Táýelsizdigimizdi alǵash moiyndaǵan el Túrkiia emes...

Memleketimizdiń alǵashqy qadamdaryna kýá bolyp qana qoimai, ony aidai álemge pash etý mindetin moinyna alǵan tuńǵysh syrtqy ister ministri Tóleýtai Súleimenov «Atameken» biznes telearnasynda qonaqta bolyp, táýelsizdiktiń 25 jyldyǵy tóńireginde suhbat berdi.

- Aǵa, bizge ýaqyt bólgenińizge aldyn-ala raqmet aitamyz. Alǵashqy qyzmetińiz, mamandyǵyńyz metallýrg ekenin bilemiz, siz diplomatiia jolyna qalai keldińiz?

- Men alǵashynda Temirtaýda metallýrg bolyp jumys istedim. Sodan keiin politehnikalyq institýtty bitirdim. Sodan keiin partiianyń qoǵamdyq jumysynda bolǵannan keiin artynan kompartiianyń ortalyq komiteti meni Máskeýge diplomatiialyq akademiiaǵa jiberdi. Sol jerde til oqyp, sodan keiin ortalyq apparatta, Aýǵanda, Iranda, odan ári Qurama shtatta istedim, jalpy 13 memlekette istep shyqtym. Meniń jumysym – sol diplomatiia.

- Táýelsizdiktiń alǵashqy kúnderi búgingi urpaqqa qyzyq qoi. Qalai boldy alǵashqy qadamdaryńyz?

- Ol ýaqytta qiyndyq óte kóp boldy. Nege deseńiz, 1991 jyly ekonomika jumys istemedi, qalyptasqan júieniń bári ózgerdi, sondyqtan, aldymyzda kóp másele turdy. Tuńǵysh prezident sailanǵan Nursultan Nazarbaev bul máseleni qolǵa alyp, syrtqy saiasatty júrgize bastady. Biz endi syrtqy ister ministrligi bolǵannan keiin, aitqan sózderin, usynystaryn barlyǵyn oryndaimyz. Kadr, infraqurylym, elshilik, konsýldyq ókildik, diplomat bolǵan joq. Ol ýaqytta syrtqy ister ministrliginde 10-12 adam ǵana bar, maman daiyndaý úshin ýaqyt kerek. Sol kezdegi alǵashqy qyzmettesterim, joldastarym Máskeýde istep kelgender edi. Odan basqa, keńes úkimeti elshilikterinde istegen, solardyń barlyǵyn shaqyrdym. 20-25-tei adam kelip, maǵan kómektesti. Birtindep 700-800-ge kóbeidi, ministrlikti osylai kótergenbiz.

- Eshteńe bolǵan joq, taqyr jerden bastadyq dedińizder. Qai baǵytqa basymdyq berdińiz?

- Eń birinshi, biz jerimizdi, ózimizdi kórsetýimiz kerek, álemge shyǵýymyz, OON-ǵa, OBSE-ge kirýimiz kerek. Kúzet joq, ushaq ta ol ýaqytta Almatydan áli ushpaidy, Máskeý arqyly ushady. Qiyn másele kóp boldy. Iadrolyq qarý, sodan keiin shekara máselesi taǵy bar. Investitsiia tartyp, ekonomikany kóterý úshin syrtqy saiasatty júrgize bastadyq. Investorlar kelip, munai, gaz óndirýge kiristi. Naryqtyq ekonomika qurý kerek, al tájiribe joq. Sondyqtan, biz shapqylai berdik, Eýropaǵa, Aziiaǵa bardyq, sol jaqtan úirendik. Oqydyq, izdendik, qalai ekenin saraptadyq. Sóitip, ózimizdiń Qazaqstannyń sara jolyn saldyq. Qazir bizdiń barlyq elmen-derlik terezemiz teń dep aitýǵa bolady. AQSh prezidenti Jorj Býsh quttyqtaý telegrammasyn jiberdi. Qytai ministri kelip, hattamaǵa qol qoidyq. Sonan soń Monǵoliia, Túrkiiamen bailanys ornattyq.

- Alǵash táýelsizdigimizdi moiyndaǵan Túrkiia dep sanalady emes pe?

- Joq, ol durys emes. Túrkiiamen 1992 jyldyń 2 naýryzynda qarym-qatynas ornattyq. Dál osy kúni birikken ulttar uiymyna kirdik. Mundai alpaýyt uiym álemniń kóptegen elin jinaǵan táýelsizdiktiń alǵashqy jylynda, bir jyldyń ishinde ǵana sol uiymdy moiyndata aldyq. Eki aptanyń ishinde barlyq qujatty daiyndap, oǵan prezident qol qoidy. Ony Niý-Iorkke jiberdik. Bas hatshyǵa, qaýipsizdik keńesine jazyp, olar qarastyryp, 2 naýryzda bizdi múshelikke qabyldady. Sodan keiin jalaýymyz kóterildi sol jerde. Odan ári komitetterge kirdik, anda kirdik, mynda kirdik, sóitip, prezidentimiz sóz sóiledi. Al biyl taǵy bir qýanyshty jaǵdai boldy. Ózderińiz bilesizder, uiymǵa múshe búkil memleket daýys berip, bizdi eki jylǵa qaýipsizdik keńesiniń turaqty emes múshesi etti.

- Qazir osynyń barlyǵyn kúlimdep eske alasyzdar ǵoi. Sonda da sol kezderi siz úshin qiynǵa soqqan minber nemese el boldy ma?

- Bizdi alǵashynda eshbir memleket tanyǵan joq. Bul qandai, qai jerden kelgen el dep surai bastady. Biraq, qarsy shyǵyp, keri itergender bolǵan joq. Óitkeni, bul syrtqy saiasat qoi. Eń aldymen tanysyp, bilisý kerek. Bizde qandai resýrs bar, olarda qandai resýrs bar, qalai qarym-qatynas jasaimyz degendei. Bir kezdeskennen dos bola salmaityny anyq. AQSh, Eýropa, Frantsiia, Ulybritaniia, Italiia barlyǵy da bizdi jaqsy qarsy aldy. Úndistan, Pákistan, Qytai, Resei kómektesip, elshilikterin ashyp, elshilerin jiberip jatty.

- Al bizdiń alǵashqy elshiligimiz qai memlekette ashyldy?

- Eń birinshi elshilik 1991 jyldyń mamyr aiynda Niý-Iorkte ashyldy. Al maýsym aiynan bastap Vengriia, Italiia, Frantsiia, sonan soń Túrkiiada ashyldy.

- Bizdiń elimizdi sol kezderi ózge elderge tanystyrǵan elbasymyzdan keiin siz deýge bolady. Naqty qai jaǵynan sipattadyńyzdar memleketimizdi? Tabiǵi bailyǵyn aittyńyzdar ma, álde, basqa jaǵynan ba?

- Birinshiden, qazaq halqyn, ekinshiden, ózimizdiń tabiǵi resýrstarymyzdy aittyq. Bizde ne bar? Munai, gaz, metall bar. Sodan keiin tarihymyz bar. Mundai resýrstarymyz bolǵannan keiin barlyq el bizben tatý bolǵysy keledi, munai, gaz alǵysy keledi.

- Qazir ózge eldermen terezemiz teń bolyp kóringenimen, ózge eldermen qarym-qatynasymyz diplomat retinde sizdiń kóńilińizden shyǵa ma?

- Osy 25 jylda kóp jumys atqaryldy. 100-den asa memlekette elshiligimiz bar. Ózimizde 50-den asa elshilik ashylǵan. Astanada, Almatyda konsýldyqtar bar. Qazaqstan dese, barlyǵy da biledi. Buryn eshkim bilmeitin. Qazir, qudaiǵa shúkir, Qazaqstan álemde aty shyqqan memleket, óz ekonomikasy, óz saiasaty bar, bedelimiz kóterildi. Qaýipsizdik keńesiniń turaqty emes múshesi boldyq, bizdiń avtoritetimiz taǵy joǵarylady. Sondyqtan, birinshi ministr bolý baqyty buiyrǵanyna óte rizamyn. Kele jatqan meiram qutty bolsyn, biyl 25 jyldyǵymyzdy toilap otyrmyz. Quttyqtaimyn! Aldymyzda áli kóp jumys bar.

- Táýelsizdiktiń qandai eńbekpen kelgenin bilmeitin, biraq, túsinetin búgingi urpaqqa ne aitar edińiz?

- Jas urpaqqa aitatynym, biz 25 jylda kóp tájiribe jinadyq. Jańa memleket, syrtqy saiasat, ishki saiasat quryldy. Sondyqtan, sony umytpasyn degen tilegim bar.

- Bolashaqty saqtaý úshin tarihymyzdy saqtaý kerek deisiz ǵoi?

- Tarihty óte jaqsy bilý kerek.

- Aǵa, bizben suhbattasqanyńyzǵa kópten-kóp raqmet aitamyz. Denińizge saýlyq, uzaq ǵumyr tileimiz!

abctv.kz