«Jergilikti mátelmen aitsaq, bizdiń Torǵai kókjiegin qara bult torlap aldy, onyń joiqyn zardaptary osyndaǵy halyqtyń turmys-tirshiliginde kópke deiin seziletin bolady» dep Ybyrai Altynsarinniń ózi aitqandai [Jut týraly. Tańdamaly shyǵarmalary. – Almaty: «Ǵylym» 1994. -162 b.], 1868 jylǵy ákimshilik basqarý reforma qazaq ólkesiniń otarlyq jaǵdaiyn zańdy túrde bekitip, halyq qyspaqta qaldy.
Ýaqytsha ereje boiynsha jańa basqarý júiesiniń engizilýi nátijesinde shtat kóbeitilip, barlyq otarlyq ákimshilik quramy ulǵaityldy. Oblystyq, ýezdik basshylyq oryndaryn shendi orys ofitserleri men sheneýnikteri ǵana ielenetin boldy. Jergilikti halyqqa ýezd bastyǵynyń kishi kómekshisi men qazaqtarǵa tek «ózin-ózi» basqarý oryndarynyń biligi ǵana tidi.
Resei ákimshiligi reforma arqyly qazaq jerin qazyna menshigi dep jariialap, Qazaqstandy otarlaý isin ashyq júrgize bastady. Úkimet kazaktar men Reseidiń ishki gýberniialarynan qonys aýdarǵan orys sharýalaryn qazaqtyń qara topyraqty shuraily jerlerine ornalastyryp, jergilikti halyqty shól, shóleit aimaqtarǵa qarai yǵystyrdy.
1879-1880 jyldary Torǵaida jut bolyp, halyq asharshylyqqa uryndy. Ybyrai halyqtyń aýyr jaǵdaiyn kórip qol qýsyryp qarap otyra almai, «Orenbýrgskii listok» gazetine el basyna túsken qasiretti aityp birneshe maqala jazdy. Alaida eshkim qol ushyn sozbady. Amaly taýsylǵan ol jergilikti aqyndardyń ákimshilik basqarý reformalaryna qarsylyǵy kórinis tapqan, sondai-aq asharshylyqty sýretteitin óleńderin jinap, ony «Halyqtyń poeziialyq shyǵarmasy» dep atap «Qazaq qasireti» degen óziniń alǵy sózimen 1882 jyly Áskeri gýbernatordyń atyna joldaidy.
Uly ustaz usynǵan óleńderdiń biri – «Qazaqtardyń zary» dep atalady, avtory kórsetilmegen. Bul óleń jaiynda Ybyraidyń shákirti ári jolyn qýǵan áriptesi Ǵabdolǵali Balǵynbaev esteliginde: «Kúderiniń 1879-1880 jyldardaǵy kók taqyr jutta (qoian jylǵy) Torǵailyq qazaqtardyń maldan túgelge jýyq aiyrylyp, taiaq ustap qalǵanyn baiandaityn «Qazaqtardyń zary» atty jyry bar edi» deidi. – Munda úiir-úiir jylqysy men qora-qora qoidan, iri qara maldan jurdai bolǵan eldiń aianyshty hali, jappai ashtyqqa ushyraǵan halyqqa ákim-basshylardyń jasaǵan ádiletsizdikteri sheber sipattalady».
Odan ári avtor Seidahmet aqynnyń Ybyrai hrestomatiiasyna engen uly ustazdyń ádildigi men adaldyǵy sóz bolatyn «Bir nashardyń ádil tórege aitqan sózi» jaiynda da áńgime qozǵap, óleńde Ybyraidyń nebir aýyr, daýly isterdi ádil sheshetinin, ásirese bai men kedei arasyndaǵy isti kóbinese jarly paidasyna ókim etetinin aitady. Jergilikti aqyndarǵa keńes berip, áleýmettik máni bar máselelerdi jyrlaýǵa baǵyt-baǵdar berip otyratynyn eske alady [Ybyrai Altynsarin taǵylymy. – Almaty, Jazýshy, 1991.-366 b.].
Akademik Qajym Jumaliev te 1967 jyly jaryq kórgen «XVIII-XIX ǵasyrlardaǵy qazaq ádebieti» kitabynda Seidahmet, Kúderi, Aqmolda, Nurjan aqyndardyń uly ustaz Ybyrai Altynsarinmen jaqsy qarym-qatynasta bolyp, odan kóp úirengenderin, sonyń arqasynda olardyń shyǵarmalarynyń ideialyq-kórkemdik deńgeii joǵarylai túskenin aitady.
Qazaq SSR Ǵylym Akademiiasynyń akademigi abaitanýshy-ǵalym M.S.Silchenko 1957 jyly jaryq kórgen «Abaidyń tvorchestvolyq ómirbaiany» kitabynda Torǵai ýezi Bestal (durysy – Bestaý – S.O.) bolysynda aitylyp júrgen án (óleń – S.O.) «zaman» stilinde jazylǵanyn, aqynnyń jeke qabilet-qarymyn trafaretti beineleý basym ekenin aityp: «Ulaǵatqa úndeitin jyrlardyń túp negizi osy janrda jazatyn aqyndardyń halyqtyń patriarhaldyq-rýlyq qarym-qatynastaryn múldem qarama-qaishylyqta kórsetýine sebep boldy. Buǵan mysal «Qazaqtyń qaiǵysy» («Gore kazahov») áni bola alady, ony jazǵan torǵailyq aqyn Kúderi Joldybaev dep aityp júr deidi. [Qazaq SSR Ǵylym Akademiiasynyń baspasy. – Almaty -1957. 20 b.].
Avtor Kúderi aqynnyń aitpaq oiyn, maqsat-muratyn zaman tynysymen astastyra baiandap, óleńin qazaq tilinde jáne orys tiline jolma-jol aýdaryp berip otyrǵan.
Kitaptyń 24-betinde Kúderiniń «Qoian jyl» dep atalatyn taǵy bir óleńinen úzindi keltiredi:
«Bi menen bolys aýylnaiǵa kiná joq,
Aitqanyńdy elýlikti qylmaidy.
Bir tas tússe elýliktiń qolyna,
Qaramaidy istiń nashar, zoryna.
Jalǵyz tastyń qyzýyna mas bolyp,
Kózine salmas ońy menen solyna».
(Elýlik dep avtor piatidesiatnikti – elýbasyn aityp otyr – S.O.).
Osy monografiianyń 48 betinde «Mysaly, Kúderi Joldybaevtyń («Qazaqtyń qaiǵysy») («Gore kazaha») áni (óleńi – S.O) halyqtyń bai men patsha chinovnikterine degen ashý-yzasyna tunyp tur» dep avtor óleńiniń neden, qalai týǵanyna taǵy da bir toqtalyp ótedi.
«Zar zaman» degen XIX ǵasyrda ómir súrgen Shortanbai óleńiniń ataýy ekenin, aqyn óleńi «ilgeri, sońǵy iri aqyndardyń barlyq kúi, sarynyn bir araǵa toǵystyrǵandai jiyndy óleń bolǵandyqtan, búkil bir dáýirde bir sarynmen óleń aitqan aqyndardyń barlyǵyna «zar zaman» aqyndary dep at qoiǵanyn aityp, «Zar zaman» aǵymyna óleńniń keibir sarynymen qosylatyn aqyn Ybyrai Altynsarin» ekenin tuńǵysh kórsetken M.Áýezov bolatyn [Zar zaman aqyndary. Ádebiet tarihy. Joǵary oqý oryndarynyń stýdentterine arnalǵan. – Almaty: Ana tili, 1991. – 192, 215 b.b.].
Keiin M.Áýezov pikirin qostap Halel Dosmuhameduly zar zaman ádebieti jaiynda «Halyq poeziiasynyń taǵy bir soqtaly túri – zar zaman (Skorbnaia poeziia) men tolǵaýlar, – dep jazdy. – Bul óleńderde salt-sananyń buzylýy jyrlanady. Halyq ómiriniń kóne ádet-ǵurpy men eski salttarynyń quldyraýy, biler men ákimderdiń paraqorlyǵy men pátýasyzdyǵy, turmys-tirshiliktiń nasharlaýy, mal sanynyń azaiýy men halyqtyń jutaýy, jaiylym-qonystyń tarylýy, qonys aýdarýshylarǵa shuraily jerlerdiń kesilip berilýi, jerdiń tozýy, eldiń azýy, ashtyq, jut, t.t. sóz bolady; burynǵy ótken ómir men eskilikti salt-dástúrler madaqtalyp, keiingi ózgeristerge zar aitylady».
Avtor zar zaman aǵymyna osylaisha anyqtama berip, mundai jyrlar men tolǵaýlar halyq arasynda kóp ekenin jáne mazmuny jaǵynan alýan túrli bolyp keletinin, patsha úkimeti men Qoqan bileýshilerine, olardyń sheneýnikteriniń bassyzdyǵyna qarsy jyrlarmen sabaqtasyp, qyzdyrýshy sóz atalatyn úgitshil ádebietke ulasyp jatatynyn baian etedi. Mundai týyndylar, ásirese, on toǵyzynshy ǵasyrdyń ekinshi jartysynda patsha úkimeti qyrda reseilik tártip ornatyp, Qazaqtardyń jerin qonys aýdarýshylarǵa tartyp alyp bere bastaǵan kezde órshi túskenine toqtalyp: «Máselen, 1869 jylǵy «Dalalyq Erejeni» engizgen kezdegi qazaqtardyń jai-kúii halyq ádebietinde bylaisha sipattalady» dep Kúderiniń tórt shýmaq óleńin keltirip, sońyna «Eleýsiz aqynnyń sózi» depti. [Alaman. Almaty: Ana tili, 1991. -23-24 b.b.].
H.Dosmuhamedulynyń zar zaman ádebieti jaiyndaǵy anyqtamasy Kúderi óleńiniń mán-mazmunyna dálme-dál keledi. Tipti salystyryp qarasańyz, osy óleńniń anyqtamasyndai.
Sondai-aq H.Dosmuhameduly joqtaý jyrlarynyń mán-maǵynasy, onyń qandai jaǵdaida aitylatyny, shyǵarýshysy, oryndaýshysy, joqtaýdyń ólimnen basqa sebepterge de bailanysty shyǵarylatyny týraly aita kelip: «Al myna bir túrinde burynǵy erkin ómir joqtalady» dep «Zar zaman» («Qazaqtyń zary» – S.O.)óleńiniń eki shýmaǵyn, «Tómengi joldar 1879 jylǵy qoian jutynyń qysyn sýretteidi» dep bir shýmaǵyn mysalǵa alady [20 b.].
Ǵalym Begejan Súleimenov 1959 jyly qazaq ádebietiniń túiindi máselelerine arnalǵan ǵylymi-teoriialyq konferentsiiada jasaǵan baiandamasynda Ybyrai Altynsarinniń «Qazaq qasireti» jazbasy onyń «zar zaman» aǵymyna kózqarasyn aiqyn ańǵartatynyn aityp: «Bul onyń Túrkistan qazaqtarynyń, Túrkistan ólkesi aqyndarynyń «Zar zaman» týraly shyǵarmalaryna jasaǵan qorytyndysy edi, – dep atap kórsetti. – Y.Altynsarinniń bul bergen baǵasyn óte oryndy dep bilemin. Munda ol «zar zaman» ádebi aǵymyn patsha úkimetiniń otarshyldyq saiasaty, jut, qoian jyldary dep atalatyn asharshylyq pen jalańashtyq kezeń týǵyzdy deidi. Bul jerde Y.Altynsarinniń «Zar zaman» aǵymynyń týýyna patsha úkimetiniń otarshyldyq saiasaty sebep boldy degeni durys. Y.Altynsarin «Zar zaman týraly jazbaǵan adam joq dep, olardy óz tekstisinde keltiredi» [Ádebi mura jáne ony zertteý. Almaty: Qazaq SSRǴA baspasy, 1961. -376 b.].
Bul ádebi aǵymnyń tabiǵatyn tanyp, onyń neden, qalai shyqqanyn tuńǵysh ańǵarǵan Ybyrai edi. Alaida ol bul ádebi aǵymǵa at qoiyp, ony ǵylymi negizdegen joq.
«Zar zaman» termini keiin ádebiettaný ǵylymynan berik oryn alyp, onyń qyr-syry taldanyp tarazylana tústi. Sonyń bir aiǵaǵy – ǵalym Baýyrjan Omaruly 2005 jyly «Zar zaman ádebieti» dep atalatyn kólemdi monografiiasyn jaryqqa shyǵardy. Onda sóz bolyp otyrǵan ádebi aǵymnyń bastaý-bulaqtary, qalyptasý kezeńderi, damý arnalary, ózge halyqtar ádebietindegi zar zaman poeziiasynan belgileri (salystyrmaly zertteý), zar zaman poeziiasyndaǵy ideialyq-tanymdyq jáne kórkemdik-estetikalyq kózqarastar birligi (tipologiia), zar zaman poeziiasynyń kórkemdigi (poetika), jalpy aqyndar óleńderiniń bir-birimen úndesip, sabaqtastyq taýyp jatatyny dáýir tynysymen, ulttyń maqsat-múddelerine negizdele zerttelip-zerdelenedi [Astana: Elorda, 2005.].
B.Omaruly osy eńbeginde: «Bizdińshe «Qazaq qasireti» nemese «Qazaqtyń qaiǵysy» óleńiniń aty emes, bul shyǵarmalarǵa túsinikteme retinde jazylǵan Y.Altynsarin qoljazbasynyń aty. Muraǵat derekteri solai deidi. H.Dosmuhameduly Eleýsiz aqynǵa, M.Silchenko Kúderi aqynǵa teligen bul jyrlardy aǵartýshy-pedagog halyqtyq reformaǵa ashyq qarsylyǵyn bildirgen «zar zaman» óleńderi dep tanyǵan» deidi [Zar zaman ádebieti. – Astana: Elorda, 2005, -213 b.].
Shyndyǵynda da, muraǵat derekterinde de, Ybyrai túsindirmesinde de avtory kórsetilmegen.
B.Omaruly da «Y.Altynsarin usynǵan, avtory kórsetilmegen» óleńnen úzindiler keltirip, Ybyrai alǵy sózi men Kúderi óleńiniń mán-mazmunyn ashady [212 b.].
1879-80 jyldarǵy jut týraly da, 1930-32 jyldardaǵy ashtyq jaiynda da halyqqa janashyrlyqpen tebirene jyr tolǵap, el basyna tóngen náýbettiń shynaiy bolmysyn sýrettegen Kúderi Joldybaiuly. Ol sol úshin Keńes dáýirinde qýdalanyp, túrmege de qamaldy. 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisin beineleitin «Amangeldiniń Torǵaidy alǵany», «Kúiik kóldiń basynda», «Er týdy», «Kózimniń jasy boldy kól» [1916 jyl. Almaty «Raýan», 1996. -149-157, 185-193 b.b.] siiaqty óleńderi ǵana baspa betterinen oryn alyp, asharshylyq jaiyndaǵy jyrlarynyń jaryq kórýine tyiym salyndy.
Biz – shóberesi M.Nábiuly ekeýmiz bala kezimizden aqyn atamyzdyń óleńderin estip, jattap óskendikten ári izdeýshisi, jinaýshysy, zertteýshisi bolǵandyqtan, bul «Qazaqtyń zary» degen óleńniń baryn, mazmunyn, keibir joldaryn biletinbiz. Alaida aqyn óleńderin jinap, qurastyryp Astanadan «Foliant» baspasynan «Torǵaidyń Kúderi aqyny» dep at qoiyp, jaryqqa shyǵarar kezde bul óleńdi taba almai, kitabyna kirmei qalyp edi.
Talai aitýly ǵalymdardyń zertteýlerine ózek bolǵan tarihi týyndy Ybyraidyń «Qazaq qasireti» jazbasymen Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe ýniversitetiniń aǵa oqytýshysy Bibigúl Ábenova men KazMUÝ-diń doktoranty Baýyrjan Omaruly alǵy sózimen «Qazaq ádebieti» gazetinde (№44, 29 qazan, 2011) B.Ábenovanyń alǵy sózimen «Qazaqstan muraǵattary» jýrnalynda jaryq kóripti.
B.Ábenova 2006 jyly Aqtóbede shyqqan «1868 jylǵy ákimshilik reforma jáne Orynbor ólkesi» (1868-1891) atty monografiiasynda da óleńniń týý sebebin, mán-maǵynasyn jan-jaqty tereń ashyp, QR Memlekettik Ortalyq muraǵatynan alynǵan «Orynbor qazaqtary arasyndaǵy qaiǵyly óleń» dep atalatyn nusqasyn Ybyrai alǵy sózimen (orys tilindegi) túgel beripti [367-372 b.b.]. Sondyqtan da B.Omaruly men B.Ábenovaǵa aitar alǵysymyz sheksiz.
K.Joldybaiuly – 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisine belsene qatysqan jaýynger aqyn. Onyń jalyndy jyrlary kóterilisshiler rýhyn kóterip, jeńiske bastaǵan.
Ybyraidyń joǵaryda atalǵan «Qazaq qasireti» alǵy sózi men 1879-1880 jyldary jazǵan «Jut týraly» jáne basqa da shyǵarmalaryn salystyra oqyǵan kisi Kúderi óleńdi Ybyraidyń keńesimen jazǵanyn ańǵarýy qiyn emes.
Kúderi aqynnyń «Qazaqtyń zary» («Jalpaq qoian») atty bul uzaq óleńi:
«Qudaia, saǵan málim meniń halim,
Qolyńda qudirettiń, barsha málim.
Bul qazaq álin bilmei ketkeni úshin
Ketirdiń jalǵyz qysta barlyq sánin.
Qudaia, az bizge áli bul kórgen qys,
Umyttyq biz Qudaidy shamadan tys.
Tutynǵan árbir zattar altyn-kúmis,
Oshaǵy-almas temir, qazany-mys» dep bastalady. Bul shýmaqtardy oqyǵanda Ybyrai Altynsarinniń «Ósiet óleńderindegi» Qarynbaidyń sarańdyǵy men qaiyrymsyzdyǵy úshin Alla Taǵalanyń qaharyna ushyrap, qaq aiyrylǵan jer astyna túsip ketetini eske túsedi. Ári Ybyraidyń:
«Maqtanba baqyttymyn dep baǵyńyzǵa,
Qartaimaq qiyn saýda taǵyńyzda.
Iske aspai baq-dáýletiń qalýy ońai,
Basyńnan baǵyń taiǵan shaǵyńyzda»,-
degen óleń joldarymen úndesip jatyr.
Ybyrai «Qazaq qasireti» jazbasyn qazaq dalasyna engizilgen sailaý tártibine jáne eldiń 1879-1880 jyldary bolǵan ashtyqtan keiingi ekonomikalyq ahýalyna jergilikti halyq kózqarasy bildirilgen óleńderdiń túpnusqasy men aýdarmasyn oqýshylar nazaryna shaǵyn alǵy sózben birge usynyp otyrǵanyn aitýdan bastap, onsyz qazaq óleńderindegi jańa kezeń men jańa tártip jónindegi qaiǵy-muńǵa toly oi-tujyrymdar túsiniksiz bolyp qalatynyn baian etedi. Odan ári Ybyrai qazaq arasynda mundai óleńderdiń jii ushyrasatynyn, solardyń ishinen jańa jaǵdaiǵa kózqarastaryn meilinshe qysqa ári aiqyn, ashyq bildiretin óleńderdi iriktep, tańdap alǵanyn naqtylai kórsetip, 1869 jyly qazaq dalasyna Orynbor qazaqtaryn basqarýdyń burynǵy tártibin túbegeili ózgertken Dalalyq oblystar jónindegi jańa Ýaqytsha ereje engizilgenin eske salady: «Sóitip, – deidi avtor, – burynǵy Orynbor ólkesi qazaqtaryna ortaq bir oblystyq basqarmanyń ornyna, endi úsh – Oral, Torǵai jáne Syrdariia oblystyq basqarmalary quryldy. Ordanyń Shyǵys, Orta jáne Batys bólikterindegi qazaq handarynyń urpaqtarynan sailanǵan úsh aǵa sultannyń ornyna jańadan túzilgen oblystardyń árqaisysynda keminde 4-6-dan ýezd basshylyqtary uiymdastyryldy».
Kúderi «Qazaqtyń zary» («Jalpaq qoian») óleńinde qazaqtyń myńǵyrtyp mal ósirip, kól-kósir ónimin alǵanyn, «belge qylysh, qolyna naiza ilip» jaýgershilik zamanda batyrlyq kórsetkenin jyr ete kelip «Erlerim endi sol bir kúndi joqtap, aǵady kózden jasy tamshydaiyn» deidi.
Handyq kezinde han halyq turmysyn bilip otyratynyn, qiyn-qystaý zaman týsa halyqtyń jaiyn aityp olar aq patshaǵa baryp, patshadan ruqsat, syi-siiapat alyp qaitatynyn baiandai kelip zamannyń múlde ózgerip ketkenine toqtalady:
«Munan soń shtat degen úkim shyqty,
Bai men han til tarttyrmai
bárin jyqty.
Káne, sen bul buiryqqa kónbeimin dep,
Aityp kór, degenińshe bolsań myqty?!
Jaratqan táńiri laiyq biler qaldy,
On úige bir bi qoi dep úkim saldy.
Elý úige jáne de bir bi qoiyp,
Júz úige bir aýylnai shyǵa qaldy.
Myń úige onan baryp bolys qoidy,
Qasyna bolys saiyn orys qoidy.
Talasyp, qyrylysyp laýazymǵa,
At berip eleýlikke qoiyn soidy».
Ybyrai: «Biz munda Ýaqytsha Erejeniń barlyq baptaryn tizbelep bere almaimyz, sondyqtan tek qazaqtardyń óz óleńderi men aýyzeki áńgimelerinde airyqsha shaǵym bildirgenderin ǵana kórsetýmen shektelemiz. Eń aldymen, árine, jut ákelgen 1879-1880 jyldar qazaqtardyń esinde qaldy, bul jut olardyń barlyq derlik malynan aiyrdy, onyń izderi áli kúnge deiin Torǵai ýeziniń, ásirese, Oral oblysynyń Elek jáne Nikolaev ýezderiniń aralyǵynda jer-jerde qańǵyp júrgen qazaqtardyń eńsesin ezedi; sondyqtan, bul aýyrtpalyqtar týraly esine almaityn birde-bir zamandas qazaq aqynyn kezdestire almaimyz».
Kúderi: Ashtyqtan aqyrynda tarttyq azap,
Bolmai ma aqsha jisań sorly qazaq?
Shóp julyp, jýa terip, sony jedik,
Saharaǵa beine malsha kettik tarap.
Un berdi bir aiaqtan ýezdnai,
Qol jetse oǵan-daǵy Qudai qalap.
Neshe kúnge jetedi bir aiaq un,
Aqyrynda aqsha alar qurttai sanap.
Qydyryp, jún-jabaǵy alatuǵyn,
Bizdi sart pen noǵai da qyldy mazaq.
Musylman bop elge qaiyr qylý túgil,
Ashtyǵyńnan nan surasań, bezireiip,
Aqsha ber dep qol jaiar saǵan qarap.
Halaiyq, kórip pe ediń mundai bir jyl,
Jaratqan pendeńiz biz raqym qyl.
Jylaimyz kem tarlyqtan, ia Qudaiym,
Aiyrylǵan qosaǵynan beine bulbul.
Kórmedik esh nárseniń raqatyn,
Jamannyń óziń keshir kásáfatyn.
Muhammed paiǵambarym, ia rasýl,
Úmbetke qaida ketti shapaǵatyń?!
Bailarym neshe kúndei jalǵa júrdi,
Tamaq dep jylap tur ǵoi bala, qatyn.
Bir kesek jyrshylardyń nany da joq,
Qazaqtyń alýshy edik nar men atyn».
Ybyrai: «Qazaqtyń ekinshi narazylyǵy – halyqtyń arasynda júrgen ondyq jáne elýlikter arqyly shendi-shekpendilerdi sailaý. Olardyń óz sózimen aitqanda, ashyqtan-ashyq paraqorlyq pen bolystaǵy basty orynǵa jáne syi-qurmetke ie bolýǵa umtylǵan qazaq bileýshilerin aqyrǵy tuiaǵy qalǵansha sailaýshylarǵa berýge jumsaýǵa itermeleidi, laýazymǵa ie bolǵannan keiin osy shyǵyndarynyń esesin paramen toltyrýǵa tyrysady. Odan bólek, ár sailaýdyń nátijesi ádette laýazymdarǵa úmitkerlerdiń jáne bolysty birneshe partiiaǵa bólip alǵan jaqtastary arasynda bitispes dushpandyq bolady; bishikeshter tarapynan qysymdar, isti ádiletsiz sheshý, jábir kórgenderdiń bitpeitin aryzdary jáne t.b. Ondyqtar men elýlikter jer daýlaryn sheshkende de qazaqtar olardan dál sondai sumdyqty kóredi, olardyń alalaýshylyq sheshimi qazaq sharýashylyqtaryn ómir men ólim máselesine deiin aparady; munda da jaýlasýshy taraptardyń yqpaly aralasady, jasyryn saýdalasý júrgiziledi, árine, kedeilerdiń buǵan shamasy jetpeidi».
Kúderi: «Jaqsylar vybornyiǵa
boldy jaqyn,
Sasqanda taba almaimyz onyń atyn.
Burynǵy bi men jaqsy jatyp aldy,
Óz basyn malymenen satyp aldy.
Jurt úshin janyn qiǵan eski biler,
Dariǵa-ai, osy kúnde qaida qaldy?!
Erkinsip barýshy edik balasyndai,
Báibishe balalardyń anasyndai.
Tentekke atasyndai aqyl berip,
Jibermei turýshy edi talastyrmai.
Ondyqqa tize búgip, aryz aityp,
Isińdi jer daý bolsa salasyz ba-ai?!
Anaý daýger aqshasyn berip jatyr,
Daýyńnan sende bermei qalasyń ba-ai?!
«Judyryq jyǵylǵanǵa» degendeiin,
Bári de jón bolady sharasyzǵa-ai.
Bir orys, bir qazaq qoidy
«pomoshnik» dep,
Olar da is ete almaidy basa-kóktep.
Jalǵyz-aq barar jeriń ýezdnai,
Aldyńnan qýalaidy «poshel», ket dep.
Sen bolmasań anaǵan baramyn dep,
Kún qaida ketetuǵyn sózin kektep.
Barar jer, basar taýyń bolmaǵan soń,
Qaqpadan shyǵa almaisyń tóńirektep.
Bir aýyz tym bolmasa til bilmeisiń,
Óldiń ǵoi bezip qazaq tentirektep.
Til bilgen kónýshi me eń qazaǵyńa,
Qaldyń ǵoi endi tuzaq azabyna.
Aryz aitsań tyńdamai qaljyń qylǵan,
Kóngeisiń endi orystyń mazaǵyna.
Ybyrai: «Bul elde meniń eki nemere týysqanym bolystyqqa talasyp, on jyldan beri arazdasyp júr edi; búkil bolysty eki partiiaǵa bólip jibergen bul talas óte qatty shielenisip, urysqa jetip, bul baqytsyz bolysty qatty kúizeltken bolatyn. Men kelisimen jai buqara halyq meni týysqandaryn tatýlastyrar dep úmittenip muny menen qatty surai bastady. Meniń tatýlasyńdar degenime álgi aqymaqtar kónbedi. Sondyqtan halyqqa: bul talasyp júrgen adamdardy bolys sailamańdar, basqa bir adamdy sailańdar deýime týra keldi. Osy keńesim boiynsha, kópshilik bir bedeldi aqsaqaldy bolys sailady. Sonymen jańaǵy týysqandarymnyń bireýi ártúrli qas adamdardyń tiline erip popechitelge de, gýbernatorǵa da, tipti ishki ister ministrine de qyzmet adamdaryn sailaýǵa orynsyz qol suqty dep meniń ústimnen aryz jaýdyra bastady…» (N.I.Ilminskiige 14 sentiabr 1884 jyly jazǵan hatynan).
Kúderi: Shtat keldi, parany kiristirdi,
Qaryndastan kúderdi úzistirdi.
Atadan ul, eneden qyzdy aiyryp,
Bir-birin talastyryp, súzistirdi.
Neshe bailar talaspen kedei boldy,
Bar malyn shashyp berip ońdy-soldy.
Paraǵa bergenderin keiin olar
Halyqtan óndirýge saldy qoldy.
Burynǵy qazaqshylyq zamanynda,
Bilerde kórip pe ediń mundai joldy?!
Qylmysyńnan tabylǵan is bolǵan soń,
Kónedi ne de bolsa qazaq sorly».
Ybyrai «Jut týraly» degen maqalasyn ózen tasymai, jaz qurǵaqshylyq bolsa, shabyndyq shóp shyqpai, jaiylym tarylyp, malmen kún kórip otyrǵan elge úlken qiyndyq týatynyn aitýdan bastaidy.
«Bul jerdiń qazaqtary mundai qatal qysty jiyrma jyldai kórgen emes,– dep jazady avtor. – Olardyń maly da oidaǵydai tóldep kóbeie túsetin 300-400-den jylqysy, 400-500-den qoiy, 20-40-tan túiesi, 50-60 bastan iri qara maly barlar bai adam dep eseptelmeitin, al 10-15 bastan aspaityn múiizdi iri qarasy, 4-6 jylqysy jáne 20-30 qoiy bar kedeiler (Jataqtar, iaǵni kóshpeitinder) qataryna jatatyn».
Kúderi:
«Nar edi neshe júzdep aidaǵanyń,
Myń-myńnan jylqy edi bailaǵanyń.
Qora-qora qoi órip, ár aýyldan,
Jal-jaia, baǵlan-qozy shainaǵanyń.
Siyr men eshkini mal ma eken dep,
Aldyńa keldi, mine, oilaǵanyń.
Myń-myńnan el kóshkende
malyńdy aidap,
Keń sahara dalany shyǵa jailap,
Kól tańdap, sý jaratpai júrýshi ediń,
Jibektei shalǵynyńa bie bailap…».
Ybyrai: «Bizge jaqyn qazaqtardyń keibir baqtashylary barlyq maldan aiyrylyp nemese aman qalǵandaryn taǵdyr tálkegine tastap tabynnan jaiaý oraldy. Bir qazaqtyń 28 aqpanǵa 1300 jylqysynan nebári 60 bas jylqysy ǵana qaldy. Meniń 250 jylqydan turatyn tuqymyn asyldandyrýǵa kóp shyǵyndanǵan tańdaýly asyl tuqymdy úiirlerim túgeldei derlik qyryldy».
Kúderi: «… Munan soń qaharlanyp qoian kirdi,
Beishara qazaq balasyn oiandyrdy.
Segiz aidai tynbastan boran soǵyp,
Qazaqtyń qarap qoimai malyn qyrdy».
Ybyrai: «Bizde qys 24 qazanda bastaldy da, jeltoqsannan bastap, sál úzilistermen, aqpannyń sońyna deiin qatty qarly boran tútep turdy».
Kúderi: «Osyndai jan kórmegen zaman qylyp,
Áýeni bult basty qarańǵylyq.
Baqyryp ashtyq kórgen arystandai,
Kúni-túni jeti ai turdy boran ulyp».
Ybyrai: «…Mal shóp joqtyqtan azyqty óziniń tabiǵi qarýy-tuiaqtarymen muz bolǵan tereń qar astynan ǵana taba alady, al ainalany aiazdy da qarly daýyl qursaǵan. Aýzyn arandai ashqan bul sumdyq daýyldyń daladaǵy barlyq jandy men jansyzdy da janshyp, syndyryp, jaipap jatqanyn elestetip kórińiz».
Kúderi «Mal jerden bir shóp úzip jei almaidy,
Taý-taý qar qoradan mal shyǵarmaidy.
Mal túgil daladaǵy, úidegi adam
Úiinen on adym jer shyǵa almaidy».
Ybyrai: «Jan-jaqtan soqqan ókpek jel, uitqyǵan ot, úlkender búrisip qana otyrysqan, balalar baqyryp, shyryldap jylaidy, jabaǵy jamylǵynyń astynda jatqan kempir aianyshty kúide…».
Kúderi: «Otynsyz as ishe almai
bala-shaǵa,
Bere almai nárse taýyp ata-ana.
Kári shal, kempir sorly zar jylady,
Jiberip mundai kúnder Qudai Taǵala».
Ybyrai qazaqtardyń úshinshi qasireti – olardyń arasynda kún saiyn órship turǵan, Torǵai oblysynyń eki ýezin kazaktar mekendeitin Orynbor gýberniiasyna qosady eken degen qaýesetten týyndaǵan qaýip ekenin eskertip olardyń materialdyq múddelerine orai únemi ózara qaqtyǵysta bolýyna bailanysty, qazaqtardyń boiynda kazaktarǵa qarsy bitpes narazylyq qalyptasqanyn aitady. Orynbor qazaqtarynyń jeriniń eń shuraily jerlerine qazaqtardy jabaiy nomadtar dep tanityn sonaý kezdiń ózinde, Orynbor jáne Oral kazaktarynyń qonystandyrylǵany tarihi shyndyq, tipti qazirdiń ózinde kazaktar egin sharýashylyǵyna qolaily degen qalǵan jerdiń azǵantai bóligine qumartýyn qoimai otyr, – deidi.
Kúderi: «Taǵy da esitemiz bir habardy,
Qudaia, ras etpe bul habardy.
«Jurtymyzdy qylady qazaq-orys, – Degen bir esitemiz shyn habardy.
Týǵannan aiyrylmaǵan arǵyn-qypshaq,
Ne bolar kórgen kúnimiz bólek shyqsaq.
Jarty orys, jartymyz qazaq bolyp,
Qalaisha kún kóremiz qudiret-haq?!
Ne qylsa erkinde bar ákimderdiń,
Bola gór jalǵyz iem, bir óziń jaq.
Osylai árkim sorǵa dýshar bolar,
Bireýdiń dáýiri úshin qisaisa baq».
Eki týyndy úndesip, birin-biri tolyqtyryp, damytyp tur. Biri qara sózben, biri óleńmen jazylǵany bolmasa, aitar oi, maqsat, halyqqa janashyrlyq, qamqor kóńil ortaq.
Kúderi ultynyń qamyn jep, sózin sóilegen synshyl, zamannyń shemen bop qatqan sherin qozǵaǵan shynshyl aqyn. Oǵan aqynnyń «Kózdiń jasy boldy kól» óleńin oqysańyz kózińiz jete túsedi:
«Juldyz aýyp, ai men kúnder tutyldy,
Momyn sorlap, zalym saý qap qutyldy.
Dúniejúzin túnek basyp tunjyrap,
Nur ǵalamat janǵan shyraq utyldy.
Elge aýyr qasiret derti jaiyldy,
Jut jutynyp, tartty bekem aiyldy.
Qaryndastan qaiyr ketip qarylǵan.
Kimge aitam mundai aýyr jaiymdy?
Qamaldyq qoi órt jailady, jalynǵa,
Battyq sýǵa, qarmaýǵa joq talym da,
Qol usynar bizge bar ma kómekshi,
Ajdahamen arpalysqan shaǵymda?»
[1916 jyl. Almaty: «Raýan», 1996. -194 b.].
Munda da qazaqtyń muń-muqtajyn, kórgen qorlyǵy men zorlyǵy aitylyp turǵan joq pa?!
«Qazaq qasireti» jazbasynyń sońynda «Biz jaqynda Liýtshtiń «Qyrǵyz hrestomatiiasynan» osy óleńderge uqsas bop keletin Túrkistan óńiri qazaqtarynyń «Zar zaman» óleńin kezdestirdik» dep eskertý beripti.
«Ia.Liýtsh jinaǵyn Túrkistan ólkesi qazaqtarynyń ádebiet nusqalary 1883 jyly Tashkent qalasynda basylǵan. Sol kitapta «Zar zaman» dep atalatyn óleńder toptamasy jaryq kórgen». [Omaruly B. Zar zaman ádebieti. – Astana: Elorda, 2005 -15 b.].
Sonaý Tashkende shyqqan kitapty Ybyrai babamyzdyń taýyp oqýy tańǵalarlyq jait! Bul onyń izdenimpazdyǵy men bilimdarlyǵynyń bir aiǵaǵy.
Joǵaryda aitqanymyzdai, Y.Altynsarin bul alǵy sóz («Qazaq qasireti») ben Kúderi Joldybaiulynyń «Qazaqtyń zary» («Jalpaq qoian») óleńin 1882 jyly Torǵai oblystyq áskeri gýbernatorynyń atyna jiberedi. Áskeri gýbernatordyń mindetin atqarýshy vitse-gýbernator V.Ilin Y.Altynsarinniń «Qazaq qasireti» jazbasy men óleńderdiń sózbe-sóz aýdarmasyn alǵannan keiin, 1883 jyly 31 qazanda ishki ister ministrine: «1868 jylǵy Ýaqytsha ereje negizinde qurylǵan jergilikti qoǵamdyq mekemelerdiń jumysyndaǵy kemshilikterge halyqtyń kózqarasynyń naq osy óleńderde kórinis tabýy nazar aýdartady. Men bul óleńderdi aýdarmasyna qosa, sizdiń mártebeli quzyryńyzǵa usynýdy mindetim dep sanaimyn» dep málimdei otyryp, «Ýaqytsha ereje boiynsha qyrǵyzdardyń qoǵamdyq basqarý qurylymy týraly» usynystaryn joldaidy (25-q., 1-t., 2022-is, 185, 198, 207 pp.).
Sondai-aq Ybyrai 1883 jyly 31 qazanda osy óleńdi alǵy sózimen qosyp «Orenbýrgskii listok» gazetine de jiberedi [Ortalyq Ǵylymi kitaphana qoljazbalar qory, 1165 býma]. Qalai ekeni belgisiz, aýdarma Orynbordaǵy P.Raspopovtyń qolyna tiedi.
Bul – 1880 jyly 7 maýsymda Máskeýde A.S.Pýshkinge arnalǵan eskertkishtiń ashylý saltanatyna qazaq elinen ókil bolyp qatysyp, Máskeýdiń dvoriandar jinalysy zalynda «Qazaq hrestomatiiasy» jaryq kórgenin, onda Y.Altynsarin Pýshkindi qazaq tilinde sóiletkenin, endi uly aqyn shyǵarmalaryn qazaq balalary da oqi bastaǵanyn aitqan Raspopov edi.
P.Raspopov Ybyrai óleńin jolma-jol orysshaǵa aýdaryp, ózi daiyndap jatqan 1885 jyly jaryq kórýge tiis «Obraztsy kirgizskoi poezii v pesniah epicheskogo i liricheskogo soderjaniia» degen kitapqa engizbek bolyp 1883 jyldyń 12 qarashasynda ishki ister ministrligi janyndaǵy baspasóz basqarmasyna hat joldap, ruqsat suraidy.
Ministrliktiń baspasóz basqarmasy P.Raspopovqa qaiyrǵan sol jyldyń 8 jeltoqsandaǵy jaýabynda ministrdiń bul shyǵarmany kitapqa kirgizýge qarsy ekenin habarlaidy. Basqarmanyń mundaǵy dáleli óleńde «patshalyq bileýge, onyń jergilikti bileý oryndaryna qarsylyq bar eken» deidi. Sóitip, Ybyraidyń qolynan ótken shyǵarma Ishki ister ministrine deiin baryp, aqyrynda esh jerde jariialanbai qalady» [Derbisalin Á. «Ybyrai Altynsarin. Ómiri men qyzmeti týraly». Almaty, 1965. -80 b.].
Ybyrai zertteýshisi, ǵalym Á.Derbisalin kitabynan alynǵan bul sózderdi Resei Memlekettik muraǵatyndaǵy «Delo o zapreshenii k pechati ravnyh rýkopisei, v tom chisle perevoda na rýsskii iaz. Kazahskoi pesni «Gore kirgiza» / dlia «Sbornika obraztsov kirgizskoi narodnoi poezii sostavlennogo P.N.Raspopovym/ [TsGIAL,f. 776,op. 20 d № 595 1883-1884 L.L, -18-20.] degen joldar rastai tústi. Bul qujatta 1883 jyldyń 26 sáýiri men 1884 jyldyń 31 aqpanyna deiin túsken 33 bet material saqtaýly eken.
N.P.Raspopovtyń ministrge jazǵan haty men oǵan ministrliktiń baspasóz basqarmasynyń jaýaby tómendegidei: (Bul qoljazba buryn esh jerde jariialanbaǵan, tuńǵysh ret berilip otyr – S.O.).
Ybyrai jazbalary onyń halqyn sheksiz súiip, eliniń qamyn óz ómirinen de artyq sanaǵandyǵynyń kýási.
Kúderi de Resei imperiiasynyń otarshyldyq saiasatyn tabiǵat apattarymen astastyra kórsetip, qazaq qaiǵysynyń eselene túskenin jany kúizele tolǵaidy. Bul – azattyq jyrshysy, kúbilteleýdi bilmeitin Joldybaiulynyń alymdylyǵy, elge janashyrlyǵy, oǵan baǵyt-baǵdar siltegen Ybyraidai uly ustazdyń ulaǵattylyǵy! Aqyn óleńiniń otyn óshirmei búginge jetkizgen halyq súiispenshiligi! Halyq óz janashyryn eshqashan umytpaidy!
Serikbai OSPANULY,
aqyn, Qostanai memlekettik pedagogikalyq
institýtynyń professory
