمىستارىن ۇستامدىلىقپەن جٷرگٸزگەن جٶن. بٸز ۇلتتىق مٷددەنٸ اسپەن دە, تاسپەن دە قورعاۋعا دايىن بولۋىمىز قاجەتتٸگٸن تاعى دا باسا ايتقىم كەلەدٸ.    

جوعارىدا ايتقانىمداي, شەكارامىز تولىعىمەن شەگەندەلدٸ. 2018 جىلى كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ قۇقىقتىق مەرتەبەسٸ تۋرالى كونۆەنتسيياعا قول قويىلعاننان كەيٸن قۇرلىقتاعى عانا ەمەس, تەڭٸزدەگٸ شەكارامىز دا بٸرجولا ايقىندالىپ, تٷپكٸلٸكتٸ شەشٸلدٸ.

قازاقستان – بٸرتۇتاس مەملەكەت. ەلٸمٸز وڭتٷستٸك, سولتٷستٸك, باتىس, شىعىس دەپ بٶلٸنبەيدٸ. بۇل – تەك باعىتتى بٸلدٸرەتٸن شارتتى اتاۋلار. 2018 جىلى ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنا تٷركٸستان اتاۋى بەرٸلدٸ. تاريحي ەدٸلدٸكتٸ قالپىنا كەلتٸرگەن ورىندى شەشٸمدٸ حالىق بٸراۋىزدان قولداپ, ٶتە جىلى قابىلدادى. ٶيتكەنٸ, مۇنداعى شەجٸرەلٸ شاھار عانا ەمەس, تۇتاس ٶڭٸر كٶنە زامانداردان بەرٸ تٷركٸستان دەپ اتالعان. وسى يگٸ ٷردٸستٸ ەلٸمٸز بويىنشا جالعاستىرۋعا بولادى. بٸز مۇنداي قادامداردى بايىپپەن جاسايمىز. 

جەرگە بايلانىستى بەرٸمٸز ايقىن بٸلەتٸن جەنە بۇلجىمايتىن اقيقات – قازاقتىڭ جەرٸ ەشبٸر شەتەلدٸكتٸڭ مەنشٸگٸنە بەرٸلمەيدٸ, ەشقاشان ساتىلمايدى. وسىنى ەر ازاماتىمىز ساناسىنا بەرٸك سٸڭٸرۋٸ قاجەت. كەلەسٸ جىلى جەر كودەكسٸنٸڭ جەكەلەگەن نورمالارىنا قاتىستى ەنگٸزٸلگەن موراتورييدٸڭ مەرزٸمٸ اياقتالادى. اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردٸ اينالىمعا ەنگٸزٸپ, حالىقتىڭ يگٸلٸگٸنە جاراتۋ – ٶتە ماڭىزدى مەسەلە. سوندىقتان, بيىل جەر مەسەلەسٸ جٶنٸندەگٸ كوميسسييانى قۇرىپ, سونىڭ اياسىندا بٸر بايلامعا كەلگەن جٶن.

قازاق ٷشٸن توقىمداي جەردٸڭ ٶزٸ قىمبات, بٸر ۋىس توپىراقتىڭ ٶزٸ التىن. بٸراق بٸز سونى باعالاي بٸلەمٸز بە?! جەر قادٸرٸن بٸلۋ جالاڭ ۇرانمەن ٶلشەنبەيدٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, اسقار تاۋلارىمىز بەن ايدىن كٶلدەرٸمٸزدٸ, ۇلان-عايىر دالامىزدى لاستاپ جاتقان دا ٶز ازاماتتارىمىز. كٶكجايلاۋعا وت جاعىپ, قوقىس شاشىپ كەتكەن دە, كٶبەيتۇزدىڭ باتپاعىن شەلەكتەپ تاسىپ, كٶلدٸڭ ورتاسىندا كٶلٸكپەن ويقاستاعان دا سولار. بٸر تۇتام مٷيٸزٸ ٷشٸن كٶزٸن مٶلدٸرەتٸپ كيٸكتەردٸ قىرعان دا ٶزگەلەر ەمەس. قاسيەتتٸ جەرٸمٸزدٸڭ كيەسٸنەن قورىقپاي, جات جۇرتتىڭ دا قولى بارماس ەرەكەتتەردٸ جاساپ وتىرىپ, قالايشا وسى مەكەننٸڭ يەسٸمٸز دەپ كەۋدە سوعا الامىز? بۇل – اششى دا بولسا, شىندىق. بٸز جەرٸمٸزدٸڭ شىن جاناشىر يەسٸ ەكەنٸمٸزدٸ ناقتى ٸسپەن كٶرسەتۋگە تيٸسپٸز. ول كٶشەگە قوقىس تاستاماۋ, كٶرٸنگەن جەرگە وت جاقپاۋ سيياقتى قاراپايىم نەرسەلەردەن باستاپ, جالپىحالىقتىق سيپاتتاعى اۋقىمدى ەكولوگييالىق شارالار ارقىلى كٶرٸنٸس تابۋى قاجەت.    

مۇنىڭ بەرٸ تەلٸم-تەربيەدەن باستالادى. اتا-اناسىمەن بٸرگە اۋلاسىنا اعاش ەكپەگەن, ٷلكەندەردٸڭ جان-جانۋارعا مەيٸرٸمٸن كٶرمەگەن, كٸشكەنتايىنان تابيعاتتى ايالاۋعا داعدىلانباعان بالا ٶسكەندە تۋعان جەرٸنە جانى اشىمايدى. مەسەلە ەكولوگييادا ەمەس – وتانشىلدىقتا, زاڭدا ەمەس – سانادا.   

ەلٸ مەن جەرٸن سٷيۋ ٷشٸن جاس ۇرپاق بايتاق قازاقستاننىڭ عاجايىپ جاۋھارلارىن بٸلۋگە تيٸس. باتىستا بوزجىرا مەن شەرقالا, كٷنگەيدە اقسۋ-جاباعىلى مەن سايرام-ٶگەم, جەتٸسۋدا حان تەڭٸرٸ مەن شارىن, كٶلساي مەن قايىڭدى, قاپال- اراسان, التىنەمەل مەن بۇرحان بۇلاق, شىعىستا مۇزتاۋ مەن شىڭعىستاۋ, مارقاكٶل مەن راحمان قاينارى, ارقادا بۋراباي مەن باياناۋىل, ۇلىتاۋ مەن قارقارالى, تەرٸسكەيدە يمانتاۋ مەن ايىرتاۋ جەنە باسقا دا كٶرٸكتٸ جەرلەرٸمٸز جەتٸپ ارتىلادى. جەر جەنناتىن الىستان ٸزدەۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. بەرٸ ٶزٸمٸزدە بار. جاستارعا وسىنداي كەرەمەت تابيعاتىمىزدى تانىتىپ, ونى قادٸرلەۋگە باۋلۋىمىز كەرەك.

ۋاقىت ۇتتىرماي قولعا الىپ, دەيەكتٸ تٷردە ٸسكە اسىراتىن تاعى بٸر شارۋا بار. حالىقتىڭ قالالىق جەرلەرگە جاپپاي كٶشۋٸ سالدارىنان كٶپتەگەن اۋىلداردا, ەسٸرەسە, شەكارا ماڭىنداعى ەلدٸ-مەكەندەردە تۇرعىندار سانى كٷرت ازايدى. بٸز ەڭبەك كٷشٸ كٶپ وڭتٷستٸك ٶڭٸر تۇرعىندارىنىڭ سولتٷستٸك جەنە شىعىس ايماقتارعا قونىستانۋىنا قولايلى جاعداي جاساپ,   وسى جۇمىستى نازاردا ۇستايمىز. بۇل – ٶتە ٶزەكتٸ ەرٸ  ەلٸمٸزدٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاتىستى مەسەلە. بۇعان قوسا سوڭعى جىلداردا تٷرلٸ سەبەپتەرگە بايلانىستى بەسەڭدەپ قالعان قانداستار كٶشٸن بارىنشا قولداپ, ولاردى جوعارىدا ايتىلعان ٶڭٸرلەرگە ورنالاستىرۋدى جانداندىرامىز.

بۇل ەكٸ مەسەلەنٸڭ دە ستراتەگييالىق ماڭىزى بار. وعان كەزەكتٸ ناۋقان رەتٸندە قاراۋعا بولمايدى. جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك مۇنداي جۇمىستاردى جوعارىعا كٶپٸرگەن اقپار بەرۋ ٷشٸن ەمەس, مەملەكەتتٸك مٷددە جەنە اعايىنعا شىنايى جاناشىرلىق تۇرعىسىنان جاساۋعا تيٸس.             

ەلٸمٸزدٸڭ باستى نىشاندارىنىڭ بٸرٸ – مەملەكەتتٸك تٸل. قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك تٸلٸ قازاق تٸلٸ ەكەنٸ اتا زاڭىمىزدا 90-جىلدارداعى كٷردەلٸ كەزەڭنٸڭ ٶزٸندە ناقتى جازىلعان. بٸز تەۋەلسٸزدٸك دەۋٸرٸندە انا تٸلٸمٸزدٸ دامىتۋ ٷشٸن بارلىق جاعدايدى جاسادىق. وسى ارالىقتا قازاق تٸلٸندە بٸلٸم بەرەتٸن مەكتەپتەر مەن وقۋ ورىندارىنىڭ, بالاباقشالاردىڭ سانى ەسەلەپ كٶبەيدٸ.

بٷگٸندە مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلەتٸن قازاقتىڭ دا, ٶزگە ەتنوس ٶكٸلدەرٸنٸڭ دە ٷلەسٸ ەدەۋٸر ارتتى. قازاق تٸلٸن, شىن مەنٸندە, بٷكٸل حالقىمىزدى بٸرٸكتٸرۋشٸ فاكتورعا اينالدىرۋدىڭ بارلىق قۇقىقتىق تەسٸلدەرٸ جەنە كەپٸلدٸكتەرٸ قالىپتاستى. مەسەلە – نيەتتە. نيەتتٸڭ دۇرىس بولۋى قازاق تٸلٸن مەڭگەرگٸسٸ كەلەتٸن ادامدارعا دا, وسى ماقساتقا جەتۋگە جاعداي جاسايتىن ٷكٸمەتكە دە بايلانىستى. 

تٸل يگەرۋ ٷشٸن بالالار ەدەبيەتٸنٸڭ اتقاراتىن رٶلٸ زور. سوندىقتان, قازاق قالامگەرلەرٸنٸڭ ٷزدٸك شىعارمالارىنا قوسا, بالالارعا ارنالعان شەتەل جازۋشىلارىنىڭ دا تاڭداۋلى تۋىندىلارىن اۋدارىپ, كٶپتەپ باسىپ شىعارۋدى جەنە تاراتۋدى قولعا العان جٶن. وعان سۇرانىس جوعارى. 

مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلۋ – قازاقستاننىڭ ەربٸر ازاماتىنىڭ پارىزى. مٸندەتٸ دەپ تە ايتۋعا بولادى. وسى ورايدا مەن بارشا قازاقستاندىقتارعا, ونىڭ ٸشٸندە قازاق تٸلٸن ەلٸ جەتە مەڭگەرمەگەن وتانداستارىما ٷندەۋ تاستاعىم كەلەدٸ. جاستار اعىلشىن تٸلٸن نەمەسە باسقا دا تٸلدەردٸ از عانا ۋاقىتتا مەڭگەرە الاتىنىن كٶرٸپ وتىرمىز. تۇتاس بۋىن الماسقان وسى جىلداردا قازاق تٸلٸن ٷيرەنگٸسٸ كەلگەن ادام ونى ەلدەقاشان بٸلٸپ شىعار ەدٸ. حالقىمىزدا «ەشتەن كەش جاقسى» دەگەن سٶز بار. ەڭ باستىسى, ىنتا بولۋى كەرەك.

انا تٸلٸمٸزدٸ كەڭٸنەن قولدانۋ – باسقا تٸلدەرگە, ەسٸرەسە ورىس تٸلٸنە شەكتەۋ قويىلادى دەگەن سٶز ەمەس. بارشا ەتنوس ٶكٸلدەرٸنٸڭ انا تٸلٸن, سالت-دەستٷرٸن دامىتۋعا مٷمكٸندٸك جاسالا بەرەدٸ. جاستارىمىز بٸرنەشە تٸل بٸلۋ ٶزدەرٸنٸڭ كٶكجيەگٸن كەڭەيتٸپ, كٶكٸرەك كٶزٸن وياتاتىنىن جەتە تٷسٸنگەنٸ ابزال.  

بٸزدٸ قاي زاماندا دا قيىندىقتاردان امان الىپ كەلە جاتقان باستى قۇدٸرەت – ەل بٸرلٸگٸ. ىنتىماعى جاراسقان جۇرتتىڭ قاشاندا ۇپايى تٷگەل. تٷرلٸ جاعدايلارعا بايلانىستى قازاق جەرٸنە ەر كەزەڭدە ەرتٷرلٸ ۇلت ٶكٸلدەرٸ كٶپتەپ قونىستاندى. قازاق حالقى ەشكٸمدٸ جات كٶرمەي, باۋىرىنا باستى. بٷگٸندە ولاردىڭ تۋعان جەرٸ دە, وتانى دا – قازاقستان. بٸز كٶپەتنوستىق سيپاتىمىزدى ارتىقشىلىعىمىزعا اينالدىرا العانىمىز انىق. كٶپتەگەن شەتەلدٸك ساراپشىلاردىڭ ەلٸمٸزگە قاتىستى «ەۋرازيياداعى شىرپى تيسە لاپ ەتكەلٸ تۇرعان قۋراي», «failed state» سيياقتى بولجامدارىن جوققا شىعاردىق. بۇل جولدا تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىقتىڭ باستاۋى بولعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تيٸمدٸ جۇمىس اتقاردى. ەشكٸمدٸ ۇلتىنا قاراپ, بٶلە-جارعان جوقپىز. بەرٸنٸڭ ٶسٸپ-ٶنۋٸنە تولىق جاعداي جاسادىق, بٸردەي مٷمكٸندٸك بەردٸك. بٸزدٸڭ ۇلتارالىق كەلٸسٸم ساياساتىمىز ەلەمدٸ مويىنداتتى. حالقىمىزدىڭ وسىنداي ىرىس-ىنتىماققا نەگٸزدەلگەن جاراسىمىن باعالاي بٸلۋٸمٸز كەرەك. بۇل – كەمەل كەلەشەككە باستايتىن بٸردەن-بٸر دۇرىس جول. سوندىقتان, ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن كەلٸسٸمدٸ ساقتاۋ – مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ عانا ەمەس, بٷكٸل قوعامنىڭ جەنە ەربٸر ازاماتتىڭ مٸندەتٸ. تٷپتەپ كەلگەندە, ەلٸمٸزدەگٸ تۇراقتىلىق پەن بەرەكە-بٸرلٸك ٷشٸن بارلىعىمىز بٸردەي جاۋاپتىمىز.  

وسى ورايدا, حالقىمىزدى بٸرٸكتٸرەتٸن ورتاق قۇندىلىقتاردى بارىنشا دەرٸپتەپ, وي-ساناعا بەرٸك ورنىقتىرۋىمىز كەرەك. مىسالى, ناۋرىز مەيرامىن اتاپ ٶتۋ تۇجىرىمداماسىن جاساپ, كٶكتەم مەرەكەسٸنٸڭ مازمۇنىن بايىتا تٷسكەن جٶن. بٷكٸل قوعامدى ۇيىستىراتىن قۇندىلىقتار نەعۇرلىم كٶپ بولسا, بٸرلٸگٸمٸز دە سوعۇرلىم بەكەم بولادى.  

ۇلاعات پەن ۇستانىم

سوڭعى كەزدە قازاقستاندىقتاردىڭ ەل ٶمٸرٸنە بەلسەندٸ ارالاسۋعا, شەشٸم قابىلداۋ ٷدەرٸسٸنە قاتىسۋعا ىنتاسى ارتىپ كەلەدٸ. مەنٸڭ «حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمدامام جەنە ۇلتتىق قوعامدىق سەنٸم كەڭەسٸ – وسى سۇرانىسقا تٸكەلەي جاۋاپ. ونى ورداباسىداعى, كٷلتٶبەدەگٸ, ۇلىتاۋداعى ۇلى جيىنداردىڭ زاماناۋي ٷلگٸسٸ دەۋگە بولادى. بٸز قازاقتىڭ قانىنا سٸڭگەن قاسيەت – كەلەلٸ ٸستٸ اقىلداسىپ بٸرگە شەشۋ دەستٷرٸن جالعاستىرا بەرەمٸز. 

بۇل باستامالار ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋعا نەگٸز بولادى. قازٸرگٸ شارالار اياق استىنان مەجبٷرلٸكتەن قولعا الىنعان جوق. ول – ەلٸمٸزدٸ دەموكراتييالاندىرۋعا, ساياسي جٷيەنٸ جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان ساياساتتىڭ جەمٸسٸ.

ساياسي رەفورما بٸر كٷننٸڭ نەمەسە بٸر جىلدىڭ شارۋاسى ەمەس. مۇنى ەل ٸرگەسٸن شايقالتپاي, بەرەكە-بٸرلٸگٸن بۇزباي, بايىپپەن جەنە بٸرتٸندەپ ٸسكە اسىرۋىمىز كەرەك. بٸراق, رەفورمانى سوزا بەرۋگە دە بولمايدى. بيلٸك حالىقتىڭ الدىنداعى ٶز جاۋاپكەرشٸلٸگٸن سەزٸنگەنٸ جٶن. سول سەبەپتٸ بٸز اۋىل جەنە كەنت ەكٸمدەرٸن سايلاۋعا كٶشەمٸز. وسى ارقىلى ەڭ تٶمەنگٸ دەڭگەيدەن باستاپ جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ جٷيەسٸن نىعايتامىز. بۇل قادام ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ تۇرعىندار مەن جەرگٸلٸكتٸ بيلٸكتٸڭ بٸرلەسٸپ شەشۋٸ ٷشٸن قاجەت. سودان كەيٸن اۋدان ەكٸمدەرٸن سايلايمىز. جاڭا جٷيە ٶزٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن كٶرسەتسە, بۇدان دا جوعارى دەڭگەيدەگٸ ەكٸمدەردٸ سايلايتىن بولامىز.    

بٸراق, ساياسي جاڭعىرۋ بارىسىندا اسىعىستىققا بوي الدىرۋعا جەنە جالاڭ ۇرانعا ەرٸپ, مەملەكەتتٸك جٷيەنٸ داعدارىسقا ۇشىراتۋعا بولمايدى. بٸر سەتتە بارلىعىن تٷبٸرٸمەن ٶزگەرتۋ نەگە ەكەپ سوقتىراتىنىن كەيبٸر ەلدەردٸڭ بٷگٸنگٸ احۋالىنان كٶرٸپ وتىرمىز. ەلٸمٸزدە, ەڭ الدىمەن, ادامنىڭ قۇقىعىن تولىعىمەن ساقتاۋعا نەگٸزدەلگەن زاڭ مەن تەرتٸپ بولۋى كەرەك. انارحييا مەن جٷگەنسٸزدٸك جاقسىلىققا اپارمايتىنى انىق.

قازاقستاننىڭ ساياسي جٷيەسٸ زامان تالابىنا ساي دامىپ كەلەدٸ. مەجٸلٸس دەپۋتاتتارىنىڭ بيىلعى سايلاۋى – كٶپپارتييالى پارلامەنتتٸ ورنىقتىرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام. بٸزدە ساياسي كٶزقاراستارى ەرتٷرلٸ پارتييالار بار. ولاردىڭ ۇستانىمدارى كونسەرۆاتيۆتٸ, ليبەرالدى, ۇلتشىل, سوتسياليست جەنە تاعى باسقا بولۋى مٷمكٸن. بۇل – تابيعي ٷدەرٸس. ساياسي پليۋراليزم مەملەكەتتٸ ەۆوليۋتسييالىق جولمەن دامىتۋعا جەنە نىعايتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ساياسي كٷشتەر وسىنداي ەرالۋان بولسا دا, بارشاسىن بٸرٸكتٸرەتٸن جەنە بەرٸنە ورتاق قۇندىلىق بار. ول – قاستەرلٸ تەۋەلسٸزدٸك.

بٸزدٸڭ ماقساتىمىز – كەلەر ۇرپاققا قازاقستاندى تۇعىرى مىعىم, ەكونوميكاسى قۋاتتى, رۋحى اسقاق مەملەكەت رەتٸندە تابىستاۋ جەنە ەلدٸك ٸستەردٸ شاشاۋ شىعارماي لايىقتى جالعاستىراتىن جاسامپاز ۇرپاق تەربيەلەۋ.

ححٸ عاسىر – بٸلٸم مەن بٸلٸكتٸڭ دەۋٸرٸ. ەر ادام ٶزٸن ٷزدٸكسٸز جەتٸلدٸرٸپ, جاڭا كەسٸپتەردٸ يگەرٸپ, ٷنەمٸ زامان اعىمىنا بەيٸمدەلۋ ارقىلى عانا بەسەكەلٸك قابٸلەتٸن ارتتىرا الادى. بٸلٸم مەن تەحنولوگييا, جوعارى ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸ ەل دامۋىنىڭ باستى قوزعاۋشى كٷشٸ بولۋعا تيٸس. بۇل تۋرالى ۇلى اباي: «ادام بالاسى ادام بالاسىنان اقىل, عىلىم, ار, مٸنەز دەگەن نەرسەلەرمەن وزباق. ونان باسقا نەرسەمەنەن وزدىم عوي دەمەكتٸڭ بەرٸ دە – اقىماقتىق» دەگەن.

تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا تالانتىمەن تاڭداي قاقتىرعان جاس ٶرەندەردٸڭ تۇتاس لەگٸ ٶسٸپ-جەتٸلدٸ. بٷكٸل ەلەمدٸ اۋزىنا قاراتقان عاجايىپ دارىن يەلەرٸ دە بار. ولار – قازاقستاننىڭ مەدەني كەلبەتٸ, ەلٸمٸزدٸ حالىقارالىق ارەنادا تانىتىپ, تەۋەلسٸزدٸك قۇندىلىقتارىن جەر جٷزٸنە پاش ەتەتٸن رۋحاني ەلشٸلەرمٸز, بٸزدٸڭ ايرىقشا كٷشٸمٸز («soft power»). وسىنداي ازاماتتارعا قامقور بولۋ – مەملەكەتتٸڭ مٸندەتٸ.

جاھاندانۋ زامانىندا ايداي ەلەم الاقانداعىداي بولىپ قالدى. تالاپتى ۇل-قىزدارىمىزدىڭ جەر جٷزٸندەگٸ كەز-كەلگەن ەلگە بارىپ, بٸلٸم الۋى قالىپتى ٷردٸسكە اينالدى. سوندا قالىپ, قىزمەت ٸستەپ جٷرگەندەر دە از ەمەس. وسى ورايدا, ەل ٸشٸندە جاستار شەتەلگە كەتٸپ جاتىر دەگەن الاڭداۋشىلىق بار. مەن جاستارىمىز بٸلٸمٸن جەتٸلدٸرٸپ, بەرٸبٸر ەلگە ورالادى نەمەسە شەتەلدە جٷرٸپ-اق قازاقستاننىڭ مٷددەسٸن قورعايدى دەپ سەنەمٸن.

حالقىمىز «اتىڭ باردا جەر تانى, جەلٸپ جٷرٸپ» دەيدٸ. كەزٸندە ەلباسى بوزبالا شاعىندا ۋكرايناعا اتتانىپ, ەڭبەك, بٸلٸم جەنە ەكٸمشٸلٸك داعدىلارىنا يە بولدى. مەن دە بٸلٸم قۋىپ مەسكەۋگە ساپار شەكتٸم, ٶزگە مەملەكەتتەردە جۇمىس ٸستەدٸم. بٸزدٸڭ تالاي زامانداستارىمىز بٷگٸنگٸ جاستار سيياقتى الىس شەتەلدەرگە بارا الماسا دا, كەڭەس وداعىنىڭ تٷرلٸ قالالارىندا بٸلٸم الدى. بٸراق, باسىم كٶپشٸلٸگٸ تامىرىنان اجىراپ, ول جاقتا بٸرجولا قالىپ قويعان جوق. ەلگە كەلٸپ, ەڭبەك ەتتٸ. سوندىقتان جىراقتا جٷرگەن جاستارىمىزدان ايىرىلىپ قالامىز دەپ ۋايىمداۋدىڭ جٶنٸ جوق. بٸزدٸڭ مٸندەتٸمٸز – ولاردىڭ بويىنا مەملەكەتشٸلدٸك رۋحىن سٸڭٸرٸپ, قاي جەردە جٷرسە دە تۋعان ەلدٸڭ يگٸلٸگٸنە قىزمەت ەتۋگە جۇمىلدىرۋ. مىسالى, ەلەمنٸڭ ەڭ دامىعان ەلدەرٸندە ٶز كەسٸپتەرٸن باستاعان جەنە الپاۋىت كومپانييالاردا جۇمىس ٸستەپ جٷرگەن ازاماتتارىمىزدىڭ وسىنداعى زامانداستارىمەن بايلانىسىن نىعايتىپ, تەلٸمگەرلٸك ەتۋٸنە جاعداي جاساۋىمىز كەرەك.       

دارىندى جاستاردىڭ بەرٸ شەتەلدە جٷرگەن جوق. ەل ٸشٸندە دە بٸلٸكتٸ ەرٸ بٸلٸمدٸ ٶرەندەر جەتٸپ ارتىلادى. بٸز ولاردى باسشىلاردىڭ جاڭا بۋىنىن دايىنداۋعا بارىنشا تارتىپ جاتىرمىز. مەنٸڭ باستاماممەن قۇرىلعان پرەزيدەنتتٸك كادر رەزەرۆٸ – وسىنىڭ ايقىن دەلەلٸ. جوبانىڭ كەلەسٸ كەزەڭٸندە قوعام مٷددەسٸنە ادال كٶشباسشىلاردى ٸرٸكتەۋگە ەرەكشە نازار اۋدارامىز. بيلٸك ورگاندارىنداعى ازاماتتار, ەڭ الدىمەن, ۇلتتىق مٷددەگە بەرٸك بولۋعا تيٸس.

«جاس كەلسە – ٸسكە» دەيدٸ حالقىمىز. جاستار – قاشاندا تىڭ يدەيالاردىڭ قاينار كٶزٸ, وڭ ٶزگەرٸستەردٸڭ قوزعاۋشى كٷشٸ. سوندىقتان ٶسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ وسىنداي ەلەۋەتٸن دۇرىس ارناعا باعىتتاپ, تيٸمدٸ پايدالانۋىمىز كەرەك. وسى ورايدا پرەزيدەنت جانىنداعى جاستار كەڭەسٸنٸڭ قىزمەتٸن جانداندىرعان جٶن. ونى بٸلٸكتٸ ەرٸ بٸلٸمدٸ جاستاردى جۇمىلدىراتىن جٷيەلٸ جۇمىس الاڭىنا اينالدىرامىز. بۇدان بٶلەك, مەن ازاتتىق جىلدارىندا دٷنيەگە كەلگەن, ەلٸ تانىلىپ ٷلگەرمەگەن تالانتتى جاستاردى قولداۋ ماقساتىندا «تەۋەلسٸزدٸك ۇرپاقتارى» اتتى گرانت تاعايىنداۋدى ۇسىنامىن.

بٸز نە ٸستەسەك تە, بەرٸن كەلەر ۇرپاق ٷشٸن جاسايمىز. مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ بولاشاق الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸن تەرەڭ سەزٸنەمٸز. بۇل ۇستانىمنان ەشقاشان اينىمايمىز. ەڭ عاجايىپ ەرلٸكتەر وتانعا شەكسٸز سٷيٸسپەنشٸلٸكتەن تۋىندايتىنى سٶزسٸز. شىن وتانسٷيگٸشتٸك دەگەنٸمٸز – جالاڭ ۇران تاستاۋ ەمەس, ەلٸڭە, حالقىڭا قىزمەت ەتۋ.

ادام بالاسى دٷنيەگە پاتريوت بولىپ كەلمەيدٸ. ول بٸلٸم مەن تەربيە الىپ, ەلەۋمەتتٸك ورتامەن ارالاسىپ, ازاماتتىق بولمىسىن قالىپتاستىرۋ كەزٸندە پاتريوتقا اينالادى. ٶزٸنٸڭ جەكە ماقسات-مٷددەلەرٸ قوعام يگٸلٸگٸمەن ٷندەسٸپ, ەلٸنٸڭ دامۋىنا ەلەۋلٸ ٷلەس قوسىپ جاتقانىن جان-جٷرەگٸمەن سەزٸنگەن ادام ناعىز باقىتقا كەنەلەدٸ.

حالقىمىزدىڭ بٸرتۋار پەرزەنتٸ ەليحان بٶكەيحانوۆ «ۇلتقا قىزمەت ەتۋ بٸلٸمنەن ەمەس, مٸنەزدەن» دەگەن. بٸز شىنايى پاتريوتتىق سەزٸممەن رۋحتانىپ, قاسيەتتٸ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ ودان ەرٸ نىعايتا تٷسۋ ٷشٸن بٸرلەسە جۇمىس ٸستەۋٸمٸز كەرەك. 

بارشا وتانداستارىما, ەسٸرەسە, جاستارعا ايتارىم: كەڭ بايتاق قازاقستاندى اسقاق ارماندارىڭ مەن باتىل جوسپارلارىڭدى ەمٸن-ەركٸن جٷزەگە اسىرا الاتىن, تابىسىڭا مارقايىپ, ەردايىم تٸلەۋٸڭدٸ تٸلەيتٸن قاسيەتتٸ وتانىڭ رەتٸندە باعالاڭدار! مەن جاڭا قازاقستان پاتريوتيزمٸنٸڭ جاسامپازدىق قۇدٸرەتٸنە سەنەمٸن.

تەۋەلسٸز ەل بولۋ ونى جارييالاۋمەن نەمەسە مەملەكەتتٸڭ ٸرگەتاسىن قالاۋمەن شەكتەلمەيدٸ. تەۋەلسٸزدٸك ٷشٸن ناعىز كٷرەس كٷندەلٸكتٸ ەڭبەكپەن, ٷزدٸكسٸز ەرٸ دەيەكتٸ ەلدٸك ساياساتپەن مەڭگٸ جالعاسادى. بٸز قۋاتتى تەۋەلسٸز مەملەكەتٸمٸزبەن عانا ۇلت رەتٸندە جەر بەتٸندە ساقتالامىز. وسى اينىماس اقيقاتتى بەرٸك ۇستانۋىمىز قاجەت. «تەۋەلسٸزدٸك بەرٸنەن قىمبات!» دەگەن بٸر اۋىز سٶز مەڭگٸ ۇرانىمىز بولۋعا تيٸس.  

ۇلتىمىزدىڭ ۇلى ۇستىنى – قاستەرلٸ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸز بارشا جۇرتىمىزدىڭ پاتريوتتىق رۋحىمەن اسقاقتاي بەرسٸن!  

قاسىم-جومارت توقاەۆ

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ