Eger biz dálirek aitar bolsaq, óz ýaqytynda orystar (nemese slaviandar) tatarlar dep kóshpeli qypshaq taipalaryn, iaǵni qazirgi qazaqtardy aitqan. Bul kúngi tatarlar – olar myńdaǵan jyldar boiy Kama Bolgarlary (nemese Býlgariia) dep atalyp kelgen. Bular Kama ózeniniń ulan-ǵaiyr dalasynda tirshilik etken, qala soǵyp, bala oqytyp, qolónerin damytyp jáne egin sharýashylyǵymen ainalysqan, erteden ózindik mádenieti qalyptasqan qalalyq el-jurt. Býlgarlardyń (endi budan ári olardy ózderi jazyp jáne aitatyndai Býlgar, - dep jazamyz) irgesindegi slaviandardan, bergi jaǵyndaǵy qypshaqtardan sol kezeńderde bilim qýǵan saýattylyǵy men týrmystyq mádenieti shynynda da áldeqaida joǵary bolǵan.
Al endi tatarlar degen kimder?
Bul ataýmen - slaviandar qanshama ǵasyrlar ózderin talai ret tyǵyryqqa tirep, qalalary men eldimekenderin tonap ketip otyrǵan, adamdaryn quldyqqa túsirgen Uly dalanyń kóshpeli rý – taipalaryn ataǵan.
Kezinde kári qytai ózine qanshama ǵasyr maza bermegen qalmaq elin «Jýýn – gar» (qaraqshylar degen maǵynada), - dep atasa, kóship – qonyp júretin ormannan shyqqan Qalqalyq býriattardy «Mon –gol» (malshylar nemese baqtashylar), - dep ataǵan. Eýropa ǵalymdarynyń talai ǵasyrlar boiy zertteýi osyndai qorytyndyny shyǵaryp otyr. Sol siiaqty slaviandarda bizdiń kóshpeli ata-babalarymyzdy «tatarlar» dep úkilegen. Naqtyraǵy talqandaýshy, kúizelis ákelýshi dúlei kúsh degen sóz.
Bul sózdiń shyǵý tarihy – Altyn Orda imperiiasynyń tusynda paida bolǵan. Qypshaq-qazaqtardyń uly sardary Batyldyń (orystar bul esimdi – Batyi, kári qurlyq eli – Batý dep jazǵan) kóne Rýs pen Eýropaǵa jasaǵan uly joryǵynan bastaý alǵan.
Al endi tatar atyn ielenip júrgen, qazirgi Kama ózeni ólkesin meken etken el kimder?
Bular erteden osy aimaqta ósip-ónip, tirshilik etip kele jatqan kezindegi Uly Bolgariia memleketiniń turǵyndary. Eń alǵash bul qaǵanattyń negizin qalap, uzaq jyldar handyq qurǵan Qubyrat (Kýbrat) han bolatyn. Osy kúngi Tatarstan bul handy bizdiń memleketimizdiń alǵashqy irgesin kóterýshi, Kama jaǵalaýyn qonys etken býlgar jurtynyń (qazirgi tatarlardyń) uly tulǵasy dep biledi. Sol Bolgariia óz ýaqytynda qazirgi Ýkraina men, Soltústik Kavkazdyń da aýmaǵyn alyp jatqan. Keiin dúnieden ótken soń Uly hannyń eki uly taqqa talasyp, syiysa almai, ózderine tiesili el – jurtty alyp, ekige aiyrylady. Irgesindegi tynymsyz Hazar taipalarynan (kaspii qypshaqtary) árdaiym soqqy kórip jáne inisiniń jaýlasýynan qusa bolǵan han Asparýh (úlkeni) elin alyp alysqa jol tartady. Sóitip, Dýnai jaǵasynan biraq shyǵady. Osy jańa qonysqa toqtap, Bolgariia memleketiniń negizin salady (osy kúngi Bolgariia). Al inisi óz ata qonysynda qalyp, Kama Bolgariiasy memleketin qurady. Iaǵni, qazirgi tatar tarihshylarynyń jazatyn Býlgariiasy (olar «O» -nyń ornyna «Ý» áripin qoldanady). Bul handyqtyń astanasy qazirgi osy eldegi Býlgar qalasy bolǵan.
1396 jyly Býlgar qalasy men osy attas memleket Altyn Orda imperiiasynyń soqqysynan tastalqany shyǵyp, qiraidy jáne imperiia quramyna kiredi. Keiin birneshe ǵasyr ótken soń Býlgar handyǵy ázer qalpyna kelip (ordanyń quramynda bolsada), astanasy bolyp Qazan qalasy belgilenedi. Degenmen, bul qala uzaq ýaqyt «Bolgar – al – Djadil» dep atalady. Naqtyraǵy «Jana Býlgar» .
Sonymen, bul Býlgar eli, tatarlar dep qalai ataldy?
Osy arada biz azyraq sheginis jasap, qypshaq elin, iaǵni aitqanda, Altyn Orda imperiiasyn qurýshy ári bilik júrgizýshi qypshaq jurtyn aita keteiik.
Óz zamanynda irgesindegi «Tatar» dep jalpy túrde atalatyn kóshpeli qypshaq taipalarynan qanshama ǵasyr tepki kórip kelgen orta ǵasyrdaǵy orys eliniń kniazdyqtary ýaqyt óte kele birtindep jinaqtalyp, birige bastady. Bulai etpeiinshe qypshaqtarǵa bodan jurt bolyp qala beretinin anyq sezdi. Altyn Orda imperiiasyna úsh jarym ǵasyrdai baǵynyshty bolyp kelgen slaviandar ordanyń ishki tartysyn árdaiym paidalanyp, aqyryndap turǵyndarynyń sanyń ósirip, kúshin jinap, aýmaǵyn keneitip bodandyqtan eptep bolsada aryla bastady. Orystardyń serpilip, tolyq azattyq alyp ketýi, ásirese Samarqan bileýshisi Ámir Temirdiń tusynan bastalady. Temirdiń Altyn Ordaǵa úsh ret soqqy berip, jeńiske jetýinen keiin ordalyqtar burynǵy kúsh – qýatynan aiyrylyp, tyǵyryqqa tirelgen edi. Sondai-aq, ishki taqqa talasta bulardy múlde álsiretip jibergen bolatyn. Aqyry orystar bostandyqqa shyǵyp, derbes el boldy. Endi birtindep ózderi kúsheiip, jańa ólkelerdi jaýlap ala bastady. Dúnie qashanda dóngelek degen osy ǵoi. Kezinde ózderi «tatarlar» dep ataityn (orystardyń túsiniginde qara kúsh) qypshaqtardy yǵystyrý jáne bularǵa qarsy joryqtar uiymdastyrý jiiledi. Kele-kele burynǵy Altyn Orda aýmaǵynan asyp, tipti qypshaq taipalarynyń basty tiregi bolyp sanalatyń Oral taýlary men Sibir aimaqtaryn tartyp ala bastady. Qypshaq jurtynyń ata qonysy bolyp kelgen Edil men Jaiyq aralyǵy, Sibirdiń sýly, nýly ólkeleri, ashyǵyn aitar bolsaq, Qajy-Tarhan (Astrahan), Sary taý (Saratov), Orynbor, Silám bi (Cheliabi, Cheliabinsk), Qorǵan, Túmen, Úrkit (Irkýtsk), Bai kól (Baikal), Toń (Tomsk) jáne Omby aimaqtary 16–18 ǵasyrlar aralyǵynda qypshaq- túrkilerden tartyp alyndy. Oisyrai utylyp, keri shegingen qypshaq taipalarynyń qolynda Tobyl óńiri, Qyzyljar atyraby, Kókshetaý aimaǵy, Torǵai dalasy, Saryarqa jazyǵy (Jeltaia rovnina)jáne Kaspiidiń bergi aýmaǵy, sonymen qatar, Qarataý mańaiy, Syrdariia ólkesi ári Áýlie ata óńirleri ǵana qaldy.
Bizdiń taǵy bir túsindirerimiz, sol kezderde qazirgi Zaisan, Tarbaǵatai, Jońǵar Alataýy, Jetisý óńiri (Sharyn, Kegen, Qaskelen, Boraldai, Sarqan jáne Altyn Emel)sondai – aq , Ile ózeniniń eki qaptaly, Qyrǵyz eliniń jartysy (Ystyq kóldiń ońtústik jaǵalaýy, Úlken Kemik alqaby, Túp jaǵalaýlary) jáne Sháýeshek, Qulja, Úrimshi ólkeleri qalmaq eliniń ieliginde bolatyn. Bul aty atalǵan shuraily aimaqtardy qalmaq eli 17 ǵasyrdyń ortasyna deiin mekendep kelgen edi. Kári qytaidyń tilimen Jýýn-gar (qaraqshylar degen sóz) dep atalǵan qalmaqtar, qazaq pen Ortalyq Aziia elderin jaýlap alý joryǵyn bastaǵan kezde, alǵashynda jańǵaqtai shashylyp qalǵan qazaqtar,tez esin jidy. Sonaý bir alys kezeńderde orysqa shuraily ólkelerin aldyryp qoiǵan túrki-qypshaqtar aqyrǵy qonystarynan aiyrylyp qalmaý úshin baryn saldy. Degenmen, taqqa talasyp, ishki birliginen aiyrylǵan qalmaqtar, jasyryn jospar quryp, senderge kómek berem dep aldaýsyratqan Qytai joryǵynan aiaýsyz qyrǵyn taýyp, handyǵynan da eldiginen de aiyrylyp tyndy . Qanshama ǵasyr meken etken ata qonysy ien qaldy. Biraq , basqanshy qytailar qalalyq el bolǵandyqtan, turǵyndaryn qyryp tastaǵan bul óńirlerge birden kele qoimady. Osy shuraily aimaqtardyń bos qalǵanyn ańǵarǵan qazaq jaǵy Abylai hannyń kóregen saiasatynyń arqasynda, iaǵni Tsin dinastiiasymen kelissóz júrgizip, jylyna 1000 – dai arǵymaq berý arqyly jaz jailaýyna paidalanýǵa kelisti. Kele – kele osy qunarly ólkeler qazaqtyń baq qonǵan qutty qonysyna ainaldy.
Endi ózimiz sóz etken basty taqyrypqa keleiik.
...Ýaqyt óte kele qos qurlyqqa qanat jaiǵan Resei imperiiasy óziniń quramyndaǵy, kezinde ózine ústemdigin júrgizgen aziialyq kóshpeli taipalardy jalpy ataýmen «tatarlar» dep ataǵanyn bilemiz. «Tatar», - degen sózdiń orys uǵymynda qandai maǵyna beretindigin joǵaryda aityp óttik. On toǵyzynshy ǵasyrdyń basynan bastap Uly dala elin qyrǵyzdar dep atady (qazaq ǵalymy Sh.Ýálihanovtyń tusynda). Osy ataýmen búkil Alash eli bir jarym ǵasyr júrdi. Sol kezdegi orys geografiialyq qoǵamynyń qujattary qyrǵyz ataýmen jazylyp, Resei biliginiń is júrgizýshileri Uly dalamen bailanysyn osy ataýmen júrgizdi. Tek, ótken 20 –synshy ǵasyrdyń otyzynshy jyldarynyń orta tusynan, ult ziialylarynyń aralasýymen qazaq ataýy halqymyzǵa qaityp oraldy.
Al, qazirgi tatar atalyp otyrǵan el, óziniń ejelgi memleketiniń uly ataýy Býlgariiany qaitaryp alý úshin qanshama ǵasyr kúres júrgizdi. 1862 jyly «Kamalyq býlgar musylmandary keńesi» qurylyp, uzaq jyldar osy ataýdy qaitaryp alý úshin qajymai – talmai áreket etti. 1917 jyldyń maýsym aiynda Qazanda tatardyń kórnekti qairatkeri Sadri Maksýdi bastaǵan osy eldiń ziialy qaýym ókilderi, jalpy ulttyq sezd ótkizip, ózderiniń burynǵy býlgar ataýyn qaitaryp alǵan edi. Biraq, Máskeý biligi bul ataýdy moiyndamai, sezde qabyldanǵan qujattarǵa qol qoimai, keri qaitardy. Tutas bir ultqa kúshpen tańylǵan bógde ataý ózgertýsiz sol kúiinde qaldy. Kama jaǵalaýynyń jurty maqtanyshpen eske alatyn Uly Býlgariia esimi qaityp oralmady. Osy arada bizdiń Álihan Bókeihanov, Ahmet Baitýrsynov jáne Sáken Seifýlin bastaǵan qazaqtyń aýyz toltyryp aitar basqada aqiyq azamattarynyń Kremldi moiyndatyp, qazaq ataýyn elimizge qaitaryp bergenine myńda bir rahmet aitýymyz kerek- aý.
Qazirgi Tatarlar óziniń ata-babasynan kele jatqan qasietti Býlgar nemese Bolgar esimin qaitaryp alý úshin qanshama kóteriliske shyqty. Bul arada bizdiń aitarymyz, osynaý qudyretti de qasietti ataýdy qaitaryp alý úshin olar kóptegen qurbandyqtarǵa baryp, tar jol, taiǵaq keshti. Ásirese, 1753 jáne 1755 jyldary búkil Kama boiynda, óziniń ulttyq ataýyn qaitaryp alý jóninde orys imperiiasynan tabandy túrde talap etken, qandy kóterilister uiymdastyryldy. Biraq, eshqandai nátije shyqpady. Kezinde Uly daladan bastaýyn alǵan Batyldyń Rýs pen Eýropaǵa jasaǵan dańqty joryǵynan keiin, ózderine masqara bolyp jabysqan «Tatar» atynan Býlgar jurty qutyla almady. 1922 jyly M.Hýdiakovtyn «Mýsýlmanskaia kýltýra v Srednem Povolje» atty kitabynda « - Massa sovremennyh kazanskih mýsýlman i v nastoiashee vremia ne schitaet sebia tatarami, a zavet sebia bolgarami»,- dep jazypty. Sondai-aq, 1926 jyly búkil odaqtyq sanaq kezinde, sol kezderde bir jarym milliondai bolatyn osy kúngi tatarlar ózderin bolgarlarmyz dep kórsetken eken. Degenmen, toń moiyn Keńes Odaǵy olardyń talap – tilegin, ótinishi men suranysyn qanaǵattandyrmady.
Tipti, shirek ǵasyr buranǵy M.S.Gorbachevtyń qaita qurý reformasy tusynda da, dálirek aitqanda 1989 jyly Tatarystan biligi men tatar jurty qaitadan óziniń tól ataýy Býlgariiany qaitaryp alý úshin, sol kezdegi Keńes Odaǵynyń Ortalyq komitetine (TsK KPSS) myńdaǵan adamnyń qolyn qoiyp, Bolgar nemese Býlgar esimin qaitaryp berýge hat joldaidy. Degenmen, bul jolyda ortalyq bilik ult suranysyn eskerýsiz qaldyrdy.
Tutas el-jurttyń qanshama ǵasyr ókinishine ainalǵan «Tatar» ataýyn alyp tastaý sózbuidaǵa salynyp áli keledi. Olar Býlgar esimin moinyndaǵy tumaryndai qadyr – qudyret tutady. Osy oi – pikirimizge dálel bolý úshin, bul eldiń abroily da kórnekti azamaty Talgat Tadjýddinovtyń ( mýftii i sheih- ýl – islam , glava Tsentralnogo dýhovnogo ýpravleniia mýsýlman Rossii i evropeiskih stran SNG) sózin naqtyraq bolý úshin, bul kisiniń orys tilinde aitqanyn mysal retinde keltire keteiik. «I tak ýj nas tatarami obzyvaiýt, hotia na samom dele my býlgary... A bolgary – (Respýblika Bolgariia) eto blijaishie rodstvenniki býlgar. Prosto odni ostalis na Kame, a drýgie ýshli dalshe, na Dýnai, i smeshalis s ostalnymi».
Óz ýaqytynda Altyn Orda imperiiasyn qurǵan qypshaq-qazaqtardyń uly sardary Batyldyń joryǵynan keiin, ózderine pále bolyp jabysqan osy ataýmen uzaq ǵasyrlar boiy atalyp kele jatsa da, bul el óziniń tili men dástúrin, dini men salt-sanasyn jáne ádebi men ádetin joǵaltpai, Uly ult retinde saqtalyp keledi.
Beisenǵazy Ulyqbek
Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń múshesi
