ٷرجار اۋىلىنىڭ قاق ورتاسىندا اياعىنا ساپتاما ەتٸك, باسىنا پۇشپاق تىماق كيگەن ەڭسەگەي بويلى قازاق كٶزٸمە وتتاي باسىلدى. «دەۋ دە بولسا, ٶتكەندە استانادا شۋ اساۋلاردىڭ ارىنىن باسقان تەتتٸمبەت كەپۇلى اعامىز وسى بولار» دەپ, كٶلٸگٸنە مٸنٸپ كەتكەلٸ جاتقان جەرٸندە بارىپ سەلەم بەردٸم. دەل ٶزٸ ەكەن. وسىلايشا, «جولى بولار جٸگٸتتٸڭ جەڭگەسٸ شىعار الدىنان» دەپ, جٷزدەسۋدٸ ٸشتەي ارمانداپ جٷرگەن اعامىزبەن كٷتپەگەن جەردەن كەزدەستٸك. بٷركٸتشٸلەر سايىسىنىڭ قات-قابات شارۋالارىمەن شاپقىلاپ, اسىعىپ جٷر ەكەن. «بٸر-ەكٸ ساعاتتان كەيٸن كەزدەسٸپ, كەڭٸرەك وتىرىپ سٶيلەسەيٸك, باۋىرىم» دەدٸ دە, كٶلٸگٸنە مٸنٸپ جٷرٸپ كەتتٸ. ايتقانىنداي, ساپتاما ەتٸگٸن سارتىلداتا باسىپ ەكٸ ساعاتتان كەيٸن قاسىمىزدان تابىلدى.
بٸر جىلدا 48 تاي ٷيرەتتٸم
ەڭگٸمەشٸل ەكەنٸ بٸردەن بايقالدى. جىلقى جايىنداعى تاقىرىپقا ويىسپاس بۇرىن, ەۋەلٸ سوناۋ موڭعولييا جەرٸندە, قازاقىلىقتىڭ قايماعى بۇزىلماعان بايانٶلگەي ايماعىندا ٶتكەن بالالىق بۇلا كٷندەرٸن ساعىنا ەسكە الدى.
-اتتىڭ جالىندا, تٷيەنٸڭ قومىندا ٶسكەن قازاقپىز عوي. جايلاۋعا شىققاندا, جايلاۋدان ەتەككە تٷسكەندە تٷيەنٸڭ ٷستٸندە كەبەجەدە وتىراتىنبىز. جۋاس تٷيەنٸڭ قوس قاپتالىنا تٶرت-بەستەن كٸشكەنتاي بالالاردى وتىرعىزىپ قويادى. قانداي عاجاپ, مامىراجاي زامان ەدٸ! جايلاۋعا شىعىپ بارا جاتقاندا الدىڭنان بٸر ٷي كەزدەسسە, سول ٷيدٸڭ ادامدارى ايرانىن الىپ شىعاتىن. قازاقتىڭ كٶشٸ قانداي! جٷكتٸڭ ەڭ ٷستٸن سارىالا سىرماقتارمەن باسىپ, سەن-سالتاناتپەن كٶشەتٸن ەدٸ قازاق ول كەزدە. قازاقتىڭ بايلىعى عوي, بۇل — سىرماق. ول ۋاقتا قازٸرگٸدەي قالى كٸلەمدەر جوق.
جىلقى بالاسىنا قارشاداي كٷنٸمٸزدەن ٷيٸر بولدىق. ەكەم جٷيرٸك ۇستايدى. بٸر-بٸر سايدىڭ باسىندا بٸر-ەكٸ شالدان جاتادى. ٶزدەرٸ سولاي بٶلٸنٸپ العان. قۇر جاتپايدى, اتتاردى سىنايدى. التى-جەتٸ جاستاعى كەزٸم. تٷيە جٷنٸنەن توقىلعان كٷپٸ ٸشٸگٸم, باسىمدا سەڭسەڭ ەلتٸرٸ تىماعىم بار. قوينىما قارما نان تىعىپ بەرەدٸ. «سۋدى دالادان تاۋىپ ٸشەسٸڭ. ەكەڭنەن قالما» دەيدٸ اپام جارىقتىق. سودان شالدىڭ كٶزٸنە تٷسپەي, بٸلدٸرمەي سوڭىنان ەرٸپ وتىرامىن. قاراڭعى تٷسٸپ, شەينەككە موسى ٸلٸنٸپ, شاي ەندٸ قاينادى-اۋ دەگەن كەزدە ساپ ەتٸپ شىعا كەلەمٸن. «وي, ەلگٸ جىندىڭ كەپتٸ» دەيدٸ ەكەمنٸڭ جانىنداعىلار. كٷن — قاراڭعى, قايتا قۋىپ جٸبەرەتٸن ەمەس. «بەرٸ كەل» دەيدٸ ەرٸكسٸز. «قالدىرىپ كەتٸپ ەدٸم ٷيگە. سايتانداي بوپ ساپيىپ قاي ۋاقتا كەلٸپ العان?!» دەپ ەكەم بٸر ۇرسىپ الادى. ٶستٸپ جٷرٸپ ٶستٸك قوي. شالداردىڭ ەڭگٸمەسٸن قۇلاققا قۇيىپ ەرجەتتٸك. قازاقيلىق, اتقۇمارلىق سول ەكەمٸزدەن بەرٸ قاراي جالعاسىپ كەلە جاتىر عوي, — دەپ باستادى ەڭگٸمەسٸن تەتتٸمبەت كەپۇلى.
ەكەسٸنەن بٸر ەلٸ قالمايتىن تەنتەك ۇلدىڭ اتقا دەگەن قۇمارلىعى, اساۋ ٷيرەتۋگە دەگەن قۇشتارلىعى ەۋەلدە قوزى-لاققا شالما تاستاۋدان باستالىپتى.
-باسقانى بٸلمەيمٸن, جىلقىنى ٶزٸم ەرەكشە جاقسى كٶرەمٸن. ەكەم جارىقتىق تا جىلقى دەسە, ٸشكەن اسىن جەرگە قوياتىن. بٸر جىلقى كەتٸپ بارا جاتسا, ەي, الدىنداعى تاماعىن دا ٸشپەيتٸن. سونداي اتقۇمار ادام بولدى. اپام سارلىقتىڭ, بٸز قوداس دەيمٸز عوي, سونىڭ قىلىنان شالما ارقان ەسٸپ بەرەدٸ. ەۋەلٸ قوزى-لاققا شالما تاستاپ ٷيرەندٸك. ودان اۋىلدا بۇزاۋ توقتاتپايتىن بولدىق. قولىمىز سودان ماشىقتاندى عوي. سٶيتٸپ, بٸرتٸندەپ جىلقىعا كٶشتٸك. التىنشىنى بٸتٸرٸپ, جەتٸنشٸگە باراتىن جىلى بٸر جازدا 48 تاي ٷيرەتتٸم. الا جازداي بيەباۋدىڭ باسىندا تايمەن ارپالىستىم. كٷنٸنە بٸر تاي ٷيرەتەم. كٷزدە ساباققا بارعاندا ۇستازىمىز: «جازدا نە ٸستەدٸڭ?» دەپ سۇراعانىندا: «48 تاي ٷيرەتتٸم» دەپ جازعانىم ەسٸمدە.
قۇرىق تيمەگەن اساۋدى قۇلاقتان باسۋ — جٸگٸتتٸڭ جٸگٸتٸنٸڭ عانا قولىنان كەلەتٸن دٷنيە. ٶزٸم سٷيتٸپ ويلايمىن. بىلتىر استانادا اساۋ ٷيرەتۋدەن ٶتكەن رەسپۋبليكالىق تۋرنيردە قورعالجىڭنان ەكەلٸنگەن ىلعي قازاقى, جٷگەن-قۇرىق تيمەگەن, مٸنٸس كٶرمەگەن جىلقىلاردى ٷيرەتتٸك. جۇرتتىڭ بەرٸ «مىنالار نەگە كٸشكەنتاي?» دەپ سۇرايدى. تازاقاندى جىلقى مٶڭكۋشٸ مە ەدٸ?! نە نەرسە شىقسا دا, سول كٸشكەنتايلاردان شىقپاي پا? «جامان ايعىر جاتىرىنا شابار» دەگەن سٶزدٸ قازاق بەكەر ايتپاسا كەرەك. تاي شىقتى, بولدى, ۇرعاشىسى بولسىن, ەركەگٸ بولسىن, ساۋىرلاپ, ٷيٸردەن قۋىپ شىعادى قازاقتىڭ ايعىرى. تازاقاندى جىلقىلاردا ونداي بولمايدى ەكەن. وعان كٶزٸم جەتتٸ. ٶز بالاسىنا دا شابا بەرەدٸ. سوندىقتان اباي اتامنىڭ «ادامنان ەستٸ جانۋار» دەگەن سٶزٸ تەكتٸلٸگٸن جوعالتپاعان قازاقى جىلقىلارعا قاراتا ايتىلسا كەرەك, — دەدٸ دە:
ەلٸك باس, تەرٸس ەزۋ, ەلەڭ قۇلاق,
ٶر كەۋدە, بٶكەن تاناۋ, قۇلان سيراق.
تٸك باقاي, قىسقا بٸتكەن بەرٸك بەلدٸ,
تۇياعى كەرقۇلانعا بٸتەر تۇياق.
قۇس توپشى, بارىس سٷبە, جىلان باۋىر,
بوتا كٶز, كٷدٸر جوتا, بيٸك ساۋىر.
كەڭ قۇرساق, جٸبەك سٸڭٸر, سٸلبٸسٸ كەڭ,
ارشىن تٶس, بٷركٸت قاباق, مٸنەزٸ اۋىر.
جەز باقاي, تەسٸك ٶكپە, الما مويىن,
كەڭ ساعاقتى, سەركە سان, جەلكەسٸ ويدىم.
بٸلەۋلەنٸپ بۇلشىق ەت بٶلەك بٸتكەن,
اراسى الشاق جاتىر قالعابايدىڭ.
تار مىقىندى, تارتىق جون, تالتاق بۇتتى,
جاراعانى سٷمبٸدەي سۇلۋ سىرتتى.
شاشالىعى سٸڭٸرلٸ, تٸك تٸلەرسەك,
مىڭنان بٸرەۋ شىعادى مۇنداي جىلقى, — دەپ ٶلەڭدەتە جٶنەلدٸ. مۇنىڭ سوڭىن الا تاعى بٸر-ەكٸ شۋماق وقىدى. ەكەسٸ كەپ قۇمارۇلىنىڭ جازعان ٶلەڭٸ ەكەن.
تەتتٸمبەت كەپۇلىن بىلتىر استانادا تۇڭعىش رەت ٶتكەن رەسپۋبليكالىق ات ٷيرەتۋ تۋرنيرٸندەگٸ سۋرەتتەرٸنەن كٶرگەنبٸز. جٷگەن-قۇرىق تيمەگەن, باس بٸلمەيتٸن تارپاڭداردى قۇلاعىنان باسىپ تۇقىرتىپ, تىرپ ەتكٸزبەگەن جٸگٸت اعاسىنىڭ قاجىر-قايراتىنا قايران قالعانبىز. بٸر قىزىعى, سول سايىستا ٶزٸ دە اساۋلاردى ٷيرەتۋگە ىقىلاس تانىتىپ, ۇيىمداستىرۋشىلارعا ەمەۋرٸن بٸلدٸرٸپتٸ. «ٸنٸم دەۋلەتكەرەي مەن رامازان سەتتٸباەۆ ەكەۋٸ: «ەي, تەتتٸمبەت, جاسىڭ بولسا 45-كە كەلدٸ. ۇيات قوي مىناۋىڭ» دەگەن سوڭ رايىمنان قايتتىم. ەيتپەسە قورقىپ تۇرعان مەن جوق. ەمبە ەلگٸلەر تاقىمعا دا تولمايدى ەكەن» دەيدٸ 46 جاسقا كەلسە دە, قايراتى قايتپاعان اعامىز ميىعىنان كٷلٸپ.
شۋ اساۋلاردى جٷگەن-قۇرىقسىز, ەر-تۇرمانسىز ٷيرەتكەن سايىسقا موڭعولييادان دا جٸگٸتتەر كەلٸپتٸ. موڭعولييانىڭ ٸشكٸ ٶلكەسٸنە, ۇلانباتىرعا بارىپ, ٷنەمٸ اساۋ ٷيرەتٸپ, چەمپيون بولىپ جٷرگەن قازاق جٸگٸتٸ استانادا دا سول بيٸكتەن كٶرٸنٸپتٸ. مۇنداي سايىس ەلٸمٸزدە العاش رەت ۇيىمداستىرىلسا, موڭعولييادا وسىمەن تٶرتٸنشٸ مەرتە ٶتكٸزٸلٸپ وتىر ەكەن.
-موڭعول جىلقىلارى قاتتى مٶڭكيدٸ. مەن بۇرىندارى اساۋعا جٷگەن-قۇرىقسىز مٸنەتٸنمٸن. 92-دە ەلگە كەلگەندە ات ٷستٸندە وتىرىپ بوس جٷرگەن باسقا اتقا ارقان تاستاپ جٸبەرٸپ, قارعىپ مٸنٸپ الاتىنمىن. تٸپتٸ, ساۋىرىنا قولىمدى قويىپ, سەكٸرٸپ مٸنگەن كەزدەرٸم دە بولدى. قازٸر جاسىمىز كەلٸپ قالدى عوي. «قارتايعاندا ەرلٸگٸڭدٸ ايتپا» دەيدٸ, — دەپ ەسكە الادى اساۋدى جٷگەن-قۇرىقسىز مٸنگەن اساۋ كٷندەرٸنە كٶز جٷگٸرتٸپ.
بۇل كٸسٸنٸڭ تاعى بٸر ەرەكشەلٸگٸ, ەدەتتەگٸدەي ناۋرىز نەمەسە ٶزگە دە مەرەكەلەر, ەرتٷرلٸ كونتسەرتتەر, قويىلىمدار كەزٸندە عانا ەمەس, ۇلتتىق كيٸمدەردٸ ٷنەمٸ كيٸپ جٷرەدٸ. ەسٸرەسە, قىس مەزگٸلٸندە ساپتاما ەتٸگٸ مەن پۇشپاق تىماعىن, قاسقىر ٸشٸگٸن ٷستٸنەن تاستامايدى.
— ۇلى دالا ەلٸنٸڭ ۇرپاعىمىز دەيمٸز. ۇلى دالانىڭ قازاعى قانداي بولدى? ۇلى دالا قازاعىنىڭ كيگەن شاپانىنىڭ بٸر جاق ٶڭٸرٸ جەرگە تٶسەنٸش, بٸر جاق ٶڭٸرٸ جامىلعى رٶلٸن اتقارعان. جاۋگەرشٸلٸك زاماندا سويىلمەن كٶبٸنە تٸزە مەن شىنتاقتان سوعاتىن بولعان. ساپتاما ەتٸك بٸر جاعى, سوققىدان قورعاعان. ەكٸنشٸدەن, تٸزەڭە دەيٸن جاۋىپ تۇرادى, جىلى ۇستايدى. قازاقتىڭ كٶبٸ تٸزەدەن كەتەدٸ عوي. مەن ساپتاما ەتٸگٸمدٸ مەشينەمەن جٷرگەندە دە كيە بەرەمٸن. ٷيرەنٸپ العام. جاي اياق كيٸم كيسەم, جەل سوعادى. مەكتەپكە دە كيٸپ بارامىن. دەنە تەربيەسٸنەن ساباق بەرەمٸن عوي. مەكتەپكە كٸرگەننەن كەيٸن كروسسوۆكامدى كيٸپ الامىن. كٶپ بالالار تاڭدانا, تامسانا قارايدى, — دەيدٸ ۇلتتىق كيٸمٸمەن كٶپگە ٷلگٸ بوپ جٷرگەن كەيٸپكەرٸمٸز.
تۋماعان قۇلىنعا قۇدا تٷسكەن
وڭ جاقتاعى سۋرەتتە — بيەنٸڭ ٸشٸندەگٸ ساۋداعا تٷسكەن كٶك جورعا ات. ٷستٸندە — دەۋلەتكەرەي كەپۇلى. سول جاقتاعى سۋرەتتە — اعاسى رەشيتەلٸ كەپۇلى
تەتتٸمبەت كەپۇلىنىڭ اتقا دەگەن ايرىقشا قۇمارلىعى ەكەسٸنەن دارىسا كەرەك. اقىندىعىمەن, اتبەگٸلٸگٸمەن, ۇستازدىعىمەن تانىلعان ەكەسٸنٸڭ اتقۇمارلىعى, جىلقىجاندىلىعى سونشا, تٸپتٸ, تۋماعان بيەنٸڭ ٸشٸندەگٸ قۇلىنعا ساۋدا جاساعان كەزدەرٸ دە بولىپتى.
-1982 جىلى بولعان وقيعا ەدٸ بۇل. 12-13 جاستاعى شاعىم. بايكٶل دەگەن كٶلدٸڭ تەرٸسكەي جاعىندا وتىرامىز. سول كٶلدٸڭ جاعاسىندا, كيٸز ٷيدە دٷنيەگە كەلگەنبٸز عوي بەرٸمٸز. وسى جىلى بٸر ٷلكەن بەيگە ٶتەتٸن بولىپ, ەكەم كٷرەڭتٶبەل جورعا اتىن جاراتىپ, جارىسقا ەزٸرلەنٸپ جٷردٸ. جارىسقا دەل بٸر كٷن قالعاندا تاڭەرتەڭ تۇرسا, بٸرەۋلەر جورعا اتتىڭ اياعىنا شەگە قاعىپ كەتٸپتٸ. مۇنى كٶرگەن ەكەم كٶزٸنٸڭ جاسىنىڭ كٶل قىلىپ, قاتتى قامىقتى. كٷرەڭ اتتىڭ نوقتاسىن شەشٸپ, قويا بەردٸ دە, ٶزٸ ٷيدە جاتىپ الدى. قۇلا اتتى دا بوساتىپ جٸبەردٸ. سٶيتٸپ, بٸردە-بٸر بەيگەنٸ جٸبەرمەيتٸن ەكەم جارىسقا بارا الماي قالدى. ەلدٸڭ بەرٸ تويعا كەتٸپ جاتتى. سودان ەكەم بٸر كٷنٸ تاۋعا شىعىپ كەتتٸ. 15 كٷندەي ٷيگە كەلمەدٸ. اپام جارىقتىق: «ەكەلەرٸڭ كەلمەدٸ عوي» دەپ قويادى. بٸر كٷنٸ كەلدٸ. قاسىندا كٶك اتقا مٸنگەن, قوس قاپتالىنا سۋىر تەڭدەگەن, موينىنا مىلتىق اسىنعان حاميتحان دەگەن كٸسٸ بار. شەشەمە: «تاماعىڭدى قامدا» دەدٸ. داستارقان جايىلدى. بٸر ۋاقىتتا ەكەم انا كٸسٸگە مىڭ جارىم تەڭگە بەردٸ. سٶيتسەم, ەلٸ تۋماعان بيەنٸڭ ٸشٸندەگٸ قۇلىنعا ساۋدا جاساپ كەلگەن ەكەن عوي ەكەم جارىقتىق. سول بيە كەلەسٸ جىلى قۇلىندادى. سول قۇلىن كەيٸن تالاي الاماننىڭ الدىن بەرمەگەن اتاقتى كٶكجورعا ات (اتى – تايقىزىل – ا.ق) بولدى.
سول كەزدە ەل اراسىنا اڭىز بوپ تاراعان بۇل وقيعا تۋرالى:
ەكە, سەن قوجاناسىر ەكەنسٸڭ عوي,
قۇدا تٷسەتٸن قۇلىنعا تۋماعان ەلٸ, — دەپ جازعان دەۋلەتكەرەيدٸڭ ٶلەڭٸ بار.
سول كٶكجورعا اتتىڭ بٸزدٸڭ ەۋلەت موڭعولييادان قازاقستانعا كٶشكەن كەزدەگٸ كٶزٸنەن اققان جاسىن كٶرسەڭٸز عوي. مالدىڭ بەرٸن سوندا قالدىرۋعا تۋرا كەلدٸ عوي. سونى كەيدە ەسكە تٷسٸرگەندە ٶزٸمٸز دە كٶزٸمٸزگە جاس الامىز, — دەپ تەبٸرەنە ەسكە العان تەتتٸمبەت اعامىز ەكەسٸنٸڭ جاراتقان جٷيرٸكتەرٸ — الاياق اتتىڭ 31, كٶك الا جورعانىڭ 32 رەت بەيگەدەن كەلگەنٸن, وسى ەكٸ اتتىڭ باسىن تۋعان ٸنٸسٸ دەۋلەتكەرەيدٸڭ موڭعولييادان اتامەكەنگە ارنايى الىپ كەلگەنٸن ايتتى. ەكٸ جٷيرٸك اتتىڭ باس سٷيەكتەرٸ قازٸر استانادا تۇر. ۇشاققا سالعان كەزدە ونداعىلار: «مىناداي توۆاردى بٸرٸنشٸ رەت كٶرٸپ تۇرمىز» دەپ قاتتى تاڭعالىپ, باستارىن شايقاعان كٶرٸنەدٸ. مٸنە, جىلقىعا دەگەن, اتا-بابا دەستٷرٸنە دەگەن قۇرمەت وسىنداي بولسا كەرەك. «وسى جٷيرٸكتەر جايىندا «ەكەمنٸڭ تۇلپارلارى» دەگەن اتپەن كٸتاپ جازسام با دەگەن ويىم بار» دەيدٸ تەتتٸمبەت كەپۇلى.
اۋدان ورتالىعىنداعى دەمحانالاردىڭ بٸرٸندە بٸرەر ساعات ەڭگٸمەلەسكەننەن كەيٸن «كٶكٶزەككە جٷر. داستارقانىمىزدان دەم تات» دەپ ٷيٸنە شاقىردى. كٶز بايلانعان كەز. ٶڭكيگەن «دجيپپەن» قالىڭ قارعا ورانعان القاپتى قاق جارعان اسفالت جولمەن ىزعىتىپ كەلەمٸز.
باعاناعى داستارقان باسىنداعى جىلقى جايىنداعى ەڭگٸمە كٶلٸكتە جالعاستى. كەيٸپكەرٸم ەڭگٸمەنٸڭ مايىن تامىزىپ كەلەدٸ. جىلقى تۋرالى ەڭگٸمە ادامدى جالىقتىرماي ما, ەلدە ايتۋشى شەبەر مە? «جەنٸبەك ەن سالادى, اقسەلەۋ تامسانادى» دەگەندەي, تامسانا تىڭدايمىن.
…ون جاسقا كەلگەن اتتا ويماقتاي مٸن بولمايدى. ون جاس جىلقىنىڭ ناعىز بابىنا كەلەتٸن شاعى. بٸز قۇنانىندا, دٶنەنٸندە بەيگەگە قوسىپ جاتامىز. تاي مەن قۇناندى جارىستىرامىز. «اتتىعا ەرٸپ جاياۋدىڭ تاڭى ايىرىلىپتى» دەگەندەي, سودان كەيٸن تولىق جەتٸلمەگەن جىلقى قولتىعىن دا سوزادى, ٶكپەسٸن دە ٶشٸرەدٸ. جۋان اتتىڭ اتى – جۋان ات. «بەستٸسٸندە بەلٸن شەش» دەپ قازاق بەكەر ايتپايدى. بەستٸسٸندە قازاق جىلقىنى جارىسقا قوسپايدى. «بەستٸنٸڭ بەتٸنەن ساقتا» دەيدٸ. مۇنى نەگە ايتادى? بەس جاس — جىلقىنىڭ مٷشەلٸ. مٷشەلٸندە زورىقتىرۋعا, قيناۋعا بولمايدى.
…جٷيرٸك اتتى باپتاۋعا ەكٸ-ەكٸ جارىم ايداي ۋاقىت قاجەت. ەۋەلٸ ەتٸن قاتىراسىڭ. مەيٸزدەي بوپ قاتقان جىلقى ەشقاشان ارىمايدى. البارىندى جىلقىلار تەز ارىقتايدى. تاعى بٸر ەسكەرەر دٷنيە — سەمٸز جىلقىنى ارقانداۋعا بولمايدى. مۇنداي جىلقى قوزعالماي تۇرعاننان كەيٸن بٷيٸردەگٸ قازىنى دەنەگە جيناپ, توپقازى بوپ قالادى. قازى ٷستٸگە قاراي جينالعاننان كەيٸن تىنىس الۋى قيىنداپ, جىلقى شابا المايدى. قازاقتىڭ «ٶي, سەنٸڭ اتىڭ توپقازى بوپ تۇر. شاپپا» دەپ جاتاتىنى سوندىقتان.
… جىلقى — ٶتە نەزٸك, سەزٸمتال جانۋار. مٸنٸس بەرۋٸ قالاي ٷيرەتۋٸڭە, باپتاۋىڭا بايلانىستى. جٷيرٸك اتتى دا سپورتشى سەكٸلدٸ تەربيەلەۋ كەرەك. ٷنەمٸ شىنىقتىرىپ وتىرۋ قاجەت. مىسالى, بٷگٸن 3 شاقىرىم جٷرسەڭ, بٸر كٷن تىنىقتىرىپ الىپ, 5 شاقىرىم جٷرۋ كەرەك. سٶيتٸپ, قوسىپ وتىرساڭ, تاڭ اتقاننان كەش باتقانشا, قانشا شاپسا دا, شالدىقپايتىن, شارشامايتىن بولادى. سوسىن جىلقىنىڭ اششى تەرٸن, باتپاق تەرٸن الۋ قاجەت. اتقا جەمدٸ دە كٶپ بەرۋگە بولمايدى. قانى بۇزىلادى.
…قىستا جٷيرٸك اتتى تويىندىرعان لەزٸم. جٸلٸك مايىن اعارتۋ قاجەت. جٸلٸك مايى ٷزدٸككەن جىلقى شاپپايدى. قىستاي دەمالىپ تۇرعانى جٶن. اراسىندا مٸنٸپ قويۋ كەرەك, بٸراق شاپپايسىڭ. ارا-تۇرا ارپا بەرٸپ قوياسىڭ. ودان كەيٸن سۇلىمەن قايىراسىڭ. سۇلى اتقا كٶپ كٷش بەرمەيدٸ, سىرتىن عانا سۇلۋلايدى, جٷرەكتٸڭ مايىن الادى. جٷرەكتە ماي بولسا, جىلقى شاپپايدى.
تۇلپاردىڭ توعىز تٷرٸ
ەكەسٸنٸڭ قاسىندا كٶپ جٷرٸپ, اقىلىن كٶپ تىڭداپ, جىلقىنىڭ قىرى مەن سىرىنا ەبدەن قانىققان تەتتٸمبەت كەپۇلى اياعىنا جەم تٷسكەن اتتاردى ٶزٸ ەمدەيدٸ ەكەن. اتتىڭ اياعىنان عانا ەمەس, قۇيرىعىنىڭ ۇشىنان دا, تاڭدايىنان دا قاندى ٶزٸ الادى. اياعىنا جەم تٷسكەن جىلقىنىڭ بەلگٸسٸ جەم تٷسكەن اياعىن كٶسٸپ نەمەسە جيٸ-جيٸ سٷرٸنە بەرەتٸن كٶرٸنەدٸ.
جىلقىنىڭ تالاق دەگەن دە اۋرۋى بار. ونداي كەزدە جىلقىنىڭ كٶكباۋىرىنا سىرتىنان بٸز شانشۋ كەرەك. تەتتٸمبەت كەپۇلىنىڭ ايتۋىنشا, اتتىڭ كٶكباۋىرى وڭ جاقتا, بيەنٸكٸ سول جاقتا بولادى.
-قازاق سيىرعا اشۋلانعان كەزدە «قاراسان كەلگٸر», جىلقىعا «تالاعىڭ تٷسكٸر» دەپ قارعاپ جاتادى. تالاق بولعان جىلقىنىڭ كٶكباۋىرى ٸسٸنٸپ كەتەدٸ. بٸز شانسىساڭ, امان قالادى. مەن شانشي الامىن. ەكەمنٸڭ ٷيرەتكەندەرٸ عوي, — دەيدٸ اتبەگٸ.
جاستايىنان سان الاماندا بەيگەگە شاپقان كەيٸپكەرٸمٸز ناعىز جٷيرٸك اتتا سىن بولمايتىنىن, ولپى-سولپى كەلەتٸنٸن ايتادى.
ەكەسٸ كەپ قۇمارۇلى «ىرعايلى جارتاس» اتتى كٸتابىندا:
ويدى قىستاپ, قىر كٷزەپ,
ساقتانعان جەل ٶتٸنەن.
قىسىر سٷتٸ بوي تٷزەپ,
اردا ەمٸپ جەتٸلگەن –
سٷت جٷيرٸكتەر كەلٸپتٸ.
جاز جٸبەرٸپ, كٷز مٸنٸپ,
اپاي تٶستٸ جايلاعان.
جٸلٸك مايى ٷزدٸگٸپ,
ارىپ جونى تايماعان –
ەت جٷيرٸك تە كەلٸپتٸ.
قىسقا مويىن, ارشىن تٶس,
كٷدٸرگە شاپسا مايرىلماس.
ەرٸ مىقتى, ەرٸ مەس,
التى اي مٸنسە ارىماس –
مۇز بٷيرەك تە كەلٸپتٸ.
قىل ساعاقتى ساندالگەر,
سىلاڭ اياق, كەرٸم سال.
شاماسى بار ەۋدەمجەر,
سۇڭعاق مويىن, نەزٸك بەل –
ۇشقىرىڭ دا كەلٸپتٸ.
سابا قۇرساق, سالما تٶس,
جازىق ساۋىر, تارتىق بەل,
كەڭ ماڭدايلى, كەشكٸل باس,
جەلٸپ كەتسە جەتپەس جەل –
كٷدٸرٸڭ دە كەلٸپتٸ.
سەركە ساندى, قوي بٷيرەك,
كٷدٸر جوتا كٷرەڭشە,
ەرٸ جۋاس ھەم جٷردەك –
تىقىرشىماس مٸنگەنشە –
ساندالىڭ دا كەلٸپتٸ.
قىزدىرا الماس ەۋدەمجەر,
قۇلجا مويىن تٶڭٸرەك,
قازان ساۋىر, قاقپان بەل,
جەلٸك كەتسە جەتپەس جەل –
شومبالىڭ دا كەلٸپتٸ, — دەپ جٷيرٸك اتتى 9 توپقا بٶلەدٸ.
جىلقىعا قاتىستى ىرىمدار مەن تىيىمدار
*جٷيرٸك اتپەن وتار قويدىڭ الدىنان شاۋىپ شىعۋعا بولمايدى. اتتىڭ باعى, مەسەلٸ قايتادى.
*جٷيرٸك اتپەن قاسقىر سوعۋعا دا بولمايدى. قاسقىر سوققان جٷيرٸكتٸڭ بەيگەدە جولى بولمايدى.
*جٷيرٸك اتپەن قاشاعان قۋمايدى.
* ەيەل ادامدى جٷيرٸك اتقا مٸنگٸزبەيدٸ.
*كٷزدٸكٷنٸ تويىنعان جىلقىنى قاتتى قۋۋعا بولمايدى. قازىسى ايىرىلىپ كەتەدٸ.
جورعا بولاتىن جىلقى جەتٸ كٷنگە دەيٸن اياقتانبايدى
1986 جىلى جازدا موڭعولييانىڭ بايانٶلگەي ايماعىندا قاتتى جاڭبىر جاۋىپ, سۋ تاسىپتى. جاڭبىر باسىلعاننان كەيٸن جۇرت اعىسى قاتتى قوبدا ٶزەنٸنٸڭ ارالىندا قالىپ قويعان جىلقىلاردى ايداپ كەلۋ ٷشٸن حاۋاننىڭ فايزوللاسى دەگەن سۋدا بالىقشا جٷزەتٸن جٸگٸتتٸ جۇمسايدى. ارالعا جەتكەن فايزوللا جىلقىلاردى بٸر-بٸرلەپ سۋعا قاراي ايدايدى. سۋعا الدىمەن تٷسكەن ساقا بيەلەر قۇلىندارىن قورعاشتاپ, يەگٸنٸڭ استىنا الىپ, ٶزدەرٸ ٶزەننٸڭ اعىس جاعىنا شىعىپ, جاعاعا شىعىپ جاتادى. بٸر مەزەتتە سۋعا تٷسكەن قۋلىق بيەنٸڭ قۇلىنىن اعىس اعىزىپ الا جٶنەلەدٸ. وسى كەزدە تورتٶبەل ايعىر كٶمەككە ۇمتىلادى. اعىپ بارا جاتقان قۇلىندى قۋىپ جەتٸپ, تاناۋىمەن جانتالاسا جاعاعا قاراي يتەرەدٸ. جارقاباققا جاقىن كەلگەنٸمەن, ٶزەننٸڭ تەرەڭ يٸرٸمٸ جاعاعا شىعۋعا بوي بەرمەيدٸ. وسى كەزدە ادام ايتسا سەنگٸسٸز وقيعا ورىن الادى. تورتٶبەل ايعىر قۇلىندى جەلكەسٸنەن تٸستەپ الىپ جاعاعا لاقتىرادى. سٶيتٸپ, ٶزٸنەن تاراعان قۇلىندى امان الىپ قالادى.
-بۇل – شىن بولعان وقيعا. بايانٶلگەي ايماعىنداعى قوبدا ٶزەنٸنٸڭ شەجٸك دەگەن جەرٸندە بولعان. ونداعى جۇرت ەلٸ كٷنگە دەيٸن اڭىز قىلىپ ايتادى. مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىن? بٷگٸنگٸ كٷنٸ بٸز ٶز ۇرپاعىمىزعا وسى جىلقى قۇرلى, مال ەكەش مال قۇرلى مەيٸرٸم تانىتا الماي, دەرەتحاناعا تاستاپ, كٶلٸكتٸڭ تەرەزەسٸنەن لاقتىرىپ جاتقان جوقپىز با? قۇلىنى ٷشٸن جانىن قييۋعا دەيٸن بارعان ايعىردىڭ ەرەكەتٸ اليمەنت تٶلەمەي قاشىپ-پىسىپ جٷرگەن ەكەلەرگە ٷلگٸ ەمەس پە? وسىنىڭ بەرٸن ويلاساڭ, مىنا جالپاق جالعانعا سىيماي كەتەسٸڭ. «ٸش قازانداي قاينايدى, كٷرەسەرگە دەرمەن جوق», — دەپ كەشەگٸ تاقىم تولتىرىپ ات مٸنٸپ, اۋىز تولتىرىپ سٶز ايتۋدى مەرتەبە ساناعان قازاقتىڭ بٷگٸنگٸ ۇرپاعىنىڭ ۇساقتالىپ, قاتىگەزدەنٸپ كەتكەنٸن قىنجىلا جەتكٸزدٸ.
بٸردە بٸر ٷيٸر جىلقى جوعالىپتى دەسەدٸ. ٸلە-شالا قۋعىنشىلار دا جوعالعان جىلقىنىڭ سوڭىنان ٸزگە تٷسەدٸ. ولاردىڭ اراسىندا بٸر جاۋىرىنشى بولعان ەكەن. جاۋىرىنعا قاراپ وتىرىپ ايتىپتى دەيدٸ: «بۇلار توقتامايدى. ٸشٸندە مەن سەكٸلدٸ بٸر جاۋىرىنشى-باقسىسى بار. بٸر اقىل ايتايىن. «تەگٸس اتتارىڭنان تٷسٸپ, اتتارىڭدى تەرٸس تاعالاپ, تەرٸس ەرتتەپ مٸنٸڭدەر» دەيدٸ. سەرٸكتەرٸ ايتقانىن بۇلجىتپاي ورىندايدى. سوندا جىلقىنى ايداپ بارا جاتقان جٸگٸتتەردٸڭ ٸشٸندەگٸ جاۋىرىنشى: «قايتىپ كەتتٸ بۇلار. بٸر قىسىردىڭ تايىن سويىپ, وسى جەردە دامىلدايىق» دەيدٸ جاۋىرىنىنا كٶز سالىپ, كٶڭٸلٸ جايلانعانداي بولىپ. الايدا بۇل قۋانىشى ۇزاققا سوزىلمايدى. قىسىردىڭ تايىن ەندٸ جەگەلٸ جاتقاندا قۋعىنشىلار ٷستٸنەن كەپ تٷسەدٸ. سوندا قۋعىنشىلاردىڭ اتتارىن تەرٸس تاعالاپ, ەرتوقىمدارىن تەرٸس ەرتتەپ مٸنگەنٸ ەلگٸ جاۋىرىنشىعا تەرٸس تٷسكەن ەكەن. قايتىپ كەتتٸ دەپ ويلاعان. وسى ەڭگٸمەنٸ ايتىپ بەرگەن تەتتٸمبەت اعامىز: «قازٸر جاۋىرىنعا, ايعا, كٷنگە قاراپ بولجايتىن مۇنداي ادامدار جوق دەۋگە بولاتىن شىعار. قازاق مال شارۋاشىلىعىمەن بٸتە قايناسىپ ٶستٸ عوي. ٶلە جاتقان قازاعىڭ كٷننٸڭ جاۋاتىنىن, اۋا-رايىنىڭ بۇزىلاتىنىن, اي مەن كٷننٸڭ قورالانىپ, قۇلاقتانعانىن جاقسى بٸلگەن. «اي قورالانسا, ايىرىڭدى سايلا, كٷن قورالانسا, كٷرەگٸڭدٸ سايلا دەيدٸ قازاق. كٷن قورالانسا, كٷن سۋىتادى, اي قورالانسا, كٷن جىلىنادى. قار جاۋادى. قازٸر ينتەرنەت دەگەن بەلەنٸ تاۋىپ الدىق قوي. بۇرىنعى ەجەلەرٸمٸز قايدا, اتالارىمىز قايدا? بەرٸن ايتىپ وتىراتىن. ول كٸسٸلەر دە ازايىپ كەتتٸ. «ەسٸك الدىندا تٶبەڭ بولسا, ەرتتەپ قويعان اتپەن تەڭ, اۋىلىڭدا قارتىڭ بولسا, جازىپ قويعان حاتپەن تەڭ» دەگەن زاماننان كەتٸپ بارامىز عوي. مەپەلەپ ٶسٸرگەن ەكە-شەسٸن قارتتار ٷيٸنە اپارىپ تاستايدى. اندا اپارىپ تاستايدى, مىندا اپارىپ تاستايدى. قاراپ تۇرساڭ, سونىڭ بەرٸ شەنەۋنٸكتەر, وقىعان-توقىعان ازاماتتار, — دەپ قۇنى كەتە باستاعان قۇندىلىقتارىمىزعا قاتىستى دا ويىن بٸلدٸردٸ.
اتتىڭ سىرىنا قانىق ازامات ٶزٸ دە جٷيرٸك جاراتادى. جاقىندا قوماقتى قارجىعا جارتىلاي تازاقاندى جورعا ساتىپ ەكەلٸپتٸ. جورعا دەمەكشٸ, جورعانىڭ دا جۇرت بٸلمەيتٸن قىرى مەن سىرى كٶپ ەكەن.
-جورعا – ٶتە سەزٸمتال, كٸرپيياز جانۋار. يەسٸنٸڭ ايالاپ, مەپەلەپ مٸنگەنٸن قالايدى. جورعا ٶز يەسٸنٸڭ مٸنەز كٶرسەتٸپ, تٸزگٸنٸن بٸر سٸلكٸگەنٸنٸڭ ٶزٸن ٷش جىلعا دەيٸن ۇمىتپايدى دەسەدٸ. مىقتى جورعا بولاتىن جىلقى تۋعان كەزدە ٷش-تٶرت, كەيدە جەتٸ كٷنگە دەيٸن اياقتانبايدى. كەيبٸرەۋلەر مۇنى جاماندىققا جورىپ, «كەم تۋعان ەكەن» دەپ بٸلمەستٸكپەن باۋىزداپ تاستاپ جاتادى. قاتتى جورعا بولاتىن جىلقى جەتٸ كٷنگە دەيٸن ەكٸ ادىم الا الماي, ەنەسٸن قاسقىر سەكٸلدٸ الدىڭعى ەكٸ اياعىمەن تۇرىپ ەمەدٸ ەكەن. اياقتارى مايماقتاۋ كەلەدٸ. مەسەلەن, ەكەم تۋماي جاتىپ قۇدا تٷسكەن قۇلىن تۋعان كەزدە ٷش كٷنگە دەيٸن اياقتانباي, ارتقى ەكٸ اياعىن كٶتەرە المادى. جورعا دەگەنٸڭٸز — جىلقىنىڭ كەمتارى. ەكٸ جىلقىنىڭ بٸرٸ جورعا بولا بەرمەيدٸ. سيرەك كەزدەسەدٸ, — دەيدٸ ٶزٸ دە تايپالتىپ جورعا مٸنگەندٸ جاقسى كٶرەتٸن كەيٸپكەرٸمٸز.
جىلقىنى بٸر كٸسٸدەي بٸلەتٸن تەتتٸمبەت كەپۇلى اتتى دەل ەكەسٸندەي كٷتٸپ, باپتاي المايتىنىن جاسىرماي ايتتى. «ٶتٸرٸك ايتۋعا بولمايدى. ەكەمنٸڭ ات كٷتٸسٸ, ات مٸنٸسٸ بٶلەك بولاتىن. «بالام, ادامنىڭ دەۋٸرٸ جٷرەتٸن, تاسى ٶرگە دومالايتىن كەزدەرٸ بولادى. ون جىلداي جاراتقان جٷيرٸكتەرٸم بەيگەنٸڭ, انالارىڭ — ەگەۋحاننىڭ ايتىستىڭ الدىن بەرمەگەن شاقتاردى باستان ٶتكەردٸم» دەپ وتىراتىن ەدٸ ەكەم. وسى سٶز ويىما جيٸ ورالا بەرەدٸ. ەكەم بٸردە بايانٶلگەي ايماعىنىڭ 20 جىلدىعىنا الااياق ات پەن كٶك الا جورعانى بەيگەگە اپارا جاتادى. «تاڭعا جاقىن كٶزٸم ٸلٸنٸپ كەتكەن ەكەن. الااياق ات تا تٶرت اياعىن سٸرەپ تۇرىپ دەمالىپ جاتىر ەدٸ. ەرتەڭٸندە — بەيگە. تٷسٸمدە الااياق اتتىڭ ماڭدايىنا كٷن تٷسٸپ تۇر ەكەن. سونى كٶرٸپ, ويانىپ كەتكەنٸمدە, الااياق ات دٷر سٸلكٸنٸپ, ورنىنان تٸك تۇرىپ, كٸسٸنەپ جٸبەردٸ دە, راۋانداپ اتىپ كەلە جاتقان كٷنگە قارادى» دەيتٸن ەدٸ ەكەم سول عاجايىپ وقيعانى تاڭدانا ەسكە الىپ. بەيگە اتتىڭ بٸر بەلگٸسٸ تاڭ راۋانداپ اتىپ كەلە جاتقاندا تاڭنىڭ ارايىنا جەنە كەشكە الاۋلاپ كٷن باتىپ بارا جاتقان كەزدە قوس قۇلاعىن تٸگٸپ, كٷننٸڭ شاپاعىنا قاراپ تۇراتىنىندا ەكەندٸگٸن ايتادى اتبەگٸ. جىلقىنىڭ كٶزٸنەن جاس اعىپ, جىلايتىن كەزٸ دە بولادى. ەكەسٸنٸڭ اياعىنا شەگە قاعىلعان كٷرەڭ جورعاسى كەيدە بەيگەگە قوسىلماي قالعان كەزدەردە يەسٸنٸڭ ٷزەڭگٸدەگٸ اياعىنىڭ باسىن قىرشىپ, «مەنٸ بەيگەگە قوسپادىڭ» دەگەندەي مٸنەز كٶرسەتٸپ, شامىرقانىپ, ٷزەڭگٸنٸ قارش-قارش شاينايدى ەكەن.
ايتا بەرسەك, جىلقىنىڭ ەستٸلٸگٸن كٶرسەتەتٸن وقيعالار كٶپ. قانشاما شاقىرىم, تٸپتٸ, باسقا مەملەكەتتەن تۋعان جەرٸنە قايتىپ كەلگەن جىلقىلار جايىندا دا ەستٸگەنبٸز. بٸراق بيەنٸڭ ٸشٸندە كەتكەن قۇلىننىڭ تۋعان جەرٸنە قايتىپ كەلۋٸن ەستۋٸڭٸز بار ما?
-بيەنٸڭ ٸشٸندە كەتكەن قۇلىن دا تۋعان جەرٸن ٸزدەيدٸ. بۇل -جىلقىنىڭ تۋعان جەرٸنە دەگەن ەرەكشە قۇرمەتٸ. بٸر مىسال ايتايىن. شەۋەشەكتە بٸر باسىنا 700-800 جىلقى بٸتكەن بايدىڭ ٷيٸرٸنٸڭ سىرتىنا بٸر بەستٸ ات كەلٸپتٸ دەيدٸ. قارايدى, ەنٸ بٶلەك, تاڭباسى بٶلەك. باي شوشىپ قالىپ, باس جىلقىشىنى شاقىرتىپتى. «مىناۋ قوڭىر بەستٸ نەعىلعان جىلقى? مەنٸڭ تاڭبام جوق. بٸراق مەنٸڭ جىلقىما تٷستەس» دەيدٸ باي. سوندا قارت جىلقىشى: «و-و-و, بايەكە, وسىدان بەس جىل بۇرىن وسى ٷيٸردەن بٸر بايتالدى ۇرلاپ كەتٸپ ەدٸ. مىناۋ سونىڭ ٸشٸندە كەتكەن قۇلىن, تۋعان توپىراعىنا تارتىپ, ٶزٸنٸڭ ٷيٸرٸنە كەلٸپ, قوسىلىپ تۇرعانى عوي» دەپتٸ. مٸنە, جىلقىنىڭ قاسيەتتٸلٸگٸ, ەستٸلٸگٸ, تەكتٸلٸگٸ, — دەيدٸ جىلقى بالاسىنىڭ جۇرت كٶپ بٸلە بەرمەيتٸن تاعى بٸر سىرىن اشقان كەيٸپكەرٸمٸز.
تارباعاتايعا اقساڭداپ بارساڭ, قاقشاڭداپ قايتاسىڭ
ىزعىتىپ كەلە جاتقان كٶلٸك كٸلت توقتادى. «ٶتٸپ كەتتٸك پە, ەي?» دەيدٸ ەڭگٸمەلەسۋشٸم جان-جاعىنا كٶز سالىپ. «يە, نە بوپ قالدى?» دەيمٸن مەن تٷككە تٷسٸنبەي. «ەلگٸ مەنٸڭ تورىم بار عوي» دەيدٸ. سٶيتسەم, بٷركٸتتٸ قولعا تٷسٸرۋ ٷشٸن تور قۇرىپ قويىپتى. كٶلٸكتەن تٷسٸپ, قالىڭ قاردى ومبىلاپ تورعا باردىق. بايعۇس قارا تاۋىقتى تەرٸسٸ سىپىرىلعان تٷلكٸنٸڭ ٷستٸنە بايلاپ وتىرعىزىپ قويىپتى. «مىنا تاۋىق توڭىپ, ٶلٸپ قالماي ما?» دەيمٸن تاۋىققا قاراپ جانىم اشىپ. «ٶلمەيدٸ, جەمٸن ساپ قويعام» دەدٸ دە, جايباراقات كٶلٸگٸنە قاراي بەتتەدٸ.
قارا تاۋىقتى قاپ-قارا تٷننٸڭ قۇشاعىنا قالدىرىپ, كٶكٶزەككە قاراي بەتتەپ كەلەمٸز. دالانىڭ ساف اۋاسى سەرگٸتتٸ مە, ەلدە دٷرٸلدەگەن كٶلٸك كٶڭٸلگە جەلٸك بەرە مە, تەتتٸمبەت اعامىز سۋ تٶگٸلمەس جورعاداي تٷرلٸ تاقىرىپتا ساۋال قويدىرماي-اق كٶسٸلە, شەشٸلە سٶيلەيدٸ. سٶيلەگەندە دە, عابەڭ (عابيت مٷسٸرەپوۆ) ايتپاقشى, بەتالدى سٶيلەمەيدٸ, دەتالمەن سٶيلەيدٸ. بٸرەسە جىلقى, بٸرەسە اڭشىلىق, بٸرەسە تابيعات جايىندا وي تولعايدى.
-ەي, شۆەيتسارييا نە كەرەك? تٷركييا نە كەرەك? تارباعاتايعا كەپ, بٸر جۇما اتقا مٸنشٸ. سەنٸڭ ٶمٸرٸڭ سول عوي. ەلگٸ بٸر ايتىستا ايتىلعانداي, اقساڭداپ كەلسەڭ, قاقشاڭداپ قايتاتىن, سارايىڭدى اشاتىن, شارشاۋىڭدى باساتىن, ساناڭدى سەرگٸتەتٸن جەردٸڭ جۇماعى عوي, بۇل — تارباعاتاي. تارباعاتايدا نەبٸر دٷنيەلەر جاتىر. كٷلتەگٸن كەزٸندەگٸ جازبالار دەيسٸز بە, تاڭبالى تاستار دەيسٸز بە? بٸر سايىنا كٸرٸپ كەتسەڭ, ەي, شۆەيتسارييانى ٶزٸم كٶرگەم جوق, ٶزٸمٸزدٸڭ شۆەيتسارييا عوي, بۇل — تارباعاتاي. شىبىنسىز جاز. اڭىڭ بار, ايۋىڭ بار, ارقارىڭ بار. باسقا نە كەرەك, ەي? — دەپ تۋعان جەرٸن تامسانا ەڭگٸمەلەپ كەلە جاتقاندا سماعۇل سەدۋاقاسوۆتىڭ شىعىس جايىندا تەبٸرەنە ايتقان سٶزدەرٸ ەسٸمە تٷستٸ. 1922 جىلى «ٶرتەڭ» گازەتٸنە جارييالاعان «قازاقستان» اتتى تانىمدىق ماقالاسىندا: «سارىارقانىڭ كٷنشىعىس وڭتٷستٸگٸ ٶر ەلدەگٸ ايرىقشا تۇرعان بٸر جەر. ول زايسان, ٶسكەمەن ۋەزدەرٸ. ار جاعىنان التاي تاۋى, تارباعاتاي, بەر جاعى ەرتٸس, زايسان, مارقاكٶل دەگەن ەدەمٸ كٶلدەر بار. بۇل ماڭايدىڭ ەدەمٸلٸگٸ ەۋروپاداعى شۋەتسارييا تاۋلارىنان اناعۇرلىم ٸلگەرٸ. شۋەتسارييا ٶزٸنە شۋەتسارييا, قازاقستاننىڭ ٸشٸندە التايدان ەدەمٸ جەر جوق. التاي – جەردٸڭ جۇماعى, التاي – بٸزدٸڭ جەر. التايدا بولعان ادامدا ارمان جوق!» دەپ تەبٸرەنگەن ەكەن الاشتىڭ ارداقتىسى. راسىندا, شىعىس قازاقستاننىڭ شۋەتسارييادان قاي جەرٸ كەم?!
تەتتٸمبەت كەپۇلى ٷرجار اۋدانىنىڭ كٶكٶزەك اۋىلىندا تۇرادى. سونداعى ورتا مەكتەپتە دەنەشىنىقتىرۋ پەنٸنەن ساباق بەرەدٸ. جٷيرٸك ات قانا جاراتپايدى, بٷركٸت تە ۇستايدى. تەرٸ يلەيدٸ, ات تاعالايدى, قامشى, ٶمٸلدٸرٸك, قۇيىسقان, جٷگەن ٶرەدٸ. تاڭدى تاڭعا ۇرىپ قيسسا-داستان ايتاتىن ٶنەرٸ دە بار. جاقىندا وبلىس تاريحىندا تۇڭعىش رەت ٷرجار اۋدانىندا ٶتكەن بٷركٸتشٸلەر سايىسىن ۇيىمداستىرۋعا دا ۇيىتقى بولعانىن بٸرەۋ بٸلسە, بٸرەۋ بٸلمەس. ۇلى مۇحاڭنىڭ ەلكەي مارعۇلانعا قاراتا ايتقان «بٸر ٶزٸ بٸر اكادەمييا» دەگەن ەيگٸلٸ سٶزٸ ەرٸكسٸز ەسكە تٷسەدٸ. اتاقتى جازۋشىنىڭ بۇل سٶزٸن بٸر بويىنا سان ٶنەردٸ سىيدىرعان تەتتٸمبەت كەپۇلى سەكٸلدٸ ازاماتتارعا ايتسا دا, جاراساتىن سەكٸلدٸ.
جۇبايى ناعي ەپييا دا ون ساۋساعىنان ٶنەر تامعان شەبەر. الاشا توقيدى. قۇراق كٶرپە تٸگەدٸ. قىسقاسى, بۇل ەۋلەت تۋرالى بٸر ماقالا ەمەس, بٸر كٸتاپ جازۋعا بولادى. بۇل ماقالامىزدا تەتتٸمبەت كەپۇلىنىڭ اتقۇمارلىعىنا, جىلقىجاندىلىعىنا عانا توقتالۋعا تىرىستىق. ٶزگە دە قىرلارى جٶنٸندە الداعى ۋاقىتتا سٶز قوزعالا جاتار.
P.S. بەلگٸلٸ اكتەر بەكجان تۇرىس بىلتىر الماتىدا ٶتكٸزگەن كەشٸندە «قازاقتىڭ ٸشٸنەن قازاق ٸزدەپ جٷرمٸن» دەپ ايتقان ەدٸ. شالعاي اۋىلدا جاتسا دا, ۇلتتىق ٶنەرگە قىلاۋ تٷسٸرمەي, سالت-دەستٷرٸمٸزدٸ كٶزٸنٸڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ كەلە جاتقان تەتتٸمبەت كەپۇلىن كٶرٸپ, تٸلدەسكەننەن كەيٸن اكتەر ٸزدەگەن قازاقتىڭ ٸشٸندەگٸ قازاقپەن جولىققانداي بولدىم.
ازامات قاسىم
شىعىس قازاقستان وبلىستىق «ديدار» گازەتٸ
