بٸزدٸڭ ايتايىق دەگەنٸمٸز, ٶزٸمٸزدٸڭ جەنە ٶزگەنٸڭ تاريحىنا ٷڭٸلۋدەگٸ نەگٸزگٸ ماقساتىمىز – ۇلت اتاۋىنىڭ ماعىناسىن, سونداي-اق, اتاۋ – سٶزدٸڭ تٷپ ماعىناسى جەنە ول اتاۋدىڭ تاريحتا قاي كەزدە پايدا بولعانىن مٶلشەرلەپ كٶرسەتۋ. وسى ورايدا, جوعارىدا كٶرسەتٸلگەن, ەل, ۇلت اتاۋلارىنا بايلانىستى شارتاراپ عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋلەرٸ مەن پٸكٸرلەرٸ وقىرماندارىمىزدىڭ ويىندا جٷرسٸن دەگەن نيەتپەن كەلتٸرٸپ, جازىپ وتىرمىز.
تاتار سٶزٸ
1922 جىلى شىققان م.حۋدياكوۆتىن «مۋسۋلمانسكايا كۋلتۋرا ۆ سرەدنەم پوۆولجە» اتتى كٸتابىندا « - ماسسا سوۆرەمەننىح كازانسكيح مۋسۋلمان ي ۆ ناستوياششەە ۆرەميا نە سچيتاەت سەبيا تاتارامي, ا زاۆەت سەبيا بولگارامي»,- دەپ جازىپتى. ەگەر تاراتىپ ايتاتىن بولساق, قازٸرگٸ تاتارلار شىنىمەندە پوۆولجە ايماعىن مەكەندەگەن, مىڭداعان جىلدىق مەدەنيەتٸ بار, ەرتەدەن كەلە جاتقان بولگار (نەمەسە بۋلگار) ۇلتى دەۋگە بولادى.
ال, سٶز اراسىندا ايتار بولساق, «تاتارلار» دەگەن سٶزدٸ ٶز كەزٸندە كەرٸ قۇرلىقتىڭ (ەۋروپا) ۇلى دالانى مەكەندەگەن كٶشپەلٸ قىپشاق تايپالارىنا (ناقتىراق, قازاقتىڭ رۋ, تايپالارىنا) قاراتىپ ايتقانى بەلگٸلٸ. تٸپتٸ, كٶنە سلاۆيان جۇرتى دا ەر دەۋٸردە, ٶزدەرٸنە ٷنەمٸ قاۋىپ تٶندٸرٸپ, كەز كەلگەن ۋاقىتتا ەلٸن تالان-تاراجعا سالىپ, توناپ كەتٸپ وتىرعان جەنە ەمٸرٸن ورىنداتىپ, ٶز بيلٸگٸندە ۇستاعاندىقتان, كٶشپەلٸ تٷركٸ - قىپشاقتاردى «تاتارلار» دەپ اتاعان. سلاۆيانداردىڭ تٷسٸنٸگٸندە «تاتارلار» دەگەن سٶز, ىرىق بەرمەيتٸن دٷلەي كٷش نەمەسە قارا كٷش دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ.
ەگەر, ەر دەۋٸردە جازىلعان عىلىمي ەڭبەكتەردٸ پاراقتايتىن بولساق, «تاتار» - دەگەن سٶزدٸڭ ٶزٸ, سوناۋ ماركو پولودان باستالادى ەكەن. بۇل, ەۋروپالىق ساياحاتشىلار مەن ساۋداگەرلەردٸڭ كەزٸندە ٶزدەرٸ كەلگەن ەلدەرگە جەنە سول ايماقتاعى تۇرعىندارعا قاراتىپ ايتقان جەنە ەڭبەكتەرٸندە پايدالانعان جالپىلاما سٶز.
...سام ماركو پولو بىل ۆۆەدەن ۆ زابلۋجدەنيە تەم, چتو ۋ تاتار نە بىلو سلوۆو «تيۋرك» ي ۆسەح تيۋروك تسەنترالنوي ازيي ي ۆەليكوي ستەپي وني نازىۆالي تاتارامي, يح پلەمەنا - تاتارسكيمي, ا يازىك يح - تاتارسكيم. ەتۋ جە وشيبكۋ پوۆتوريالي ي منوگيە ازياتسكيە ي ەۆروپەيسكيە اۆتورى. تاك جە, چينگيسحانا ون نازۆال «تسارەم ۆسەح تاتار», ا حۋبيلايا ون وكرەستيل «شەستىم ۆەليكيم گوسۋدارەم ۆسەح تاتار» - دەيدٸ اعىلشىن زەرتتەۋشٸسٸ ح.حۋكحەم.
حيلدا حۋكحەم «تامەرلان پوۆەليتەل تيۋركوۆ».
سوندىقتان «تاتار» دەگەن سٶزدٸڭ مەن-ماعىناسىنا كەلەتٸن بولساق, كەزٸندەگٸ كەرٸ قۇرلىق ەلدەرٸنٸڭ جەنە ولاردان كەلگەن ساياحاتشىلار مەن ساۋداگەرلەردٸڭ, سونداي-اق, كٶنە سلاۆيان ەلدەرٸنٸڭ ۇلى دالانى مەكەندەگەن ات ٷستٸندەگٸ جاۋىنگەر, كٶشپەلٸ تٷركٸ – قىپشاق تايپالىرىنا قاراتىلىپ ايتىلعان اتاۋ بولعان.
قازاق سٶزٸ
بٸزدٸڭ كەيبٸر عالىمدارىمىزدىڭ پايىمداۋىنشا, - «قازاق» سٶزٸنٸڭ «ٷيلٸ بولۋ, ەنشٸ الۋ, جەكە وتاۋ قۇرۋ» دەگەن ماعىنالارى, كەزٸندەگٸ كەرەي مەن جەنٸبەكتٸڭ ەبٸلقايىر حاندىعىنان بٶلٸنٸپ, جەكە وتاۋ تٸككەن تاريحي وقيعانىڭ ماعىناسىنا نۇسقايدى. زامان ٶتٸپ, ۇرپاقتار جالعاسا كەلە, «قازاق» سٶزٸ ۇلتىمىزدىڭ اتاۋىنا اينالعاننان كەيٸن, «بٶلەك وتاۋ قۇرۋ, ٷيلٸ بولۋ» دەگەن تٷپكٸ ماعىنا ۇمىتىلىپ, بەلگٸلٸ ۇلتتىڭ اتاۋىنا اينالدى, - دەيدٸ.
«قازاق» سٶزٸ جۇرتىمىزدىڭ حاندىعى قۇرىلعانعا دەيٸنگٸ ەلەۋمەتتٸك مازمۇندا قولدانىلعان كەزدە دە, كەيٸنٸرەك حاندىق قۇرىلعاننان كەيٸنگٸ ەتنونيمگە اينالار كەزدە دە «جەكە وتاۋ تٸككەن» سەكٸلدٸ ۇنامدى ماعىنادا پايدالانىلعان.
PhD دوكتورى ق.قىدىرباەۆ «قىپشاق – اراب سٶزدٸگٸندە نە ايتىلعان?» اتتى جۇمىسى.
زەرتتەۋشٸ يۋ.تروششەي ٶزٸنٸڭ «اسسى» دەگەن عىلىمي ەڭبەگٸندە شۋ بويى قازاقتارىنىڭ سٶزدٸگٸنەن: «كاز – كاز» - نوجكامي, نوجكامي توپ – توپ, گوۆوريات رەبەنكۋ, كوگدا ەگو ۋچات حوديت», «كاز كاتار» - ستروەم يدتي» دەگەن مىسال كەلتٸرگەن. ەرينە, بۇل سٶزدەر قازٸرگٸ قازاق تٸلٸندە دە كەزدەسەدٸ.
ال, تاريحشى ن.ا.پولەۆوي : «كاجەتسيا نەت ۋجە سومنەنييا, چتو يميا كازاكوۆ ەست ازياتسكوە نازۆانيە لەكگوگو كوننوگو ۆوينا. تۋت نە نۋجنو پريبەگات ني ك كوسوگام ي كازاحيي كونستانتينا باگريانورودنوگو, ني ك كوسە, ني ك كوزە, ني ك كوزياۆكە, وت چەگو ۆىۆوديلي يميا كازاكوۆ گەربينيي, پياسەتسكيە, زيموروۆيچي ي در. ۆ ازيي دونىنە تسەلايا وردا تۋرەتسكايا نازىۆاەتسيا كازاكامي (كيرگيز – كايساكي)» (1830 ج.) دەيدٸ.
سوناۋ, ەمٸر تەمٸردٸڭ ۇرپاعى سانالاتىن بابىردىڭ ٶز ۋاقىتىندا بيلٸگٸنەن تايدىرىلىپ, قۋعىن – سٷرگٸندە بولعان كەزٸن «قازاقىلىق» دەپ اتاعان ەكەن «بابىر – ناما» اتتى كٸتابىندا. (بابىر ورتالىق ازييادان كەتٸپ, ٷندٸستان اۋماعىندا 1526 جىلى ۇلى موعول مەملەكەتٸن قۇرادى).
ەرينە, بٸزدٸڭ ايتارىمىز ۇلتىمىزدىڭ اتاۋىنىڭ شىعۋىنا بايلانىستى تٷرلٸ بولجامدار, تٷسٸنٸكتەر, ۇعىمدار, تٸپتٸ, شەجٸرەلەر دە بار. مۇنى ٶزدەرٸڭٸزدە ٸشٸنارا بٸلەسٸزدەر.
دەگەنمەن, بۇل اتاۋ تەك 1465 جىلدان قازاق حاندىعى قۇرىلعاننان سوڭ عانا, ۇلت اتاۋى ماعىناسىنا يە بولدى.
جوڭعار سٶزٸ
جوڭعار, جۋنگار, زيۋنگار – شىڭعىس حان ەسكەرلەرٸنٸڭ سول جاق قاناتى. وڭ قانات – بۋرۋنعار دەپ اتالعان. جوڭعار اتاۋى 13 عاسىردان بەلگٸلٸ. شىڭعىس حان ٶز شەرٸكتەرٸن قۇرعان كەزدە, سول قاناتىنىڭ (شىعىس جاعىن), باسشىسى ەتٸپ جالايىر تايپاسىنان شىققان مۇقالىنى تاعايىنداعان ەكەن.
بٸراق, كەيبٸر تاريحي دەرەكتەردە «جۋۋن – گار» سٶزٸ قىتايدىڭ «قاراقشى ادامدار» دەگەن سٶزٸنٸڭ ماعىناسى دەپ كەلتٸرٸلگەن.
گولمان مارك يسااكوۆيچ
دوكتور يستوريچەسكيح ناۋك, ۆوستوكوۆەد.
وسى سٶزدٸ تٷسٸندٸرٸپ, دەلٸرەك كٶرسەتكەندە, بەرگٸ جاعىنداعى قازاق ەلٸن جەنە ارعى بەتتەگٸ قارا قىتايلاردى ٷزدٸكسٸز توناپ وتىرعان ەل-جۇرت دەپ تٷسٸنۋگە بولادى. دەگەنمەن وسى اتاۋعا قاتىستى باسقا دا تٷرلٸ بولجامدار مەن دەلەلدەردٸ ٶزگە دە عىلىمي ەڭبەكتەردەن تابۋعا بولادى. ونى كەيٸنگٸ بٸر جۇمىستارىمىزدا تولىقتىرىپ كٶرسەتەرمٸز.
موڭعول سٶزٸ
ٶزٸ شٶكٸمدەي عانا موڭعول جۇرتى, رەسەيدٸڭ بۋريات ەلٸمەن تۇتاس بٸر ۇلت. ونى, ورىستىڭ زەرتتەۋشٸ عالىمى, اكادەميك ۆ.ا.فەدوروۆ ٶزٸنٸڭ ەڭبەكتەرٸندە بىلاي دەيدٸ: «ۆ سوۆرەمەننوي مونگوليي, حوتيا وني نازىۆايۋت سەبيا مونگولامي, فاكتيچەسكي وني پرينادلەجات نارودام بۋرياتيي. كوگدا-تو رۋسسكيە ۋستانوۆيلي گرانيتسۋ, نارود بۋريات راسكولولسيا نا دۆە چاستي, لەسنىە ي ستەپنىە. ۋ نيح وبششيە تراديتسيي, وبىچاي, يازىك ي داجە وديناكوۆايا ودەجدا. وبا نارودا ۆەرى بۋددى. يح ناسەلەنيە وچەن مالوچيسلەننو. سلوۆو «مون – گولل» ياۆلياەتسيا كيتايسكيم سلوۆوم. ۆ پەرەۆودە كاك «سكوتنيكي» - دەپ كەلتٸرەدٸ. قازٸرگٸ موڭعول اۋماعىندا ٶز ۋاقىتىندا قىتاي ەلٸ مەن ۇزاق عاسىرلار بويى جاعالاسىپ كەلە جاتقان سولتٷستٸك قالماق حاندىقتارى كەيٸننەن قىتايدىڭ بٸر جورىعىندا تۇتاسىمەن قىرعىن تاپقان سوڭ, بوس قالعان دالاعا بٸرتٸندەپ كەلگەن بۋريات مالشىلارى.
تاعى بٸر, ورىستىڭ الەكساندر سولوۆەۆ اتتى زەرتتەۋشٸ-تەرمينولوگ ەرٸ جازۋشىسى ٶزٸنٸڭ «رەچ تەرمينوۆ» دەگەن كٸتابىندا بىلاي دەيدٸ: «تاك كاك نارود مونگولوۆ نەت, ەست نارود پروجيۆايۋششيي حالحينسكيي بۋريات, نو ەست ۆ ميرە راسپروسترانەننىي تەرمين «مونگول». تەرمين «مون - گولل» - ياۆلياەتسيا كيتايسكيم سلوۆوم».
سونىمەن قاتار حيلدا حۋكحەمنٸڭ ەمٸر تەمٸرگە بايلانىستى عىلىمي ەڭبەگٸندە مىنانداي جازبالاردى وقيسىڭ: ... ون سام ( شىڭعىس حاندى ايتادى) نازۆال سۆوە وبەدەنيۆشەەسيا ۆويسكو مين - گول, كوتوروە ۆ پوسلەدسۆيي پريمەنيالوس كيتايتسامي ك ەگو نارودۋ, ا زاودنو نازۆال تاك تەح, كتو پريسوەدەنيلسيا ك نەمۋ.
وسىلايشا, جوعارىدا اتالعان ەل اتاۋلارىنا بايلانىستى كەلتٸرٸلگەن دەيەكتەر مەن دەرەكتەردٸ, تٷسٸنٸكتەردٸ شامامىز كەلگەنشە جيناقتاپ كٶرسەتۋگە تىرىستىق. الايدا, ۋاقىت تاۋىپ ٸزدەگەن, قاراستىرعان, زەرتتەگەن, ٷڭٸلگەن, جيناقتاعان ادامعا بۇداندا ٶزگە مىسالداردى, دەلەلدەردٸ تابۋعا بولار دەپ ويلايمىز.
بەيسەنعازى ۇلىقبەك
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ.
