Úrjar aýylynyń qaq ortasynda aiaǵyna saptama etik, basyna pushpaq tymaq kigen eńsegei boily qazaq kózime ottai basyldy. «Dáý de bolsa, ótkende Astanada shý asaýlardyń arynyn basqan Táttimbet Kápuly aǵamyz osy bolar» dep, kóligine minip ketkeli jatqan jerinde baryp sálem berdim. Dál ózi eken. Osylaisha, «Joly bolar jigittiń jeńgesi shyǵar aldynan» dep, júzdesýdi ishtei armandap júrgen aǵamyzben kútpegen jerden kezdestik. Búrkitshiler saiysynyń qat-qabat sharýalarymen shapqylap, asyǵyp júr eken. «Bir-eki saǵattan keiin kezdesip, keńirek otyryp sóileseiik, baýyrym» dedi de, kóligine minip júrip ketti. Aitqanyndai, saptama etigin sartyldata basyp eki saǵattan keiin qasymyzdan tabyldy.
Bir jylda 48 tai úirettim
Áńgimeshil ekeni birden baiqaldy. Jylqy jaiyndaǵy taqyrypqa oiyspas buryn, áýeli sonaý Mońǵoliia jerinde, qazaqylyqtyń qaimaǵy buzylmaǵan Baianólgei aimaǵynda ótken balalyq bula kúnderin saǵyna eske aldy.
-Attyń jalynda, túieniń qomynda ósken qazaqpyz ǵoi. Jailaýǵa shyqqanda, jailaýdan etekke túskende túieniń ústinde kebejede otyratynbyz. Jýas túieniń qos qaptalyna tórt-besten kishkentai balalardy otyrǵyzyp qoiady. Qandai ǵajap, mamyrajai zaman edi! Jailaýǵa shyǵyp bara jatqanda aldyńnan bir úi kezdesse, sol úidiń adamdary airanyn alyp shyǵatyn. Qazaqtyń kóshi qandai! Júktiń eń ústin saryala syrmaqtarmen basyp, sán-saltanatpen kóshetin edi qazaq ol kezde. Qazaqtyń bailyǵy ǵoi, bul — syrmaq. Ol ýaqta qazirgidei qaly kilemder joq.
Jylqy balasyna qarshadai kúnimizden úiir boldyq. Ákem júirik ustaidy. Bir-bir saidyń basynda bir-eki shaldan jatady. Ózderi solai bólinip alǵan. Qur jatpaidy, attardy synaidy. Alty-jeti jastaǵy kezim. Túie júninen toqylǵan kúpi ishigim, basymda seńseń eltiri tymaǵym bar. Qoinyma qarma nan tyǵyp beredi. «Sýdy daladan taýyp ishesiń. Ákeńnen qalma» deidi apam jaryqtyq. Sodan shaldyń kózine túspei, bildirmei sońynan erip otyramyn. Qarańǵy túsip, sháinekke mosy ilinip, shai endi qainady-aý degen kezde sap etip shyǵa kelemin. «Oi, álgi jyndyń kepti» deidi ákemniń janyndaǵylar. Kún — qarańǵy, qaita qýyp jiberetin emes. «Beri kel» deidi eriksiz. «Qaldyryp ketip edim úige. Saitandai bop sapiyp qai ýaqta kelip alǵan?!» dep ákem bir ursyp alady. Óstip júrip óstik qoi. Shaldardyń áńgimesin qulaqqa quiyp erjettik. Qazaqilyq, atqumarlyq sol ákemizden beri qarai jalǵasyp kele jatyr ǵoi, — dep bastady áńgimesin Táttimbet Kápuly.
Ákesinen bir eli qalmaityn tentek uldyń atqa degen qumarlyǵy, asaý úiretýge degen qushtarlyǵy áýelde qozy-laqqa shalma tastaýdan bastalypty.
-Basqany bilmeimin, jylqyny ózim erekshe jaqsy kóremin. Ákem jaryqtyq ta jylqy dese, ishken asyn jerge qoiatyn. Bir jylqy ketip bara jatsa, ái, aldyndaǵy tamaǵyn da ishpeitin. Sondai atqumar adam boldy. Apam Sarlyqtyń, biz Qodas deimiz ǵoi, sonyń qylynan shalma arqan esip beredi. Áýeli qozy-laqqa shalma tastap úirendik. Odan aýylda buzaý toqtatpaityn boldyq. Qolymyz sodan mashyqtandy ǵoi. Sóitip, birtindep jylqyǵa kóshtik. Altynshyny bitirip, jetinshige baratyn jyly bir jazda 48 tai úirettim. Ala jazdai biebaýdyń basynda taimen arpalystym. Kúnine bir tai úiretem. Kúzde sabaqqa barǵanda ustazymyz: «Jazda ne istediń?» dep suraǵanynda: «48 tai úirettim» dep jazǵanym esimde.
Quryq timegen asaýdy qulaqtan basý — jigittiń jigitiniń ǵana qolynan keletin dúnie. Ózim súitip oilaimyn. Byltyr Astanada asaý úiretýden ótken respýblikalyq týrnirde Qorǵaljyńnan ákelingen ylǵi qazaqy, júgen-quryq timegen, minis kórmegen jylqylardy úirettik. Jurttyń bári «Mynalar nege kishkentai?» dep suraidy. Tazaqandy jylqy móńkýshi me edi?! Ne nárse shyqsa da, sol kishkentailardan shyqpai pa? «Jaman aiǵyr jatyryna shabar» degen sózdi qazaq beker aitpasa kerek. Tai shyqty, boldy, urǵashysy bolsyn, erkegi bolsyn, saýyrlap, úiirden qýyp shyǵady qazaqtyń aiǵyry. Tazaqandy jylqylarda ondai bolmaidy eken. Oǵan kózim jetti. Óz balasyna da shaba beredi. Sondyqtan Abai atamnyń «Adamnan esti janýar» degen sózi tektiligin joǵaltpaǵan qazaqy jylqylarǵa qarata aitylsa kerek, — dedi de:
Elik bas, teris ezý, eleń qulaq,
Ór keýde, bóken tanaý, qulan siraq.
Tik baqai, qysqa bitken berik beldi,
Tuiaǵy kerqulanǵa biter tuiaq.
Qus topshy, barys súbe, jylan baýyr,
Bota kóz, kúdir jota, biik saýyr.
Keń qursaq, jibek sińir, silbisi keń,
Arshyn tós, búrkit qabaq, minezi aýyr.
Jez baqai, tesik ókpe, alma moiyn,
Keń saǵaqty, serke san, jelkesi oidym.
Bileýlenip bulshyq et bólek bitken,
Arasy alshaq jatyr qalǵabaidyń.
Tar myqyndy, tartyq jon, taltaq butty,
Jaraǵany súmbidei sulý syrtty.
Shashalyǵy sińirli, tik tilersek,
Myńnan bireý shyǵady mundai jylqy, — dep óleńdete jóneldi. Munyń sońyn ala taǵy bir-eki shýmaq oqydy. Ákesi Káp Qumarulynyń jazǵan óleńi eken.
Táttimbet Kápulyn byltyr Astanada tuńǵysh ret ótken respýblikalyq at úiretý týrnirindegi sýretterinen kórgenbiz. Júgen-quryq timegen, bas bilmeitin tarpańdardy qulaǵynan basyp tuqyrtyp, tyrp etkizbegen jigit aǵasynyń qajyr-qairatyna qairan qalǵanbyz. Bir qyzyǵy, sol saiysta ózi de asaýlardy úiretýge yqylas tanytyp, uiymdastyrýshylarǵa emeýrin bildiripti. «Inim Dáýletkerei men Ramazan Sáttibaev ekeýi: «Ei, Táttimbet, jasyń bolsa 45-ke keldi. Uiat qoi mynaýyń» degen soń raiymnan qaittym. Áitpese qorqyp turǵan men joq. Ámbe álgiler taqymǵa da tolmaidy eken» deidi 46 jasqa kelse de, qairaty qaitpaǵan aǵamyz miyǵynan kúlip.
Shý asaýlardy júgen-quryqsyz, er-turmansyz úiretken saiysqa Mońǵoliiadan da jigitter kelipti. Mońǵoliianyń ishki ólkesine, Ulanbatyrǵa baryp, únemi asaý úiretip, chempion bolyp júrgen qazaq jigiti Astanada da sol biikten kórinipti. Mundai saiys elimizde alǵash ret uiymdastyrylsa, Mońǵoliiada osymen tórtinshi márte ótkizilip otyr eken.
-Mońǵol jylqylary qatty móńkidi. Men buryndary asaýǵa júgen-quryqsyz minetinmin. 92-de elge kelgende at ústinde otyryp bos júrgen basqa atqa arqan tastap jiberip, qarǵyp minip alatynmyn. Tipti, saýyryna qolymdy qoiyp, sekirip mingen kezderim de boldy. Qazir jasymyz kelip qaldy ǵoi. «Qartaiǵanda erligińdi aitpa» deidi, — dep eske alady asaýdy júgen-quryqsyz mingen asaý kúnderine kóz júgirtip.
Bul kisiniń taǵy bir ereksheligi, ádettegidei Naýryz nemese ózge de merekeler, ártúrli kontsertter, qoiylymdar kezinde ǵana emes, ulttyq kiimderdi únemi kiip júredi. Ásirese, qys mezgilinde saptama etigi men pushpaq tymaǵyn, qasqyr ishigin ústinen tastamaidy.
— Uly dala eliniń urpaǵymyz deimiz. Uly dalanyń qazaǵy qandai boldy? Uly dala qazaǵynyń kigen shapanynyń bir jaq óńiri jerge tósenish, bir jaq óńiri jamylǵy rólin atqarǵan. Jaýgershilik zamanda soiylmen kóbine tize men shyntaqtan soǵatyn bolǵan. Saptama etik bir jaǵy, soqqydan qorǵaǵan. Ekinshiden, tizeńe deiin jaýyp turady, jyly ustaidy. Qazaqtyń kóbi tizeden ketedi ǵoi. Men saptama etigimdi máshinemen júrgende de kie beremin. Úirenip alǵam. Jai aiaq kiim kisem, jel soǵady. Mektepke de kiip baramyn. Dene tárbiesinen sabaq beremin ǵoi. Mektepke kirgennen keiin krossovkamdy kiip alamyn. Kóp balalar tańdana, tamsana qaraidy, — deidi ulttyq kiimimen kópge úlgi bop júrgen keiipkerimiz.
Týmaǵan qulynǵa quda túsken
Oń jaqtaǵy sýrette — bieniń ishindegi saýdaǵa túsken Kók jorǵa at. Ústinde — Dáýletkerei Kápuly. Sol jaqtaǵy sýrette — aǵasy Ráshitáli Kápuly
Táttimbet Kápulynyń atqa degen airyqsha qumarlyǵy ákesinen darysa kerek. Aqyndyǵymen, atbegiligimen, ustazdyǵymen tanylǵan ákesiniń atqumarlyǵy, jylqyjandylyǵy sonsha, tipti, týmaǵan bieniń ishindegi qulynǵa saýda jasaǵan kezderi de bolypty.
-1982 jyly bolǵan oqiǵa edi bul. 12-13 jastaǵy shaǵym. Baikól degen kóldiń teriskei jaǵynda otyramyz. Sol kóldiń jaǵasynda, kiiz úide dúniege kelgenbiz ǵoi bárimiz. Osy jyly bir úlken báige ótetin bolyp, ákem Kúreńtóbel jorǵa atyn jaratyp, jarysqa ázirlenip júrdi. Jarysqa dál bir kún qalǵanda tańerteń tursa, bireýler jorǵa attyń aiaǵyna shege qaǵyp ketipti. Muny kórgen ákem kóziniń jasynyń kól qylyp, qatty qamyqty. Kúreń attyń noqtasyn sheship, qoia berdi de, ózi úide jatyp aldy. Qula atty da bosatyp jiberdi. Sóitip, birde-bir báigeni jibermeitin ákem jarysqa bara almai qaldy. Eldiń bári toiǵa ketip jatty. Sodan ákem bir kúni taýǵa shyǵyp ketti. 15 kúndei úige kelmedi. Apam jaryqtyq: «ákeleriń kelmedi ǵoi» dep qoiady. Bir kúni keldi. Qasynda kók atqa mingen, qos qaptalyna sýyr teńdegen, moinyna myltyq asynǵan Hamithan degen kisi bar. Shesheme: «Tamaǵyńdy qamda» dedi. Dastarqan jaiyldy. Bir ýaqytta ákem ana kisige myń jarym teńge berdi. Sóitsem, áli týmaǵan bieniń ishindegi qulynǵa saýda jasap kelgen eken ǵoi ákem jaryqtyq. Sol bie kelesi jyly qulyndady. Sol qulyn keiin talai alamannyń aldyn bermegen ataqty Kókjorǵa at (aty – Taiqyzyl – A.Q) boldy.
Sol kezde el arasyna ańyz bop taraǵan bul oqiǵa týraly:
Áke, sen Qojanasyr ekensiń ǵoi,
Quda túsetin qulynǵa týmaǵan áli, — dep jazǵan Dáýletkereidiń óleńi bar.
Sol Kókjorǵa attyń bizdiń áýlet Mońǵoliiadan Qazaqstanǵa kóshken kezdegi kózinen aqqan jasyn kórseńiz ǵoi. Maldyń bárin sonda qaldyrýǵa týra keldi ǵoi. Sony keide eske túsirgende ózimiz de kózimizge jas alamyz, — dep tebirene eske alǵan Táttimbet aǵamyz ákesiniń jaratqan júirikteri — Alaiaq attyń 31, Kók ala jorǵanyń 32 ret báigeden kelgenin, osy eki attyń basyn týǵan inisi Dáýletkereidiń Mońǵoliiadan atamekenge arnaiy alyp kelgenin aitty. Eki júirik attyń bas súiekteri qazir Astanada tur. Ushaqqa salǵan kezde ondaǵylar: «mynadai tovardy birinshi ret kórip turmyz» dep qatty tańǵalyp, bastaryn shaiqaǵan kórinedi. Mine, jylqyǵa degen, ata-baba dástúrine degen qurmet osyndai bolsa kerek. «Osy júirikter jaiynda «Ákemniń tulparlary» degen atpen kitap jazsam ba degen oiym bar» deidi Táttimbet Kápuly.
Aýdan ortalyǵyndaǵy dámhanalardyń birinde birer saǵat áńgimeleskennen keiin «Kókózekke júr. Dastarqanymyzdan dám tat» dep úiine shaqyrdy. Kóz bailanǵan kez. Óńkigen «Djippen» qalyń qarǵa oranǵan alqapty qaq jarǵan asfalt jolmen yzǵytyp kelemiz.
Baǵanaǵy dastarqan basyndaǵy jylqy jaiyndaǵy áńgime kólikte jalǵasty. Keiipkerim áńgimeniń maiyn tamyzyp keledi. Jylqy týraly áńgime adamdy jalyqtyrmai ma, álde aitýshy sheber me? «Jánibek án salady, Aqseleý tamsanady» degendei, tamsana tyńdaimyn.
…On jasqa kelgen atta oimaqtai min bolmaidy. On jas jylqynyń naǵyz babyna keletin shaǵy. Biz qunanynda, dóneninde báigege qosyp jatamyz. Tai men qunandy jarystyramyz. «Attyǵa erip jaiaýdyń tańy aiyrylypty» degendei, sodan keiin tolyq jetilmegen jylqy qoltyǵyn da sozady, ókpesin de óshiredi. Jýan attyń aty – jýan at. «Bestisinde belin shesh» dep qazaq beker aitpaidy. Bestisinde qazaq jylqyny jarysqa qospaidy. «Bestiniń betinen saqta» deidi. Muny nege aitady? Bes jas — jylqynyń músheli. Múshelinde zoryqtyrýǵa, qinaýǵa bolmaidy.
…Júirik atty baptaýǵa eki-eki jarym aidai ýaqyt qajet. Áýeli etin qatyrasyń. Meiizdei bop qatqan jylqy eshqashan arymaidy. Albaryndy jylqylar tez aryqtaidy. Taǵy bir eskerer dúnie — semiz jylqyny arqandaýǵa bolmaidy. Mundai jylqy qozǵalmai turǵannan keiin búiirdegi qazyny denege jinap, topqazy bop qalady. Qazy ústige qarai jinalǵannan keiin tynys alýy qiyndap, jylqy shaba almaidy. Qazaqtyń «Ói, seniń atyń topqazy bop tur. Shappa» dep jatatyny sondyqtan.
… Jylqy — óte názik, sezimtal janýar. Minis berýi qalai úiretýińe, baptaýyńa bailanysty. Júirik atty da sportshy sekildi tárbieleý kerek. Únemi shynyqtyryp otyrý qajet. Mysaly, búgin 3 shaqyrym júrseń, bir kún tynyqtyryp alyp, 5 shaqyrym júrý kerek. Sóitip, qosyp otyrsań, tań atqannan kesh batqansha, qansha shapsa da, shaldyqpaityn, sharshamaityn bolady. Sosyn jylqynyń ashy terin, batpaq terin alý qajet. Atqa jemdi de kóp berýge bolmaidy. Qany buzylady.
…Qysta júirik atty toiyndyrǵan lázim. Jilik maiyn aǵartý qajet. Jilik maiy úzdikken jylqy shappaidy. Qystai demalyp turǵany jón. Arasynda minip qoiý kerek, biraq shappaisyń. Ara-tura arpa berip qoiasyń. Odan keiin sulymen qaiyrasyń. Suly atqa kóp kúsh bermeidi, syrtyn ǵana sulýlaidy, júrektiń maiyn alady. Júrekte mai bolsa, jylqy shappaidy.
Tulpardyń toǵyz túri
Ákesiniń qasynda kóp júrip, aqylyn kóp tyńdap, jylqynyń qyry men syryna ábden qanyqqan Táttimbet Kápuly aiaǵyna jem túsken attardy ózi emdeidi eken. Attyń aiaǵynan ǵana emes, quiryǵynyń ushynan da, tańdaiynan da qandy ózi alady. Aiaǵyna jem túsken jylqynyń belgisi jem túsken aiaǵyn kósip nemese jii-jii súrine beretin kórinedi.
Jylqynyń talaq degen de aýrýy bar. Ondai kezde jylqynyń kókbaýyryna syrtynan biz shanshý kerek. Táttimbet Kápulynyń aitýynsha, attyń kókbaýyry oń jaqta, bieniki sol jaqta bolady.
-Qazaq siyrǵa ashýlanǵan kezde «qarasan kelgir», jylqyǵa «talaǵyń túskir» dep qarǵap jatady. Talaq bolǵan jylqynyń kókbaýyry isinip ketedi. Biz shansysań, aman qalady. Men shanshi alamyn. Ákemniń úiretkenderi ǵoi, — deidi atbegi.
Jastaiynan san alamanda báigege shapqan keiipkerimiz naǵyz júirik atta syn bolmaitynyn, olpy-solpy keletinin aitady.
Ákesi Káp Qumaruly «Yrǵaily jartas» atty kitabynda:
Oidy qystap, qyr kúzep,
Saqtanǵan jel ótinen.
Qysyr súti boi túzep,
Arda emip jetilgen –
Sút júirikter kelipti.
Jaz jiberip, kúz minip,
Apai tósti jailaǵan.
Jilik maiy úzdigip,
Aryp jony taimaǵan –
Et júirik te kelipti.
Qysqa moiyn, arshyn tós,
Kúdirge shapsa mairylmas.
Ári myqty, ári mes,
Alty ai minse arymas –
Muz búirek te kelipti.
Qyl saǵaqty sandalger,
Sylań aiaq, kerim sal.
Shamasy bar áýdemjer,
Suńǵaq moiyn, názik bel –
Ushqyryń da kelipti.
Saba qursaq, salma tós,
Jazyq saýyr, tartyq bel,
Keń mańdaily, keshkil bas,
Jelip ketse jetpes jel –
Kúdiriń de kelipti.
Serke sandy, qoi búirek,
Kúdir jota kúreńshe,
Ári jýas hám júrdek –
Tyqyrshymas mingenshe –
Sandalyń da kelipti.
Qyzdyra almas áýdemjer,
Qulja moiyn tóńirek,
Qazan saýyr, qaqpan bel,
Jelik ketse jetpes jel –
Shombalyń da kelipti, — dep júirik atty 9 topqa bóledi.
Jylqyǵa qatysty yrymdar men tyiymdar
*Júirik atpen otar qoidyń aldynan shaýyp shyǵýǵa bolmaidy. Attyń baǵy, meseli qaitady.
*Júirik atpen qasqyr soǵýǵa da bolmaidy. Qasqyr soqqan júiriktiń báigede joly bolmaidy.
*Júirik atpen qashaǵan qýmaidy.
* Áiel adamdy júirik atqa mingizbeidi.
*Kúzdikúni toiynǵan jylqyny qatty qýýǵa bolmaidy. Qazysy aiyrylyp ketedi.
Jorǵa bolatyn jylqy jeti kúnge deiin aiaqtanbaidy
1986 jyly jazda Mońǵoliianyń Baianólgei aimaǵynda qatty jańbyr jaýyp, sý tasypty. Jańbyr basylǵannan keiin jurt aǵysy qatty Qobda ózeniniń aralynda qalyp qoiǵan jylqylardy aidap kelý úshin Haýannyń Faizollasy degen sýda balyqsha júzetin jigitti jumsaidy. Aralǵa jetken Faizolla jylqylardy bir-birlep sýǵa qarai aidaidy. Sýǵa aldymen túsken saqa bieler qulyndaryn qorǵashtap, ieginiń astyna alyp, ózderi ózenniń aǵys jaǵyna shyǵyp, jaǵaǵa shyǵyp jatady. Bir mezette sýǵa túsken qýlyq bieniń qulynyn aǵys aǵyzyp ala jóneledi. Osy kezde tortóbel aiǵyr kómekke umtylady. Aǵyp bara jatqan qulyndy qýyp jetip, tanaýymen jantalasa jaǵaǵa qarai iteredi. Jarqabaqqa jaqyn kelgenimen, ózenniń tereń iirimi jaǵaǵa shyǵýǵa boi bermeidi. Osy kezde adam aitsa sengisiz oqiǵa oryn alady. Tortóbel aiǵyr qulyndy jelkesinen tistep alyp jaǵaǵa laqtyrady. Sóitip, ózinen taraǵan qulyndy aman alyp qalady.
-Bul – shyn bolǵan oqiǵa. Baianólgei aimaǵyndaǵy Qobda ózeniniń Shejik degen jerinde bolǵan. Ondaǵy jurt áli kúnge deiin ańyz qylyp aitady. Muny nege aityp otyrmyn? Búgingi kúni biz óz urpaǵymyzǵa osy jylqy qurly, mal ekesh mal qurly meiirim tanyta almai, dárethanaǵa tastap, kóliktiń terezesinen laqtyryp jatqan joqpyz ba? Qulyny úshin janyn qiiýǵa deiin barǵan aiǵyrdyń áreketi aliment tólemei qashyp-pysyp júrgen ákelerge úlgi emes pe? Osynyń bárin oilasań, myna jalpaq jalǵanǵa syimai ketesiń. «Ish qazandai qainaidy, kúreserge dármen joq», — dep keshegi taqym toltyryp at minip, aýyz toltyryp sóz aitýdy mártebe sanaǵan qazaqtyń búgingi urpaǵynyń usaqtalyp, qatygezdenip ketkenin qynjyla jetkizdi.
Birde bir úiir jylqy joǵalypty desedi. Ile-shala qýǵynshylar da joǵalǵan jylqynyń sońynan izge túsedi. Olardyń arasynda bir jaýyrynshy bolǵan eken. Jaýyrynǵa qarap otyryp aitypty deidi: «Bular toqtamaidy. Ishinde men sekildi bir jaýyrynshy-baqsysy bar. Bir aqyl aitaiyn. «Tegis attaryńnan túsip, attaryńdy teris taǵalap, teris erttep minińder» deidi. Serikteri aitqanyn buljytpai oryndaidy. Sonda jylqyny aidap bara jatqan jigitterdiń ishindegi jaýyrynshy: «Qaityp ketti bular. Bir qysyrdyń taiyn soiyp, osy jerde damyldaiyq» deidi jaýyrynyna kóz salyp, kóńili jailanǵandai bolyp. Alaida bul qýanyshy uzaqqa sozylmaidy. Qysyrdyń taiyn endi jegeli jatqanda qýǵynshylar ústinen kep túsedi. Sonda qýǵynshylardyń attaryn teris taǵalap, ertoqymdaryn teris erttep mingeni álgi jaýyrynshyǵa teris túsken eken. Qaityp ketti dep oilaǵan. Osy áńgimeni aityp bergen Táttimbet aǵamyz: «Qazir jaýyrynǵa, aiǵa, kúnge qarap boljaityn mundai adamdar joq deýge bolatyn shyǵar. Qazaq mal sharýashylyǵymen bite qainasyp ósti ǵoi. Óle jatqan qazaǵyń kúnniń jaýatynyn, aýa-raiynyń buzylatynyn, ai men kúnniń qoralanyp, qulaqtanǵanyn jaqsy bilgen. «Ai qoralansa, aiyryńdy saila, kún qoralansa, kúregińdi saila deidi qazaq. Kún qoralansa, kún sýytady, ai qoralansa, kún jylynady. Qar jaýady. Qazir internet degen báleni taýyp aldyq qoi. Burynǵy ájelerimiz qaida, atalarymyz qaida? Bárin aityp otyratyn. Ol kisiler de azaiyp ketti. «Esik aldynda tóbeń bolsa, erttep qoiǵan atpen teń, aýylyńda qartyń bolsa, jazyp qoiǵan hatpen teń» degen zamannan ketip baramyz ǵoi. Mápelep ósirgen áke-shesin qarttar úiine aparyp tastaidy. Anda aparyp tastaidy, mynda aparyp tastaidy. Qarap tursań, sonyń bári sheneýnikter, oqyǵan-toqyǵan azamattar, — dep quny kete bastaǵan qundylyqtarymyzǵa qatysty da oiyn bildirdi.
Attyń syryna qanyq azamat ózi de júirik jaratady. Jaqynda qomaqty qarjyǵa jartylai tazaqandy jorǵa satyp ákelipti. Jorǵa demekshi, jorǵanyń da jurt bilmeitin qyry men syry kóp eken.
-Jorǵa – óte sezimtal, kirpiiaz janýar. Iesiniń aialap, mápelep mingenin qalaidy. Jorǵa óz iesiniń minez kórsetip, tizginin bir silkigeniniń ózin úsh jylǵa deiin umytpaidy desedi. Myqty jorǵa bolatyn jylqy týǵan kezde úsh-tórt, keide jeti kúnge deiin aiaqtanbaidy. Keibireýler muny jamandyqqa joryp, «kem týǵan eken» dep bilmestikpen baýyzdap tastap jatady. Qatty jorǵa bolatyn jylqy jeti kúnge deiin eki adym ala almai, enesin qasqyr sekildi aldyńǵy eki aiaǵymen turyp emedi eken. Aiaqtary maimaqtaý keledi. Máselen, ákem týmai jatyp quda túsken qulyn týǵan kezde úsh kúnge deiin aiaqtanbai, artqy eki aiaǵyn kótere almady. Jorǵa degenińiz — jylqynyń kemtary. Eki jylqynyń biri jorǵa bola bermeidi. Sirek kezdesedi, — deidi ózi de taipaltyp jorǵa mingendi jaqsy kóretin keiipkerimiz.
Jylqyny bir kisidei biletin Táttimbet Kápuly atty dál ákesindei kútip, baptai almaitynyn jasyrmai aitty. «Ótirik aitýǵa bolmaidy. Ákemniń at kútisi, at minisi bólek bolatyn. «Balam, adamnyń dáýiri júretin, tasy órge domalaityn kezderi bolady. On jyldai jaratqan júirikterim báigeniń, analaryń — Egeýhannyń aitystyń aldyn bermegen shaqtardy bastan ótkerdim» dep otyratyn edi ákem. Osy sóz oiyma jii orala beredi. Ákem birde Baianólgei aimaǵynyń 20 jyldyǵyna Alaaiaq at pen kók ala jorǵany báigege apara jatady. «Tańǵa jaqyn kózim ilinip ketken eken. Alaaiaq at ta tórt aiaǵyn sirep turyp demalyp jatyr edi. Erteńinde — báige. Túsimde Alaaiaq attyń mańdaiyna kún túsip tur eken. Sony kórip, oianyp ketkenimde, Alaaiaq at dúr silkinip, ornynan tik turyp, kisinep jiberdi de, raýandap atyp kele jatqan kúnge qarady» deitin edi ákem sol ǵajaiyp oqiǵany tańdana eske alyp. Báige attyń bir belgisi tań raýandap atyp kele jatqanda tańnyń araiyna jáne keshke alaýlap kún batyp bara jatqan kezde qos qulaǵyn tigip, kúnniń shapaǵyna qarap turatynynda ekendigin aitady atbegi. Jylqynyń kózinen jas aǵyp, jylaityn kezi de bolady. Ákesiniń aiaǵyna shege qaǵylǵan kúreń jorǵasy keide báigege qosylmai qalǵan kezderde iesiniń úzeńgidegi aiaǵynyń basyn qyrshyp, «meni báigege qospadyń» degendei minez kórsetip, shamyrqanyp, úzeńgini qarsh-qarsh shainaidy eken.
Aita bersek, jylqynyń estiligin kórsetetin oqiǵalar kóp. Qanshama shaqyrym, tipti, basqa memleketten týǵan jerine qaityp kelgen jylqylar jaiynda da estigenbiz. Biraq bieniń ishinde ketken qulynnyń týǵan jerine qaityp kelýin estýińiz bar ma?
-Bieniń ishinde ketken qulyn da týǵan jerin izdeidi. Bul -jylqynyń týǵan jerine degen erekshe qurmeti. Bir mysal aitaiyn. Sháýeshekte bir basyna 700-800 jylqy bitken baidyń úiiriniń syrtyna bir besti at kelipti deidi. Qaraidy, eni bólek, tańbasy bólek. Bai shoshyp qalyp, bas jylqyshyny shaqyrtypty. «Mynaý qońyr besti neǵylǵan jylqy? Meniń tańbam joq. Biraq meniń jylqyma tústes» deidi bai. Sonda qart jylqyshy: «O-o-o, baieke, osydan bes jyl buryn osy úiirden bir baitaldy urlap ketip edi. Mynaý sonyń ishinde ketken qulyn, týǵan topyraǵyna tartyp, óziniń úiirine kelip, qosylyp turǵany ǵoi» depti. Mine, jylqynyń qasiettiligi, estiligi, tektiligi, — deidi jylqy balasynyń jurt kóp bile bermeitin taǵy bir syryn ashqan keiipkerimiz.
Tarbaǵataiǵa aqsańdap barsań, qaqshańdap qaitasyń
Yzǵytyp kele jatqan kólik kilt toqtady. «Ótip kettik pe, ei?» deidi áńgimelesýshim jan-jaǵyna kóz salyp. «Iá, ne bop qaldy?» deimin men túkke túsinbei. «Álgi meniń torym bar ǵoi» deidi. Sóitsem, búrkitti qolǵa túsirý úshin tor quryp qoiypty. Kólikten túsip, qalyń qardy ombylap torǵa bardyq. Baiǵus qara taýyqty terisi sypyrylǵan túlkiniń ústine bailap otyrǵyzyp qoiypty. «Myna taýyq tońyp, ólip qalmai ma?» deimin taýyqqa qarap janym ashyp. «Ólmeidi, jemin sap qoiǵam» dedi de, jaibaraqat kóligine qarai bettedi.
Qara taýyqty qap-qara túnniń qushaǵyna qaldyryp, Kókózekke qarai bettep kelemiz. Dalanyń saf aýasy sergitti me, álde dúrildegen kólik kóńilge jelik bere me, Táttimbet aǵamyz sý tógilmes jorǵadai túrli taqyrypta saýal qoidyrmai-aq kósile, sheshile sóileidi. Sóilegende de, Ǵabeń (Ǵabit Músirepov) aitpaqshy, betaldy sóilemeidi, detalmen sóileidi. Birese jylqy, birese ańshylyq, birese tabiǵat jaiynda oi tolǵaidy.
-Ái, Shveitsariia ne kerek? Túrkiia ne kerek? Tarbaǵataiǵa kep, bir juma atqa minshi. Seniń ómiriń sol ǵoi. Álgi bir aitysta aitylǵandai, aqsańdap kelseń, qaqshańdap qaitatyn, saraiyńdy ashatyn, sharshaýyńdy basatyn, sanańdy sergitetin jerdiń jumaǵy ǵoi, bul — Tarbaǵatai. Tarbaǵataida nebir dúnieler jatyr. Kúltegin kezindegi jazbalar deisiz be, tańbaly tastar deisiz be? Bir saiyna kirip ketseń, ái, Shveitsariiany ózim kórgem joq, ózimizdiń Shveitsariia ǵoi, bul — Tarbaǵatai. Shybynsyz jaz. Ańyń bar, aiýyń bar, arqaryń bar. Basqa ne kerek, ei? — dep týǵan jerin tamsana áńgimelep kele jatqanda Smaǵul Sádýaqasovtyń Shyǵys jaiynda tebirene aitqan sózderi esime tústi. 1922 jyly «Órteń» gazetine jariialaǵan «Qazaqstan» atty tanymdyq maqalasynda: «Saryarqanyń kúnshyǵys ońtústigi ór eldegi airyqsha turǵan bir jer. Ol Zaisan, Óskemen ýezderi. Ar jaǵynan Altai taýy, Tarbaǵatai, ber jaǵy Ertis, Zaisan, Marqakól degen ádemi kólder bar. Bul mańaidyń ádemiligi Eýropadaǵy Shýetsariia taýlarynan anaǵurlym ilgeri. Shýetsariia ózine Shýetsariia, Qazaqstannyń ishinde Altaidan ádemi jer joq. Altai – jerdiń jumaǵy, Altai – bizdiń jer. Altaida bolǵan adamda arman joq!» dep tebirengen eken alashtyń ardaqtysy. Rasynda, Shyǵys Qazaqstannyń Shýetsariiadan qai jeri kem?!
Táttimbet Kápuly Úrjar aýdanynyń Kókózek aýylynda turady. Sondaǵy orta mektepte deneshynyqtyrý páninen sabaq beredi. Júirik at qana jaratpaidy, búrkit te ustaidy. Teri ileidi, at taǵalaidy, qamshy, ómildirik, quiysqan, júgen óredi. Tańdy tańǵa uryp qissa-dastan aitatyn óneri de bar. Jaqynda oblys tarihynda tuńǵysh ret Úrjar aýdanynda ótken búrkitshiler saiysyn uiymdastyrýǵa da uiytqy bolǵanyn bireý bilse, bireý bilmes. Uly Muhańnyń Álkei Marǵulanǵa qarata aitqan «Bir ózi bir akademiia» degen áigili sózi eriksiz eske túsedi. Ataqty jazýshynyń bul sózin bir boiyna san ónerdi syidyrǵan Táttimbet Kápuly sekildi azamattarǵa aitsa da, jarasatyn sekildi.
Jubaiy Naǵi Ápiia da on saýsaǵynan óner tamǵan sheber. Alasha toqidy. Quraq kórpe tigedi. Qysqasy, bul áýlet týraly bir maqala emes, bir kitap jazýǵa bolady. Bul maqalamyzda Táttimbet Kápulynyń atqumarlyǵyna, jylqyjandylyǵyna ǵana toqtalýǵa tyrystyq. Ózge de qyrlary jóninde aldaǵy ýaqytta sóz qozǵala jatar.
P.S. Belgili akter Bekjan Turys byltyr Almatyda ótkizgen keshinde «Qazaqtyń ishinen qazaq izdep júrmin» dep aitqan edi. Shalǵai aýylda jatsa da, ulttyq ónerge qylaý túsirmei, salt-dástúrimizdi kóziniń qarashyǵyndai saqtap kele jatqan Táttimbet Kápulyn kórip, tildeskennen keiin akter izdegen qazaqtyń ishindegi qazaqpen jolyqqandai boldym.
Azamat Qasym
Shyǵys Qazaqstan oblystyq «Didar» gazeti
