Bizdiń aitaiyq degenimiz, ózimizdiń jáne ózgeniń tarihyna úńilýdegi negizgi maqsatymyz – ult ataýynyń maǵynasyn, sondai-aq, ataý – sózdiń túp maǵynasy jáne ol ataýdyń tarihta qai kezde paida bolǵanyn mólsherlep kórsetý. Osy oraida, joǵaryda kórsetilgen, el, ult ataýlaryna bailanysty shartarap ǵalymdarynyń zertteýleri men pikirleri oqyrmandarymyzdyń oiynda júrsin degen nietpen keltirip, jazyp otyrmyz.
Tatar sózi
1922 jyly shyqqan M.Hýdiakovtyn «Mýsýlmanskaia kýltýra v Srednem Povolje» atty kitabynda « - Massa sovremennyh kazanskih mýsýlman i v nastoiashee vremia ne schitaet sebia tatarami, a zavet sebia bolgarami»,- dep jazypty. Eger taratyp aitatyn bolsaq, qazirgi tatarlar shynymende Povolje aimaǵyn mekendegen, myńdaǵan jyldyq mádenieti bar, erteden kele jatqan bolgar (nemese býlgar) ulty deýge bolady.
Al, sóz arasynda aitar bolsaq, «tatarlar» degen sózdi óz kezinde Kári qurlyqtyń (Eýropa) Uly dalany mekendegen kóshpeli qypshaq taipalaryna (naqtyraq, qazaqtyń rý, taipalaryna) qaratyp aitqany belgili. Tipti, kóne slavian jurty da ár dáýirde, ózderine únemi qaýyp tóndirip, kez kelgen ýaqytta elin talan-tarajǵa salyp, tonap ketip otyrǵan jáne ámirin oryndatyp, óz biliginde ustaǵandyqtan, kóshpeli túrki - qypshaqtardy «Tatarlar» dep ataǵan. Slaviandardyń túsiniginde «tatarlar» degen sóz, yryq bermeitin dúlei kúsh nemese qara kúsh degen maǵynany bildiredi.
Eger, ár dáýirde jazylǵan ǵylymi eńbekterdi paraqtaityn bolsaq, «Tatar» - degen sózdiń ózi, sonaý Marko Polodan bastalady eken. Bul, eýropalyq saiahatshylar men saýdagerlerdiń kezinde ózderi kelgen elderge jáne sol aimaqtaǵy turǵyndarǵa qaratyp aitqan jáne eńbekterinde paidalanǵan jalpylama sóz.
...Sam Marko Polo byl vveden v zablýjdenie tem, chto ý tatar ne bylo slovo «tiýrk» i vseh tiýrok Tsentralnoi Azii i Velikoi stepi oni nazyvali tatarami, ih plemena - tatarskimi, a iazyk ih - tatarskim. Etý je oshibký povtoriali i mnogie aziatskie i evropeiskie avtory. Tak je, Chingishana on nazval «tsarem vseh tatar», a Hýbilaia on okrestil «shestym velikim gosýdarem vseh tatar» - deidi aǵylshyn zertteýshisi H.Hýkhem.
Hilda Hýkhem «Tamerlan povelitel tiýrkov».
Sondyqtan «Tatar» degen sózdiń mán-maǵynasyna keletin bolsaq, kezindegi Kári qurlyq elderiniń jáne olardan kelgen saiahatshylar men saýdagerlerdiń, sondai-aq, kóne Slavian elderiniń Uly dalany mekendegen at ústindegi jaýynger, kóshpeli túrki – qypshaq taipalyryna qaratylyp aitylǵan ataý bolǵan.
Qazaq sózi
Bizdiń keibir ǵalymdarymyzdyń paiymdaýynsha, - «Qazaq» sóziniń «úili bolý, enshi alý, jeke otaý qurý» degen maǵynalary, kezindegi Kerei men Jánibektiń Ábilqaiyr handyǵynan bólinip, jeke otaý tikken tarihi oqiǵanyń maǵynasyna nusqaidy. Zaman ótip, urpaqtar jalǵasa kele, «qazaq» sózi ultymyzdyń ataýyna ainalǵannan keiin, «bólek otaý qurý, úili bolý» degen túpki maǵyna umytylyp, belgili ulttyń ataýyna ainaldy, - deidi.
«Qazaq» sózi jurtymyzdyń handyǵy qurylǵanǵa deiingi áleýmettik mazmunda qoldanylǵan kezde de, keiinirek handyq qurylǵannan keiingi etnonimge ainalar kezde de «jeke otaý tikken» sekildi unamdy maǵynada paidalanylǵan.
PhD doktory Q.Qydyrbaev «Qypshaq – Arab sózdiginde ne aitylǵan?» atty jumysy.
Zertteýshi Iu.Troshei óziniń «Assy» degen ǵylymi eńbeginde Shý boiy qazaqtarynyń sózdiginen: «Kaz – kaz» - nojkami, nojkami top – top, govoriat rebenký, kogda ego ýchat hodit», «Kaz katar» - stroem idti» degen mysal keltirgen. Árine, bul sózder qazirgi qazaq tilinde de kezdesedi.
Al, tarihshy N.A.Polevoi : «Kajetsia net ýje somneniia, chto imia kazakov est aziatskoe nazvanie lekgogo konnogo voina. Týt ne nýjno pribegat ni k Kosogam i Kazahii Konstantina Bagrianorodnogo, ni k kose, ni k koze, ni k koziavke, ot chego vyvodili imia kazakov Gerbinii, Piasetskie, Zimorovichi i dr. V Azii donyne tselaia orda týretskaia nazyvaetsia kazakami (kirgiz – kaisaki)» (1830 j.) deidi.
Sonaý, Ámir Temirdiń urpaǵy sanalatyn Babyrdyń óz ýaqytynda biliginen taidyrylyp, qýǵyn – súrginde bolǵan kezin «qazaqylyq» dep ataǵan eken «Babyr – nama» atty kitabynda. (Babyr Ortalyq Aziiadan ketip, Úndistan aýmaǵynda 1526 jyly Uly Moǵol memleketin qurady).
Árine, bizdiń aitarymyz ultymyzdyń ataýynyń shyǵýyna bailanysty túrli boljamdar, túsinikter, uǵymdar, tipti, shejireler de bar. Muny ózderińizde ishinara bilesizder.
Degenmen, bul ataý tek 1465 jyldan Qazaq handyǵy qurylǵannan soń ǵana, ult ataýy maǵynasyna ie boldy.
Jońǵar sózi
Jońǵar, jýngar, ziýngar – Shyńǵys han áskerleriniń sol jaq qanaty. Oń qanat – býrýnǵar dep atalǵan. Jońǵar ataýy 13 ǵasyrdan belgili. Shyńǵys han óz sherikterin qurǵan kezde, sol qanatynyń (shyǵys jaǵyn), basshysy etip Jalaiyr taipasynan shyqqan Muqalyny taǵaiyndaǵan eken.
Biraq, keibir tarihi derekterde «Jýýn – gar» sózi Qytaidyń «qaraqshy adamdar» degen sóziniń maǵynasy dep keltirilgen.
Golman Mark Isaakovich
doktor istoricheskih naýk, vostokoved.
Osy sózdi túsindirip, dálirek kórsetkende, bergi jaǵyndaǵy qazaq elin jáne arǵy bettegi qara qytailardy úzdiksiz tonap otyrǵan el-jurt dep túsinýge bolady. Degenmen osy ataýǵa qatysty basqa da túrli boljamdar men dálelderdi ózge de ǵylymi eńbekterden tabýǵa bolady. Ony keiingi bir jumystarymyzda tolyqtyryp kórsetermiz.
Mońǵol sózi
Ózi shókimdei ǵana mońǵol jurty, Reseidiń býriat elimen tutas bir ult. Ony, orystyń zertteýshi ǵalymy, akademik V.A.Fedorov óziniń eńbekterinde bylai deidi: «V sovremennoi Mongolii, hotia oni nazyvaiýt sebia mongolami, fakticheski oni prinadlejat narodam Býriatii. Kogda-to rýsskie ýstanovili granitsý, narod býriat raskololsia na dve chasti, lesnye i stepnye. Ý nih obshie traditsii, obychai, iazyk i daje odinakovaia odejda. Oba naroda very býddy. Ih naselenie ochen malochislenno. Slovo «Mon – goll» iavliaetsia kitaiskim slovom. V perevode kak «skotniki» - dep keltiredi. Qazirgi mońǵol aýmaǵynda óz ýaqytynda Qytai eli men uzaq ǵasyrlar boiy jaǵalasyp kele jatqan soltústik qalmaq handyqtary keiinnen qytaidyń bir joryǵynda tutasymen qyrǵyn tapqan soń, bos qalǵan dalaǵa birtindep kelgen býriat malshylary.
Taǵy bir, orystyń Aleksandr Solovev atty zertteýshi-terminolog ári jazýshysy óziniń «Rech terminov» degen kitabynda bylai deidi: «Tak kak narod Mongolov net, est narod projivaiýshii Halhinskii Býriat, no est v mire rasprostranennyi termin «Mongol». Termin «Mon - goll» - iavliaetsia kitaiskim slovom».
Sonymen qatar Hilda Hýkhemniń Ámir Temirge bailanysty ǵylymi eńbeginde mynandai jazbalardy oqisyń: ... On sam ( Shyńǵys handy aitady) nazval svoe obedenivsheesia voisko Min - gol, kotoroe v posledsvii primenialos kitaitsami k ego narodý, a zaodno nazval tak teh, kto prisoedenilsia k nemý.
Osylaisha, joǵaryda atalǵan el ataýlaryna bailanysty keltirilgen dáiekter men derekterdi, túsinikterdi shamamyz kelgenshe jinaqtap kórsetýge tyrystyq. Alaida, ýaqyt taýyp izdegen, qarastyrǵan, zerttegen, úńilgen, jinaqtaǵan adamǵa budanda ózge mysaldardy, dálelderdi tabýǵa bolar dep oilaimyz.
Beisenǵazy Ulyqbek
Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń múshesi.
