ەگەر بٸز دەلٸرەك ايتار بولساق, ٶز ۋاقىتىندا ورىستار (نەمەسە سلاۆياندار) تاتارلار دەپ كٶشپەلٸ قىپشاق تايپالارىن, ياعني قازٸرگٸ قازاقتاردى ايتقان. بۇل كٷنگٸ تاتارلار – ولار مىڭداعان جىلدار بويى كاما بولگارلارى (نەمەسە بۋلگارييا) دەپ اتالىپ كەلگەن. بۇلار كاما ٶزەنٸنٸڭ ۇلان-عايىر دالاسىندا تٸرشٸلٸك ەتكەن, قالا سوعىپ, بالا وقىتىپ, قولٶنەرٸن دامىتىپ جەنە ەگٸن شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان, ەرتەدەن ٶزٸندٸك مەدەنيەتٸ قالىپتاسقان قالالىق ەل-جۇرت. بۋلگارلاردىڭ (ەندٸ بۇدان ەرٸ ولاردى ٶزدەرٸ جازىپ جەنە ايتاتىنداي بۋلگار, - دەپ جازامىز) ٸرگەسٸندەگٸ سلاۆيانداردان, بەرگٸ جاعىنداعى قىپشاقتاردان سول كەزەڭدەردە بٸلٸم قۋعان ساۋاتتىلىعى مەن تۋرمىستىق مەدەنيەتٸ شىنىندا دا ەلدەقايدا جوعارى بولعان.
ال ەندٸ تاتارلار دەگەن كٸمدەر?
بۇل اتاۋمەن - سلاۆياندار قانشاما عاسىرلار ٶزدەرٸن تالاي رەت تىعىرىققا تٸرەپ, قالالارى مەن ەلدٸمەكەندەرٸن توناپ كەتٸپ وتىرعان, ادامدارىن قۇلدىققا تٷسٸرگەن ۇلى دالانىڭ كٶشپەلٸ رۋ – تايپالارىن اتاعان.
كەزٸندە كەرٸ قىتاي ٶزٸنە قانشاما عاسىر مازا بەرمەگەن قالماق ەلٸن «جۋۋن – گار» (قاراقشىلار دەگەن ماعىنادا), - دەپ اتاسا, كٶشٸپ – قونىپ جٷرەتٸن ورماننان شىققان قالقالىق بۋرياتتاردى «مون –گول» (مالشىلار نەمەسە باقتاشىلار), - دەپ اتاعان. ەۋروپا عالىمدارىنىڭ تالاي عاسىرلار بويى زەرتتەۋٸ وسىنداي قورىتىندىنى شىعارىپ وتىر. سول سيياقتى سلاۆيانداردا بٸزدٸڭ كٶشپەلٸ اتا-بابالارىمىزدى «تاتارلار» دەپ ٷكٸلەگەن. ناقتىراعى تالقانداۋشى, كٷيزەلٸس ەكەلۋشٸ دٷلەي كٷش دەگەن سٶز.
بۇل سٶزدٸڭ شىعۋ تاريحى – التىن وردا يمپەريياسىنىڭ تۇسىندا پايدا بولعان. قىپشاق-قازاقتاردىڭ ۇلى ساردارى باتىلدىڭ (ورىستار بۇل ەسٸمدٸ – باتىي, كەرٸ قۇرلىق ەلٸ – باتۋ دەپ جازعان) كٶنە رۋس پەن ەۋروپاعا جاساعان ۇلى جورىعىنان باستاۋ العان.
ال ەندٸ تاتار اتىن يەلەنٸپ جٷرگەن, قازٸرگٸ كاما ٶزەنٸ ٶلكەسٸن مەكەن ەتكەن ەل كٸمدەر?
بۇلار ەرتەدەن وسى ايماقتا ٶسٸپ-ٶنٸپ, تٸرشٸلٸك ەتٸپ كەلە جاتقان كەزٸندەگٸ ۇلى بولگارييا مەملەكەتٸنٸڭ تۇرعىندارى. ەڭ العاش بۇل قاعاناتتىڭ نەگٸزٸن قالاپ, ۇزاق جىلدار حاندىق قۇرعان قۇبىرات (كۋبرات) حان بولاتىن. وسى كٷنگٸ تاتارستان بۇل حاندى بٸزدٸڭ مەملەكەتٸمٸزدٸڭ العاشقى ٸرگەسٸن كٶتەرۋشٸ, كاما جاعالاۋىن قونىس ەتكەن بۋلگار جۇرتىنىڭ (قازٸرگٸ تاتارلاردىڭ) ۇلى تۇلعاسى دەپ بٸلەدٸ. سول بولگارييا ٶز ۋاقىتىندا قازٸرگٸ ۋكراينا مەن, سولتٷستٸك كاۆكازدىڭ دا اۋماعىن الىپ جاتقان. كەيٸن دٷنيەدەن ٶتكەن سوڭ ۇلى حاننىڭ ەكٸ ۇلى تاققا تالاسىپ, سىيىسا الماي, ٶزدەرٸنە تيەسٸلٸ ەل – جۇرتتى الىپ, ەكٸگە ايىرىلادى. ٸرگەسٸندەگٸ تىنىمسىز حازار تايپالارىنان (كاسپيي قىپشاقتارى) ەردايىم سوققى كٶرٸپ جەنە ٸنٸسٸنٸڭ جاۋلاسۋىنان قۇسا بولعان حان اسپارۋح (ٷلكەنٸ) ەلٸن الىپ الىسقا جول تارتادى. سٶيتٸپ, دۋناي جاعاسىنان بٸراق شىعادى. وسى جاڭا قونىسقا توقتاپ, بولگارييا مەملەكەتٸنٸڭ نەگٸزٸن سالادى (وسى كٷنگٸ بولگارييا). ال ٸنٸسٸ ٶز اتا قونىسىندا قالىپ, كاما بولگاريياسى مەملەكەتٸن قۇرادى. ياعني, قازٸرگٸ تاتار تاريحشىلارىنىڭ جازاتىن بۋلگاريياسى (ولار «و» -نىڭ ورنىنا «ۋ» ەرٸپٸن قولدانادى). بۇل حاندىقتىڭ استاناسى قازٸرگٸ وسى ەلدەگٸ بۋلگار قالاسى بولعان.
1396 جىلى بۋلگار قالاسى مەن وسى اتتاس مەملەكەت التىن وردا يمپەريياسىنىڭ سوققىسىنان تاستالقانى شىعىپ, قيرايدى جەنە يمپەرييا قۇرامىنا كٸرەدٸ. كەيٸن بٸرنەشە عاسىر ٶتكەن سوڭ بۋلگار حاندىعى ەزەر قالپىنا كەلٸپ (وردانىڭ قۇرامىندا بولسادا), استاناسى بولىپ قازان قالاسى بەلگٸلەنەدٸ. دەگەنمەن, بۇل قالا ۇزاق ۋاقىت «بولگار – ال – دجاديل» دەپ اتالادى. ناقتىراعى «جانا بۋلگار» .
سونىمەن, بۇل بۋلگار ەلٸ, تاتارلار دەپ قالاي اتالدى?
وسى ارادا بٸز ازىراق شەگٸنٸس جاساپ, قىپشاق ەلٸن, ياعني ايتقاندا, التىن وردا يمپەريياسىن قۇرۋشى ەرٸ بيلٸك جٷرگٸزۋشٸ قىپشاق جۇرتىن ايتا كەتەيٸك.
ٶز زامانىندا ٸرگەسٸندەگٸ «تاتار» دەپ جالپى تٷردە اتالاتىن كٶشپەلٸ قىپشاق تايپالارىنان قانشاما عاسىر تەپكٸ كٶرٸپ كەلگەن ورتا عاسىرداعى ورىس ەلٸنٸڭ كنيازدىقتارى ۋاقىت ٶتە كەلە بٸرتٸندەپ جيناقتالىپ, بٸرٸگە باستادى. بۇلاي ەتپەيٸنشە قىپشاقتارعا بودان جۇرت بولىپ قالا بەرەتٸنٸن انىق سەزدٸ. التىن وردا يمپەريياسىنا ٷش جارىم عاسىرداي باعىنىشتى بولىپ كەلگەن سلاۆياندار وردانىڭ ٸشكٸ تارتىسىن ەردايىم پايدالانىپ, اقىرىنداپ تۇرعىندارىنىڭ سانىڭ ٶسٸرٸپ, كٷشٸن جيناپ, اۋماعىن كەنەيتٸپ بوداندىقتان ەپتەپ بولسادا ارىلا باستادى. ورىستاردىڭ سەرپٸلٸپ, تولىق ازاتتىق الىپ كەتۋٸ, ەسٸرەسە سامارقان بيلەۋشٸسٸ ەمٸر تەمٸردٸڭ تۇسىنان باستالادى. تەمٸردٸڭ التىن ورداعا ٷش رەت سوققى بەرٸپ, جەڭٸسكە جەتۋٸنەن كەيٸن وردالىقتار بۇرىنعى كٷش – قۋاتىنان ايىرىلىپ, تىعىرىققا تٸرەلگەن ەدٸ. سونداي-اق, ٸشكٸ تاققا تالاستا بۇلاردى مٷلدە ەلسٸرەتٸپ جٸبەرگەن بولاتىن. اقىرى ورىستار بوستاندىققا شىعىپ, دەربەس ەل بولدى. ەندٸ بٸرتٸندەپ ٶزدەرٸ كٷشەيٸپ, جاڭا ٶلكەلەردٸ جاۋلاپ الا باستادى. دٷنيە قاشاندا دٶنگەلەك دەگەن وسى عوي. كەزٸندە ٶزدەرٸ «تاتارلار» دەپ اتايتىن (ورىستاردىڭ تٷسٸنٸگٸندە قارا كٷش) قىپشاقتاردى ىعىستىرۋ جەنە بۇلارعا قارسى جورىقتار ۇيىمداستىرۋ جيٸلەدٸ. كەلە-كەلە بۇرىنعى التىن وردا اۋماعىنان اسىپ, تٸپتٸ قىپشاق تايپالارىنىڭ باستى تٸرەگٸ بولىپ سانالاتىڭ ورال تاۋلارى مەن سٸبٸر ايماقتارىن تارتىپ الا باستادى. قىپشاق جۇرتىنىڭ اتا قونىسى بولىپ كەلگەن ەدٸل مەن جايىق ارالىعى, سٸبٸردٸڭ سۋلى, نۋلى ٶلكەلەرٸ, اشىعىن ايتار بولساق, قاجى-تارحان (استراحان), سارى تاۋ (ساراتوۆ), ورىنبور, سٸلەم بي (چەليابي, چەليابينسك), قورعان, تٷمەن, ٷركٸت (يركۋتسك), باي كٶل (بايكال), توڭ (تومسك) جەنە ومبى ايماقتارى 16–18 عاسىرلار ارالىعىندا قىپشاق- تٷركٸلەردەن تارتىپ الىندى. ويسىراي ۇتىلىپ, كەرٸ شەگٸنگەن قىپشاق تايپالارىنىڭ قولىندا توبىل ٶڭٸرٸ, قىزىلجار اتىرابى, كٶكشەتاۋ ايماعى, تورعاي دالاسى, سارىارقا جازىعى (جەلتايا روۆنينا)جەنە كاسپييدٸڭ بەرگٸ اۋماعى, سونىمەن قاتار, قاراتاۋ ماڭايى, سىردارييا ٶلكەسٸ ەرٸ ەۋليە اتا ٶڭٸرلەرٸ عانا قالدى.
بٸزدٸڭ تاعى بٸر تٷسٸندٸرەرٸمٸز, سول كەزدەردە قازٸرگٸ زايسان, تارباعاتاي, جوڭعار الاتاۋى, جەتٸسۋ ٶڭٸرٸ (شارىن, كەگەن, قاسكەلەن, بورالداي, سارقان جەنە التىن ەمەل)سونداي – اق , ٸلە ٶزەنٸنٸڭ ەكٸ قاپتالى, قىرعىز ەلٸنٸڭ جارتىسى (ىستىق كٶلدٸڭ وڭتٷستٸك جاعالاۋى, ٷلكەن كەمٸك القابى, تٷپ جاعالاۋلارى) جەنە شەۋەشەك, قۇلجا, ٷرٸمشٸ ٶلكەلەرٸ قالماق ەلٸنٸڭ يەلٸگٸندە بولاتىن. بۇل اتى اتالعان شۇرايلى ايماقتاردى قالماق ەلٸ 17 عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيٸن مەكەندەپ كەلگەن ەدٸ. كەرٸ قىتايدىڭ تٸلٸمەن جۋۋن-گار (قاراقشىلار دەگەن سٶز) دەپ اتالعان قالماقتار, قازاق پەن ورتالىق ازييا ەلدەرٸن جاۋلاپ الۋ جورىعىن باستاعان كەزدە, العاشىندا جاڭعاقتاي شاشىلىپ قالعان قازاقتار,تەز ەسٸن جيدى. سوناۋ بٸر الىس كەزەڭدەردە ورىسقا شۇرايلى ٶلكەلەرٸن الدىرىپ قويعان تٷركٸ-قىپشاقتار اقىرعى قونىستارىنان ايىرىلىپ قالماۋ ٷشٸن بارىن سالدى. دەگەنمەن, تاققا تالاسىپ, ٸشكٸ بٸرلٸگٸنەن ايىرىلعان قالماقتار, جاسىرىن جوسپار قۇرىپ, سەندەرگە كٶمەك بەرەم دەپ الداۋسىراتقان قىتاي جورىعىنان اياۋسىز قىرعىن تاۋىپ, حاندىعىنان دا ەلدٸگٸنەن دە ايىرىلىپ تىندى . قانشاما عاسىر مەكەن ەتكەن اتا قونىسى يەن قالدى. بٸراق , باسقانشى قىتايلار قالالىق ەل بولعاندىقتان, تۇرعىندارىن قىرىپ تاستاعان بۇل ٶڭٸرلەرگە بٸردەن كەلە قويمادى. وسى شۇرايلى ايماقتاردىڭ بوس قالعانىن اڭعارعان قازاق جاعى ابىلاي حاننىڭ كٶرەگەن ساياساتىنىڭ ارقاسىندا, ياعني تسين ديناستيياسىمەن كەلٸسسٶز جٷرگٸزٸپ, جىلىنا 1000 – داي ارعىماق بەرۋ ارقىلى جاز جايلاۋىنا پايدالانۋعا كەلٸستٸ. كەلە – كەلە وسى قۇنارلى ٶلكەلەر قازاقتىڭ باق قونعان قۇتتى قونىسىنا اينالدى.
ەندٸ ٶزٸمٸز سٶز ەتكەن باستى تاقىرىپقا كەلەيٸك.
...ۋاقىت ٶتە كەلە قوس قۇرلىققا قانات جايعان رەسەي يمپەريياسى ٶزٸنٸڭ قۇرامىنداعى, كەزٸندە ٶزٸنە ٷستەمدٸگٸن جٷرگٸزگەن ازييالىق كٶشپەلٸ تايپالاردى جالپى اتاۋمەن «تاتارلار» دەپ اتاعانىن بٸلەمٸز. «تاتار», - دەگەن سٶزدٸڭ ورىس ۇعىمىندا قانداي ماعىنا بەرەتٸندٸگٸن جوعارىدا ايتىپ ٶتتٸك. ون توعىزىنشى عاسىردىڭ باسىنان باستاپ ۇلى دالا ەلٸن قىرعىزدار دەپ اتادى (قازاق عالىمى ش.ۋەليحانوۆتىڭ تۇسىندا). وسى اتاۋمەن بٷكٸل الاش ەلٸ بٸر جارىم عاسىر جٷردٸ. سول كەزدەگٸ ورىس گەوگرافييالىق قوعامىنىڭ قۇجاتتارى قىرعىز اتاۋمەن جازىلىپ, رەسەي بيلٸگٸنٸڭ ٸس جٷرگٸزۋشٸلەرٸ ۇلى دالامەن بايلانىسىن وسى اتاۋمەن جٷرگٸزدٸ. تەك, ٶتكەن 20 –سىنشى عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنىڭ ورتا تۇسىنان, ۇلت زييالىلارىنىڭ ارالاسۋىمەن قازاق اتاۋى حالقىمىزعا قايتىپ ورالدى.
ال, قازٸرگٸ تاتار اتالىپ وتىرعان ەل, ٶزٸنٸڭ ەجەلگٸ مەملەكەتٸنٸڭ ۇلى اتاۋى بۋلگارييانى قايتارىپ الۋ ٷشٸن قانشاما عاسىر كٷرەس جٷرگٸزدٸ. 1862 جىلى «كامالىق بۋلگار مۇسىلماندارى كەڭەسٸ» قۇرىلىپ, ۇزاق جىلدار وسى اتاۋدى قايتارىپ الۋ ٷشٸن قاجىماي – تالماي ەرەكەت ەتتٸ. 1917 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا قازاندا تاتاردىڭ كٶرنەكتٸ قايراتكەرٸ سادري ماكسۋدي باستاعان وسى ەلدٸڭ زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ, جالپى ۇلتتىق سەزد ٶتكٸزٸپ, ٶزدەرٸنٸڭ بۇرىنعى بۋلگار اتاۋىن قايتارىپ العان ەدٸ. بٸراق, مەسكەۋ بيلٸگٸ بۇل اتاۋدى مويىنداماي, سەزدە قابىلدانعان قۇجاتتارعا قول قويماي, كەرٸ قايتاردى. تۇتاس بٸر ۇلتقا كٷشپەن تاڭىلعان بٶگدە اتاۋ ٶزگەرتۋسٸز سول كٷيٸندە قالدى. كاما جاعالاۋىنىڭ جۇرتى ماقتانىشپەن ەسكە الاتىن ۇلى بۋلگارييا ەسٸمٸ قايتىپ ورالمادى. وسى ارادا بٸزدٸڭ ەليحان بٶكەيحانوۆ, احمەت بايتۋرسىنوۆ جەنە سەكەن سەيفۋلين باستاعان قازاقتىڭ اۋىز تولتىرىپ ايتار باسقادا اقيىق ازاماتتارىنىڭ كرەملدٸ مويىنداتىپ, قازاق اتاۋىن ەلٸمٸزگە قايتارىپ بەرگەنٸنە مىڭدا بٸر راحمەت ايتۋىمىز كەرەك- اۋ.
قازٸرگٸ تاتارلار ٶزٸنٸڭ اتا-باباسىنان كەلە جاتقان قاسيەتتٸ بۋلگار نەمەسە بولگار ەسٸمٸن قايتارىپ الۋ ٷشٸن قانشاما كٶتەرٸلٸسكە شىقتى. بۇل ارادا بٸزدٸڭ ايتارىمىز, وسىناۋ قۇدىرەتتٸ دە قاسيەتتٸ اتاۋدى قايتارىپ الۋ ٷشٸن ولار كٶپتەگەن قۇرباندىقتارعا بارىپ, تار جول, تايعاق كەشتٸ. ەسٸرەسە, 1753 جەنە 1755 جىلدارى بٷكٸل كاما بويىندا, ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق اتاۋىن قايتارىپ الۋ جٶنٸندە ورىس يمپەريياسىنان تاباندى تٷردە تالاپ ەتكەن, قاندى كٶتەرٸلٸستەر ۇيىمداستىرىلدى. بٸراق, ەشقانداي نەتيجە شىقپادى. كەزٸندە ۇلى دالادان باستاۋىن العان باتىلدىڭ رۋس پەن ەۋروپاعا جاساعان داڭقتى جورىعىنان كەيٸن, ٶزدەرٸنە ماسقارا بولىپ جابىسقان «تاتار» اتىنان بۋلگار جۇرتى قۇتىلا المادى. 1922 جىلى م.حۋدياكوۆتىن «مۋسۋلمانسكايا كۋلتۋرا ۆ سرەدنەم پوۆولجە» اتتى كٸتابىندا « - ماسسا سوۆرەمەننىح كازانسكيح مۋسۋلمان ي ۆ ناستوياششەە ۆرەميا نە سچيتاەت سەبيا تاتارامي, ا زاۆەت سەبيا بولگارامي»,- دەپ جازىپتى. سونداي-اق, 1926 جىلى بٷكٸل وداقتىق ساناق كەزٸندە, سول كەزدەردە بٸر جارىم ميلليونداي بولاتىن وسى كٷنگٸ تاتارلار ٶزدەرٸن بولگارلارمىز دەپ كٶرسەتكەن ەكەن. دەگەنمەن, توڭ مويىن كەڭەس وداعى ولاردىڭ تالاپ – تٸلەگٸن, ٶتٸنٸشٸ مەن سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرمادى.
تٸپتٸ, شيرەك عاسىر بۇرانعى م.س.گورباچەۆتىڭ قايتا قۇرۋ رەفورماسى تۇسىندا دا, دەلٸرەك ايتقاندا 1989 جىلى تاتارىستان بيلٸگٸ مەن تاتار جۇرتى قايتادان ٶزٸنٸڭ تٶل اتاۋى بۋلگارييانى قايتارىپ الۋ ٷشٸن, سول كەزدەگٸ كەڭەس وداعىنىڭ ورتالىق كوميتەتٸنە (تسك كپسس) مىڭداعان ادامنىڭ قولىن قويىپ, بولگار نەمەسە بۋلگار ەسٸمٸن قايتارىپ بەرۋگە حات جولدايدى. دەگەنمەن, بۇل جولىدا ورتالىق بيلٸك ۇلت سۇرانىسىن ەسكەرۋسٸز قالدىردى.
تۇتاس ەل-جۇرتتىڭ قانشاما عاسىر ٶكٸنٸشٸنە اينالعان «تاتار» اتاۋىن الىپ تاستاۋ سٶزبۇيداعا سالىنىپ ەلٸ كەلەدٸ. ولار بۋلگار ەسٸمٸن موينىنداعى تۇمارىنداي قادىر – قۇدىرەت تۇتادى. وسى وي – پٸكٸرٸمٸزگە دەلەل بولۋ ٷشٸن, بۇل ەلدٸڭ ابرويلى دا كٶرنەكتٸ ازاماتى تالگات تادجۋددينوۆتىڭ ( مۋفتيي ي شەيح- ۋل – يسلام , گلاۆا تسەنترالنوگو دۋحوۆنوگو ۋپراۆلەنييا مۋسۋلمان روسسيي ي ەۆروپەيسكيح ستران سنگ) سٶزٸن ناقتىراق بولۋ ٷشٸن, بۇل كٸسٸنٸڭ ورىس تٸلٸندە ايتقانىن مىسال رەتٸندە كەلتٸرە كەتەيٸك. «ي تاك ۋج ناس تاتارامي وبزىۆايۋت, حوتيا نا ساموم دەلە مى بۋلگارى... ا بولگارى – (رەسپۋبليكا بولگارييا) ەتو بليجايشيە رودستۆەننيكي بۋلگار. پروستو ودني وستاليس نا كامە, ا درۋگيە ۋشلي دالشە, نا دۋناي, ي سمەشاليس س وستالنىمي».
ٶز ۋاقىتىندا التىن وردا يمپەريياسىن قۇرعان قىپشاق-قازاقتاردىڭ ۇلى ساردارى باتىلدىڭ جورىعىنان كەيٸن, ٶزدەرٸنە پەلە بولىپ جابىسقان وسى اتاۋمەن ۇزاق عاسىرلار بويى اتالىپ كەلە جاتسا دا, بۇل ەل ٶزٸنٸڭ تٸلٸ مەن دەستٷرٸن, دٸنٸ مەن سالت-ساناسىن جەنە ەدەبٸ مەن ەدەتٸن جوعالتپاي, ۇلى ۇلت رەتٸندە ساقتالىپ كەلەدٸ.
بەيسەنعازى ۇلىقبەك
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ
