«جەرگٸلٸكتٸ مەتەلمەن ايتساق, بٸزدٸڭ تورعاي كٶكجيەگٸن قارا بۇلت تورلاپ الدى, ونىڭ جويقىن زارداپتارى وسىنداعى حالىقتىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸندە كٶپكە دەيٸن سەزٸلەتٸن بولادى» دەپ ىبىراي التىنساريننٸڭ ٶزٸ ايتقانداي [جۇت تۋرالى. تاڭدامالى شىعارمالارى. – الماتى: «عىلىم» 1994. -162 ب.], 1868 جىلعى ەكٸمشٸلٸك باسقارۋ رەفورما قازاق ٶلكەسٸنٸڭ وتارلىق جاعدايىن زاڭدى تٷردە بەكٸتٸپ, حالىق قىسپاقتا قالدى.
ۋاقىتشا ەرەجە بويىنشا جاڭا باسقارۋ جٷيەسٸنٸڭ ەنگٸزٸلۋٸ نەتيجەسٸندە شتات كٶبەيتٸلٸپ, بارلىق وتارلىق ەكٸمشٸلٸك قۇرامى ۇلعايتىلدى. وبلىستىق, ۋەزدٸك باسشىلىق ورىندارىن شەندٸ ورىس وفيتسەرلەرٸ مەن شەنەۋنٸكتەرٸ عانا يەلەنەتٸن بولدى. جەرگٸلٸكتٸ حالىققا ۋەزد باستىعىنىڭ كٸشٸ كٶمەكشٸسٸ مەن قازاقتارعا تەك «ٶزٸن-ٶزٸ» باسقارۋ ورىندارىنىڭ بيلٸگٸ عانا تيدٸ.
رەسەي ەكٸمشٸلٸگٸ رەفورما ارقىلى قازاق جەرٸن قازىنا مەنشٸگٸ دەپ جارييالاپ, قازاقستاندى وتارلاۋ ٸسٸن اشىق جٷرگٸزە باستادى. ٷكٸمەت كازاكتار مەن رەسەيدٸڭ ٸشكٸ گۋبەرنييالارىنان قونىس اۋدارعان ورىس شارۋالارىن قازاقتىڭ قارا توپىراقتى شۇرايلى جەرلەرٸنە ورنالاستىرىپ, جەرگٸلٸكتٸ حالىقتى شٶل, شٶلەيت ايماقتارعا قاراي ىعىستىردى.
1879-1880 جىلدارى تورعايدا جۇت بولىپ, حالىق اشارشىلىققا ۇرىندى. ىبىراي حالىقتىڭ اۋىر جاعدايىن كٶرٸپ قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرا الماي, «ورەنبۋرگسكيي ليستوك» گازەتٸنە ەل باسىنا تٷسكەن قاسٸرەتتٸ ايتىپ بٸرنەشە ماقالا جازدى. الايدا ەشكٸم قول ۇشىن سوزبادى. امالى تاۋسىلعان ول جەرگٸلٸكتٸ اقىنداردىڭ ەكٸمشٸلٸك باسقارۋ رەفورمالارىنا قارسىلىعى كٶرٸنٸس تاپقان, سونداي-اق اشارشىلىقتى سۋرەتتەيتٸن ٶلەڭدەرٸن جيناپ, ونى «حالىقتىڭ پوەزييالىق شىعارماسى» دەپ اتاپ «قازاق قاسٸرەتٸ» دەگەن ٶزٸنٸڭ العى سٶزٸمەن 1882 جىلى ەسكەري گۋبەرناتوردىڭ اتىنا جولدايدى.
ۇلى ۇستاز ۇسىنعان ٶلەڭدەردٸڭ بٸرٸ – «قازاقتاردىڭ زارى» دەپ اتالادى, اۆتورى كٶرسەتٸلمەگەن. بۇل ٶلەڭ جايىندا ىبىرايدىڭ شەكٸرتٸ ەرٸ جولىن قۋعان ەرٸپتەسٸ عابدولعالي بالعىنباەۆ ەستەلٸگٸندە: «كٷدەرٸنٸڭ 1879-1880 جىلدارداعى كٶك تاقىر جۇتتا (قويان جىلعى) تورعايلىق قازاقتاردىڭ مالدان تٷگەلگە جۋىق ايىرىلىپ, تاياق ۇستاپ قالعانىن باياندايتىن «قازاقتاردىڭ زارى» اتتى جىرى بار ەدٸ» دەيدٸ. – مۇندا ٷيٸر-ٷيٸر جىلقىسى مەن قورا-قورا قويدان, ٸرٸ قارا مالدان جۇرداي بولعان ەلدٸڭ ايانىشتى حالٸ, جاپپاي اشتىققا ۇشىراعان حالىققا ەكٸم-باسشىلاردىڭ جاساعان ەدٸلەتسٸزدٸكتەرٸ شەبەر سيپاتتالادى».
ودان ەرٸ اۆتور سەيداحمەت اقىننىڭ ىبىراي حرەستوماتيياسىنا ەنگەن ۇلى ۇستازدىڭ ەدٸلدٸگٸ مەن ادالدىعى سٶز بولاتىن «بٸر ناشاردىڭ ەدٸل تٶرەگە ايتقان سٶزٸ» جايىندا دا ەڭگٸمە قوزعاپ, ٶلەڭدە ىبىرايدىڭ نەبٸر اۋىر, داۋلى ٸستەردٸ ەدٸل شەشەتٸنٸن, ەسٸرەسە باي مەن كەدەي اراسىنداعى ٸستٸ كٶبٸنەسە جارلى پايداسىنا ٶكٸم ەتەتٸنٸن ايتادى. جەرگٸلٸكتٸ اقىندارعا كەڭەس بەرٸپ, ەلەۋمەتتٸك مەنٸ بار مەسەلەلەردٸ جىرلاۋعا باعىت-باعدار بەرٸپ وتىراتىنىن ەسكە الادى [ىبىراي التىنسارين تاعىلىمى. – الماتى, جازۋشى, 1991.-366 ب.].
اكادەميك قاجىم جۇماليەۆ تە 1967 جىلى جارىق كٶرگەن «XVIII-XIX عاسىرلارداعى قازاق ەدەبيەتٸ» كٸتابىندا سەيداحمەت, كٷدەرٸ, اقمولدا, نۇرجان اقىنداردىڭ ۇلى ۇستاز ىبىراي التىنسارينمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولىپ, ودان كٶپ ٷيرەنگەندەرٸن, سونىڭ ارقاسىندا ولاردىڭ شىعارمالارىنىڭ يدەيالىق-كٶركەمدٸك دەڭگەيٸ جوعارىلاي تٷسكەنٸن ايتادى.
قازاق سسر عىلىم اكادەميياسىنىڭ اكادەميگٸ ابايتانۋشى-عالىم م.س.سيلچەنكو 1957 جىلى جارىق كٶرگەن «ابايدىڭ تۆورچەستۆولىق ٶمٸربايانى» كٸتابىندا تورعاي ۋەزٸ بەستال (دۇرىسى – بەستاۋ – س.و.) بولىسىندا ايتىلىپ جٷرگەن ەن (ٶلەڭ – س.و.) «زامان» ستيلٸندە جازىلعانىن, اقىننىڭ جەكە قابٸلەت-قارىمىن ترافارەتتٸ بەينەلەۋ باسىم ەكەنٸن ايتىپ: «ۇلاعاتقا ٷندەيتٸن جىرلاردىڭ تٷپ نەگٸزٸ وسى جانردا جازاتىن اقىنداردىڭ حالىقتىڭ پاتريارحالدىق-رۋلىق قارىم-قاتىناستارىن مٷلدەم قاراما-قايشىلىقتا كٶرسەتۋٸنە سەبەپ بولدى. بۇعان مىسال «قازاقتىڭ قايعىسى» («گورە كازاحوۆ») ەنٸ بولا الادى, ونى جازعان تورعايلىق اقىن كٷدەرٸ جولدىباەۆ دەپ ايتىپ جٷر دەيدٸ. [قازاق سسر عىلىم اكادەميياسىنىڭ باسپاسى. – الماتى -1957. 20 ب.].
اۆتور كٷدەرٸ اقىننىڭ ايتپاق ويىن, ماقسات-مۇراتىن زامان تىنىسىمەن استاستىرا بايانداپ, ٶلەڭٸن قازاق تٸلٸندە جەنە ورىس تٸلٸنە جولما-جول اۋدارىپ بەرٸپ وتىرعان.
كٸتاپتىڭ 24-بەتٸندە كٷدەرٸنٸڭ «قويان جىل» دەپ اتالاتىن تاعى بٸر ٶلەڭٸنەن ٷزٸندٸ كەلتٸرەدٸ:
«بي مەنەن بولىس اۋىلنايعا كٸنە جوق,
ايتقانىڭدى ەلۋلٸكتٸ قىلمايدى.
بٸر تاس تٷسسە ەلۋلٸكتٸڭ قولىنا,
قارامايدى ٸستٸڭ ناشار, زورىنا.
جالعىز تاستىڭ قىزۋىنا ماس بولىپ,
كٶزٸنە سالماس وڭى مەنەن سولىنا».
(ەلۋلٸك دەپ اۆتور پياتيدەسياتنيكتٸ – ەلۋباسىن ايتىپ وتىر – س.و.).
وسى مونوگرافييانىڭ 48 بەتٸندە «مىسالى, كٷدەرٸ جولدىباەۆتىڭ («قازاقتىڭ قايعىسى») («گورە كازاحا») ەنٸ (ٶلەڭٸ – س.و) حالىقتىڭ باي مەن پاتشا چينوۆنيكتەرٸنە دەگەن اشۋ-ىزاسىنا تۇنىپ تۇر» دەپ اۆتور ٶلەڭٸنٸڭ نەدەن, قالاي تۋعانىنا تاعى دا بٸر توقتالىپ ٶتەدٸ.
«زار زامان» دەگەن XIX عاسىردا ٶمٸر سٷرگەن شورتانباي ٶلەڭٸنٸڭ اتاۋى ەكەنٸن, اقىن ٶلەڭٸ «ٸلگەرٸ, سوڭعى ٸرٸ اقىنداردىڭ بارلىق كٷي, سارىنىن بٸر اراعا توعىستىرعانداي جيىندى ٶلەڭ بولعاندىقتان, بٷكٸل بٸر دەۋٸردە بٸر سارىنمەن ٶلەڭ ايتقان اقىنداردىڭ بارلىعىنا «زار زامان» اقىندارى دەپ ات قويعانىن ايتىپ, «زار زامان» اعىمىنا ٶلەڭنٸڭ كەيبٸر سارىنىمەن قوسىلاتىن اقىن ىبىراي التىنسارين» ەكەنٸن تۇڭعىش كٶرسەتكەن م.ەۋەزوۆ بولاتىن [زار زامان اقىندارى. ەدەبيەت تاريحى. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرٸنە ارنالعان. – الماتى: انا تٸلٸ, 1991. – 192, 215 ب.ب.].
كەيٸن م.ەۋەزوۆ پٸكٸرٸن قوستاپ حالەل دوسمۇحامەدۇلى زار زامان ەدەبيەتٸ جايىندا «حالىق پوەزيياسىنىڭ تاعى بٸر سوقتالى تٷرٸ – زار زامان (سكوربنايا پوەزييا) مەن تولعاۋلار, – دەپ جازدى. – بۇل ٶلەڭدەردە سالت-سانانىڭ بۇزىلۋى جىرلانادى. حالىق ٶمٸرٸنٸڭ كٶنە ەدەت-عۇرپى مەن ەسكٸ سالتتارىنىڭ قۇلدىراۋى, بيلەر مەن ەكٸمدەردٸڭ پاراقورلىعى مەن پەتۋاسىزدىعى, تۇرمىس-تٸرشٸلٸكتٸڭ ناشارلاۋى, مال سانىنىڭ ازايۋى مەن حالىقتىڭ جۇتاۋى, جايىلىم-قونىستىڭ تارىلۋى, قونىس اۋدارۋشىلارعا شۇرايلى جەرلەردٸڭ كەسٸلٸپ بەرٸلۋٸ, جەردٸڭ توزۋى, ەلدٸڭ ازۋى, اشتىق, جۇت, ت.ت. سٶز بولادى; بۇرىنعى ٶتكەن ٶمٸر مەن ەسكٸلٸكتٸ سالت-دەستٷرلەر ماداقتالىپ, كەيٸنگٸ ٶزگەرٸستەرگە زار ايتىلادى».
اۆتور زار زامان اعىمىنا وسىلايشا انىقتاما بەرٸپ, مۇنداي جىرلار مەن تولعاۋلار حالىق اراسىندا كٶپ ەكەنٸن جەنە مازمۇنى جاعىنان الۋان تٷرلٸ بولىپ كەلەتٸنٸن, پاتشا ٷكٸمەتٸ مەن قوقان بيلەۋشٸلەرٸنە, ولاردىڭ شەنەۋنٸكتەرٸنٸڭ باسسىزدىعىنا قارسى جىرلارمەن ساباقتاسىپ, قىزدىرۋشى سٶز اتالاتىن ٷگٸتشٸل ەدەبيەتكە ۇلاسىپ جاتاتىنىن بايان ەتەدٸ. مۇنداي تۋىندىلار, ەسٸرەسە, ون توعىزىنشى عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا پاتشا ٷكٸمەتٸ قىردا رەسەيلٸك تەرتٸپ ورناتىپ, قازاقتاردىڭ جەرٸن قونىس اۋدارۋشىلارعا تارتىپ الىپ بەرە باستاعان كەزدە ٶرشي تٷسكەنٸنە توقتالىپ: «مەسەلەن, 1869 جىلعى «دالالىق ەرەجەنٸ» ەنگٸزگەن كەزدەگٸ قازاقتاردىڭ جاي-كٷيٸ حالىق ەدەبيەتٸندە بىلايشا سيپاتتالادى» دەپ كٷدەرٸنٸڭ تٶرت شۋماق ٶلەڭٸن كەلتٸرٸپ, سوڭىنا «ەلەۋسٸز اقىننىڭ سٶزٸ» دەپتٸ. [الامان. الماتى: انا تٸلٸ, 1991. -23-24 ب.ب.].
ح.دوسمۇحامەدۇلىنىڭ زار زامان ەدەبيەتٸ جايىنداعى انىقتاماسى كٷدەرٸ ٶلەڭٸنٸڭ مەن-مازمۇنىنا دەلمە-دەل كەلەدٸ. تٸپتٸ سالىستىرىپ قاراساڭىز, وسى ٶلەڭنٸڭ انىقتاماسىنداي.
سونداي-اق ح.دوسمۇحامەدۇلى جوقتاۋ جىرلارىنىڭ مەن-ماعىناسى, ونىڭ قانداي جاعدايدا ايتىلاتىنى, شىعارۋشىسى, ورىنداۋشىسى, جوقتاۋدىڭ ٶلٸمنەن باسقا سەبەپتەرگە دە بايلانىستى شىعارىلاتىنى تۋرالى ايتا كەلٸپ: «ال مىنا بٸر تٷرٸندە بۇرىنعى ەركٸن ٶمٸر جوقتالادى» دەپ «زار زامان» («قازاقتىڭ زارى» – س.و.)ٶلەڭٸنٸڭ ەكٸ شۋماعىن, «تٶمەنگٸ جولدار 1879 جىلعى قويان جۇتىنىڭ قىسىن سۋرەتتەيدٸ» دەپ بٸر شۋماعىن مىسالعا الادى [20 ب.].
عالىم بەگەجان سٷلەيمەنوۆ 1959 جىلى قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ تٷيٸندٸ مەسەلەلەرٸنە ارنالعان عىلىمي-تەورييالىق كونفەرەنتسييادا جاساعان بايانداماسىندا ىبىراي التىنساريننٸڭ «قازاق قاسٸرەتٸ» جازباسى ونىڭ «زار زامان» اعىمىنا كٶزقاراسىن ايقىن اڭعارتاتىنىن ايتىپ: «بۇل ونىڭ تٷركٸستان قازاقتارىنىڭ, تٷركٸستان ٶلكەسٸ اقىندارىنىڭ «زار زامان» تۋرالى شىعارمالارىنا جاساعان قورىتىندىسى ەدٸ, – دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ. – ى.التىنساريننٸڭ بۇل بەرگەن باعاسىن ٶتە ورىندى دەپ بٸلەمٸن. مۇندا ول «زار زامان» ەدەبي اعىمىن پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ وتارشىلدىق ساياساتى, جۇت, قويان جىلدارى دەپ اتالاتىن اشارشىلىق پەن جالاڭاشتىق كەزەڭ تۋعىزدى دەيدٸ. بۇل جەردە ى.التىنساريننٸڭ «زار زامان» اعىمىنىڭ تۋۋىنا پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ وتارشىلدىق ساياساتى سەبەپ بولدى دەگەنٸ دۇرىس. ى.التىنسارين «زار زامان تۋرالى جازباعان ادام جوق دەپ, ولاردى ٶز تەكستٸسٸندە كەلتٸرەدٸ» [ەدەبي مۇرا جەنە ونى زەرتتەۋ. الماتى: قازاق سسرعا باسپاسى, 1961. -376 ب.].
بۇل ەدەبي اعىمنىڭ تابيعاتىن تانىپ, ونىڭ نەدەن, قالاي شىققانىن تۇڭعىش اڭعارعان ىبىراي ەدٸ. الايدا ول بۇل ەدەبي اعىمعا ات قويىپ, ونى عىلىمي نەگٸزدەگەن جوق.
«زار زامان» تەرمينٸ كەيٸن ەدەبيەتتانۋ عىلىمىنان بەرٸك ورىن الىپ, ونىڭ قىر-سىرى تالدانىپ تارازىلانا تٷستٸ. سونىڭ بٸر ايعاعى – عالىم باۋىرجان ومارۇلى 2005 جىلى «زار زامان ەدەبيەتٸ» دەپ اتالاتىن كٶلەمدٸ مونوگرافيياسىن جارىققا شىعاردى. وندا سٶز بولىپ وتىرعان ەدەبي اعىمنىڭ باستاۋ-بۇلاقتارى, قالىپتاسۋ كەزەڭدەرٸ, دامۋ ارنالارى, ٶزگە حالىقتار ەدەبيەتٸندەگٸ زار زامان پوەزيياسىنان بەلگٸلەرٸ (سالىستىرمالى زەرتتەۋ), زار زامان پوەزيياسىنداعى يدەيالىق-تانىمدىق جەنە كٶركەمدٸك-ەستەتيكالىق كٶزقاراستار بٸرلٸگٸ (تيپولوگييا), زار زامان پوەزيياسىنىڭ كٶركەمدٸگٸ (پوەتيكا), جالپى اقىندار ٶلەڭدەرٸنٸڭ بٸر-بٸرٸمەن ٷندەسٸپ, ساباقتاستىق تاۋىپ جاتاتىنى دەۋٸر تىنىسىمەن, ۇلتتىڭ ماقسات-مٷددەلەرٸنە نەگٸزدەلە زەرتتەلٸپ-زەردەلەنەدٸ [استانا: ەلوردا, 2005.].
ب.ومارۇلى وسى ەڭبەگٸندە: «بٸزدٸڭشە «قازاق قاسٸرەتٸ» نەمەسە «قازاقتىڭ قايعىسى» ٶلەڭٸنٸڭ اتى ەمەس, بۇل شىعارمالارعا تٷسٸنٸكتەمە رەتٸندە جازىلعان ى.التىنسارين قولجازباسىنىڭ اتى. مۇراعات دەرەكتەرٸ سولاي دەيدٸ. ح.دوسمۇحامەدۇلى ەلەۋسٸز اقىنعا, م.سيلچەنكو كٷدەرٸ اقىنعا تەلٸگەن بۇل جىرلاردى اعارتۋشى-پەداگوگ حالىقتىق رەفورماعا اشىق قارسىلىعىن بٸلدٸرگەن «زار زامان» ٶلەڭدەرٸ دەپ تانىعان» دەيدٸ [زار زامان ەدەبيەتٸ. – استانا: ەلوردا, 2005, -213 ب.].
شىندىعىندا دا, مۇراعات دەرەكتەرٸندە دە, ىبىراي تٷسٸندٸرمەسٸندە دە اۆتورى كٶرسەتٸلمەگەن.
ب.ومارۇلى دا «ى.التىنسارين ۇسىنعان, اۆتورى كٶرسەتٸلمەگەن» ٶلەڭنەن ٷزٸندٸلەر كەلتٸرٸپ, ىبىراي العى سٶزٸ مەن كٷدەرٸ ٶلەڭٸنٸڭ مەن-مازمۇنىن اشادى [212 ب.].
1879-80 جىلدارعى جۇت تۋرالى دا, 1930-32 جىلدارداعى اشتىق جايىندا دا حالىققا جاناشىرلىقپەن تەبٸرەنە جىر تولعاپ, ەل باسىنا تٶنگەن نەۋبەتتٸڭ شىنايى بولمىسىن سۋرەتتەگەن كٷدەرٸ جولدىبايۇلى. ول سول ٷشٸن كەڭەس دەۋٸرٸندە قۋدالانىپ, تٷرمەگە دە قامالدى. 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸن بەينەلەيتٸن «امانگەلدٸنٸڭ تورعايدى العانى», «كٷيٸك كٶلدٸڭ باسىندا», «ەر تۋدى», «كٶزٸمنٸڭ جاسى بولدى كٶل» [1916 جىل. الماتى «راۋان», 1996. -149-157, 185-193 ب.ب.] سيياقتى ٶلەڭدەرٸ عانا باسپا بەتتەرٸنەن ورىن الىپ, اشارشىلىق جايىنداعى جىرلارىنىڭ جارىق كٶرۋٸنە تىيىم سالىندى.
بٸز – شٶبەرەسٸ م.نەبيۇلى ەكەۋمٸز بالا كەزٸمٸزدەن اقىن اتامىزدىڭ ٶلەڭدەرٸن ەستٸپ, جاتتاپ ٶسكەندٸكتەن ەرٸ ٸزدەۋشٸسٸ, جيناۋشىسى, زەرتتەۋشٸسٸ بولعاندىقتان, بۇل «قازاقتىڭ زارى» دەگەن ٶلەڭنٸڭ بارىن, مازمۇنىن, كەيبٸر جولدارىن بٸلەتٸنبٸز. الايدا اقىن ٶلەڭدەرٸن جيناپ, قۇراستىرىپ استانادان «فوليانت» باسپاسىنان «تورعايدىڭ كٷدەرٸ اقىنى» دەپ ات قويىپ, جارىققا شىعارار كەزدە بۇل ٶلەڭدٸ تابا الماي, كٸتابىنا كٸرمەي قالىپ ەدٸ.
تالاي ايتۋلى عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرٸنە ٶزەك بولعان تاريحي تۋىندى ىبىرايدىڭ «قازاق قاسٸرەتٸ» جازباسىمەن ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتٶبە ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ اعا وقىتۋشىسى بيبٸگٷل ەبەنوۆا مەن كازمۇۋ-دٸڭ دوكتورانتى باۋىرجان ومارۇلى العى سٶزٸمەن «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸندە (№44, 29 قازان, 2011) ب.ەبەنوۆانىڭ العى سٶزٸمەن «قازاقستان مۇراعاتتارى» جۋرنالىندا جارىق كٶرٸپتٸ.
ب.ەبەنوۆا 2006 جىلى اقتٶبەدە شىققان «1868 جىلعى ەكٸمشٸلٸك رەفورما جەنە ورىنبور ٶلكەسٸ» (1868-1891) اتتى مونوگرافيياسىندا دا ٶلەڭنٸڭ تۋۋ سەبەبٸن, مەن-ماعىناسىن جان-جاقتى تەرەڭ اشىپ, قر مەملەكەتتٸك ورتالىق مۇراعاتىنان الىنعان «ورىنبور قازاقتارى اراسىنداعى قايعىلى ٶلەڭ» دەپ اتالاتىن نۇسقاسىن ىبىراي العى سٶزٸمەن (ورىس تٸلٸندەگٸ) تٷگەل بەرٸپتٸ [367-372 ب.ب.]. سوندىقتان دا ب.ومارۇلى مەن ب.ەبەنوۆاعا ايتار العىسىمىز شەكسٸز.
ك.جولدىبايۇلى – 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸنە بەلسەنە قاتىسقان جاۋىنگەر اقىن. ونىڭ جالىندى جىرلارى كٶتەرٸلٸسشٸلەر رۋحىن كٶتەرٸپ, جەڭٸسكە باستاعان.
ىبىرايدىڭ جوعارىدا اتالعان «قازاق قاسٸرەتٸ» العى سٶزٸ مەن 1879-1880 جىلدارى جازعان «جۇت تۋرالى» جەنە باسقا دا شىعارمالارىن سالىستىرا وقىعان كٸسٸ كٷدەرٸ ٶلەڭدٸ ىبىرايدىڭ كەڭەسٸمەن جازعانىن اڭعارۋى قيىن ەمەس.
كٷدەرٸ اقىننىڭ «قازاقتىڭ زارى» («جالپاق قويان») اتتى بۇل ۇزاق ٶلەڭٸ:
«قۇدايا, ساعان مەلٸم مەنٸڭ حالٸم,
قولىڭدا قۇدٸرەتتٸڭ, بارشا مەلٸم.
بۇل قازاق ەلٸن بٸلمەي كەتكەنٸ ٷشٸن
كەتٸردٸڭ جالعىز قىستا بارلىق سەنٸن.
قۇدايا, از بٸزگە ەلٸ بۇل كٶرگەن قىس,
ۇمىتتىق بٸز قۇدايدى شامادان تىس.
تۇتىنعان ەربٸر زاتتار التىن-كٷمٸس,
وشاعى-الماس تەمٸر, قازانى-مىس» دەپ باستالادى. بۇل شۋماقتاردى وقىعاندا ىبىراي التىنساريننٸڭ «ٶسيەت ٶلەڭدەرٸندەگٸ» قارىنبايدىڭ ساراڭدىعى مەن قايىرىمسىزدىعى ٷشٸن اللا تاعالانىڭ قاھارىنا ۇشىراپ, قاق ايىرىلعان جەر استىنا تٷسٸپ كەتەتٸنٸ ەسكە تٷسەدٸ. ەرٸ ىبىرايدىڭ:
«ماقتانبا باقىتتىمىن دەپ باعىڭىزعا,
قارتايماق قيىن ساۋدا تاعىڭىزدا.
ٸسكە اسپاي باق-دەۋلەتٸڭ قالۋى وڭاي,
باسىڭنان باعىڭ تايعان شاعىڭىزدا»,-
دەگەن ٶلەڭ جولدارىمەن ٷندەسٸپ جاتىر.
ىبىراي «قازاق قاسٸرەتٸ» جازباسىن قازاق دالاسىنا ەنگٸزٸلگەن سايلاۋ تەرتٸبٸنە جەنە ەلدٸڭ 1879-1880 جىلدارى بولعان اشتىقتان كەيٸنگٸ ەكونوميكالىق احۋالىنا جەرگٸلٸكتٸ حالىق كٶزقاراسى بٸلدٸرٸلگەن ٶلەڭدەردٸڭ تٷپنۇسقاسى مەن اۋدارماسىن وقۋشىلار نازارىنا شاعىن العى سٶزبەن بٸرگە ۇسىنىپ وتىرعانىن ايتۋدان باستاپ, ونسىز قازاق ٶلەڭدەرٸندەگٸ جاڭا كەزەڭ مەن جاڭا تەرتٸپ جٶنٸندەگٸ قايعى-مۇڭعا تولى وي-تۇجىرىمدار تٷسٸنٸكسٸز بولىپ قالاتىنىن بايان ەتەدٸ. ودان ەرٸ ىبىراي قازاق اراسىندا مۇنداي ٶلەڭدەردٸڭ جيٸ ۇشىراساتىنىن, سولاردىڭ ٸشٸنەن جاڭا جاعدايعا كٶزقاراستارىن مەيلٸنشە قىسقا ەرٸ ايقىن, اشىق بٸلدٸرەتٸن ٶلەڭدەردٸ ٸرٸكتەپ, تاڭداپ العانىن ناقتىلاي كٶرسەتٸپ, 1869 جىلى قازاق دالاسىنا ورىنبور قازاقتارىن باسقارۋدىڭ بۇرىنعى تەرتٸبٸن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتكەن دالالىق وبلىستار جٶنٸندەگٸ جاڭا ۋاقىتشا ەرەجە ەنگٸزٸلگەنٸن ەسكە سالادى: «سٶيتٸپ, – دەيدٸ اۆتور, – بۇرىنعى ورىنبور ٶلكەسٸ قازاقتارىنا ورتاق بٸر وبلىستىق باسقارمانىڭ ورنىنا, ەندٸ ٷش – ورال, تورعاي جەنە سىردارييا وبلىستىق باسقارمالارى قۇرىلدى. وردانىڭ شىعىس, ورتا جەنە باتىس بٶلٸكتەرٸندەگٸ قازاق حاندارىنىڭ ۇرپاقتارىنان سايلانعان ٷش اعا سۇلتاننىڭ ورنىنا جاڭادان تٷزٸلگەن وبلىستاردىڭ ەرقايسىسىندا كەمٸندە 4-6-دان ۋەزد باسشىلىقتارى ۇيىمداستىرىلدى».
كٷدەرٸ «قازاقتىڭ زارى» («جالپاق قويان») ٶلەڭٸندە قازاقتىڭ مىڭعىرتىپ مال ٶسٸرٸپ, كٶل-كٶسٸر ٶنٸمٸن العانىن, «بەلگە قىلىش, قولىنا نايزا ٸلٸپ» جاۋگەرشٸلٸك زاماندا باتىرلىق كٶرسەتكەنٸن جىر ەتە كەلٸپ «ەرلەرٸم ەندٸ سول بٸر كٷندٸ جوقتاپ, اعادى كٶزدەن جاسى تامشىدايىن» دەيدٸ.
حاندىق كەزٸندە حان حالىق تۇرمىسىن بٸلٸپ وتىراتىنىن, قيىن-قىستاۋ زامان تۋسا حالىقتىڭ جايىن ايتىپ ولار اق پاتشاعا بارىپ, پاتشادان رۇقسات, سىي-سيياپات الىپ قايتاتىنىن بايانداي كەلٸپ زاماننىڭ مٷلدە ٶزگەرٸپ كەتكەنٸنە توقتالادى:
«مۇنان سوڭ شتات دەگەن ٷكٸم شىقتى,
باي مەن حان تٸل تارتتىرماي
بەرٸن جىقتى.
كەنە, سەن بۇل بۇيرىققا كٶنبەيمٸن دەپ,
ايتىپ كٶر, دەگەنٸڭشە بولساڭ مىقتى?!
جاراتقان تەڭٸرٸ لايىق بيلەر قالدى,
ون ٷيگە بٸر بي قوي دەپ ٷكٸم سالدى.
ەلۋ ٷيگە جەنە دە بٸر بي قويىپ,
جٷز ٷيگە بٸر اۋىلناي شىعا قالدى.
مىڭ ٷيگە ونان بارىپ بولىس قويدى,
قاسىنا بولىس سايىن ورىس قويدى.
تالاسىپ, قىرىلىسىپ لاۋازىمعا,
ات بەرٸپ ەلەۋلٸككە قويىن سويدى».
ىبىراي: «بٸز مۇندا ۋاقىتشا ەرەجەنٸڭ بارلىق باپتارىن تٸزبەلەپ بەرە المايمىز, سوندىقتان تەك قازاقتاردىڭ ٶز ٶلەڭدەرٸ مەن اۋىزەكٸ ەڭگٸمەلەرٸندە ايرىقشا شاعىم بٸلدٸرگەندەرٸن عانا كٶرسەتۋمەن شەكتەلەمٸز. ەڭ الدىمەن, ەرينە, جۇت ەكەلگەن 1879-1880 جىلدار قازاقتاردىڭ ەسٸندە قالدى, بۇل جۇت ولاردىڭ بارلىق دەرلٸك مالىنان ايىردى, ونىڭ ٸزدەرٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن تورعاي ۋەزٸنٸڭ, ەسٸرەسە, ورال وبلىسىنىڭ ەلەك جەنە نيكولاەۆ ۋەزدەرٸنٸڭ ارالىعىندا جەر-جەردە قاڭعىپ جٷرگەن قازاقتاردىڭ ەڭسەسٸن ەزەدٸ; سوندىقتان, بۇل اۋىرتپالىقتار تۋرالى ەسٸنە المايتىن بٸردە-بٸر زامانداس قازاق اقىنىن كەزدەستٸرە المايمىز».
كٷدەرٸ: اشتىقتان اقىرىندا تارتتىق ازاپ,
بولماي ما اقشا جيساڭ سورلى قازاق?
شٶپ جۇلىپ, جۋا تەرٸپ, سونى جەدٸك,
ساحاراعا بەينە مالشا كەتتٸك تاراپ.
ۇن بەردٸ بٸر اياقتان ۋەزدناي,
قول جەتسە وعان-داعى قۇداي قالاپ.
نەشە كٷنگە جەتەدٸ بٸر اياق ۇن,
اقىرىندا اقشا الار قۇرتتاي ساناپ.
قىدىرىپ, جٷن-جاباعى الاتۇعىن,
بٸزدٸ سارت پەن نوعاي دا قىلدى مازاق.
مۇسىلمان بوپ ەلگە قايىر قىلۋ تٷگٸل,
اشتىعىڭنان نان سۇراساڭ, بەزٸرەيٸپ,
اقشا بەر دەپ قول جايار ساعان قاراپ.
حالايىق, كٶرٸپ پە ەدٸڭ مۇنداي بٸر جىل,
جاراتقان پەندەڭٸز بٸز راقىم قىل.
جىلايمىز كەم تارلىقتان, يا قۇدايىم,
ايىرىلعان قوساعىنان بەينە بۇلبۇل.
كٶرمەدٸك ەش نەرسەنٸڭ راقاتىن,
جاماننىڭ ٶزٸڭ كەشٸر كەسەفاتىن.
مۇحاممەد پايعامبارىم, يا راسۋل,
ٷمبەتكە قايدا كەتتٸ شاپاعاتىڭ?!
بايلارىم نەشە كٷندەي جالعا جٷردٸ,
تاماق دەپ جىلاپ تۇر عوي بالا, قاتىن.
بٸر كەسەك جىرشىلاردىڭ نانى دا جوق,
قازاقتىڭ الۋشى ەدٸك نار مەن اتىن».
ىبىراي: «قازاقتىڭ ەكٸنشٸ نارازىلىعى – حالىقتىڭ اراسىندا جٷرگەن وندىق جەنە ەلۋلٸكتەر ارقىلى شەندٸ-شەكپەندٸلەردٸ سايلاۋ. ولاردىڭ ٶز سٶزٸمەن ايتقاندا, اشىقتان-اشىق پاراقورلىق پەن بولىستاعى باستى ورىنعا جەنە سىي-قۇرمەتكە يە بولۋعا ۇمتىلعان قازاق بيلەۋشٸلەرٸن اقىرعى تۇياعى قالعانشا سايلاۋشىلارعا بەرۋگە جۇمساۋعا يتەرمەلەيدٸ, لاۋازىمعا يە بولعاننان كەيٸن وسى شىعىندارىنىڭ ەسەسٸن پارامەن تولتىرۋعا تىرىسادى. ودان بٶلەك, ەر سايلاۋدىڭ نەتيجەسٸ ەدەتتە لاۋازىمدارعا ٷمٸتكەرلەردٸڭ جەنە بولىستى بٸرنەشە پارتيياعا بٶلٸپ العان جاقتاستارى اراسىندا بٸتٸسپەس دۇشپاندىق بولادى; بيشٸكەشتەر تاراپىنان قىسىمدار, ٸستٸ ەدٸلەتسٸز شەشۋ, جەبٸر كٶرگەندەردٸڭ بٸتپەيتٸن ارىزدارى جەنە ت.ب. وندىقتار مەن ەلۋلٸكتەر جەر داۋلارىن شەشكەندە دە قازاقتار ولاردان دەل سونداي سۇمدىقتى كٶرەدٸ, ولاردىڭ الالاۋشىلىق شەشٸمٸ قازاق شارۋاشىلىقتارىن ٶمٸر مەن ٶلٸم مەسەلەسٸنە دەيٸن اپارادى; مۇندا دا جاۋلاسۋشى تاراپتاردىڭ ىقپالى ارالاسادى, جاسىرىن ساۋدالاسۋ جٷرگٸزٸلەدٸ, ەرينە, كەدەيلەردٸڭ بۇعان شاماسى جەتپەيدٸ».
كٷدەرٸ: «جاقسىلار ۆىبورنىيعا
بولدى جاقىن,
ساسقاندا تابا المايمىز ونىڭ اتىن.
بۇرىنعى بي مەن جاقسى جاتىپ الدى,
ٶز باسىن مالىمەنەن ساتىپ الدى.
جۇرت ٷشٸن جانىن قيعان ەسكٸ بيلەر,
داريعا-اي, وسى كٷندە قايدا قالدى?!
ەركٸنسٸپ بارۋشى ەدٸك بالاسىنداي,
بەيبٸشە بالالاردىڭ اناسىنداي.
تەنتەككە اتاسىنداي اقىل بەرٸپ,
جٸبەرمەي تۇرۋشى ەدٸ تالاستىرماي.
وندىققا تٸزە بٷگٸپ, ارىز ايتىپ,
ٸسٸڭدٸ جەر داۋ بولسا سالاسىز با-اي?!
اناۋ داۋگەر اقشاسىن بەرٸپ جاتىر,
داۋىڭنان سەندە بەرمەي قالاسىڭ با-اي?!
«جۇدىرىق جىعىلعانعا» دەگەندەيٸن,
بەرٸ دە جٶن بولادى شاراسىزعا-اي.
بٸر ورىس, بٸر قازاق قويدى
«پوموششنيك» دەپ,
ولار دا ٸس ەتە المايدى باسا-كٶكتەپ.
جالعىز-اق بارار جەرٸڭ ۋەزدناي,
الدىڭنان قۋالايدى «پوشەل», كەت دەپ.
سەن بولماساڭ اناعان بارامىن دەپ,
كٷن قايدا كەتەتۇعىن سٶزٸن كەكتەپ.
بارار جەر, باسار تاۋىڭ بولماعان سوڭ,
قاقپادان شىعا المايسىڭ تٶڭٸرەكتەپ.
بٸر اۋىز تىم بولماسا تٸل بٸلمەيسٸڭ,
ٶلدٸڭ عوي بەزٸپ قازاق تەنتٸرەكتەپ.
تٸل بٸلگەن كٶنۋشٸ مە ەڭ قازاعىڭا,
قالدىڭ عوي ەندٸ تۇزاق ازابىنا.
ارىز ايتساڭ تىڭداماي قالجىڭ قىلعان,
كٶنگەيسٸڭ ەندٸ ورىستىڭ مازاعىنا.
ىبىراي: «بۇل ەلدە مەنٸڭ ەكٸ نەمەرە تۋىسقانىم بولىستىققا تالاسىپ, ون جىلدان بەرٸ ارازداسىپ جٷر ەدٸ; بٷكٸل بولىستى ەكٸ پارتيياعا بٶلٸپ جٸبەرگەن بۇل تالاس ٶتە قاتتى شيەلەنٸسٸپ, ۇرىسقا جەتٸپ, بۇل باقىتسىز بولىستى قاتتى كٷيزەلتكەن بولاتىن. مەن كەلٸسٸمەن جاي بۇقارا حالىق مەنٸ تۋىسقاندارىن تاتۋلاستىرار دەپ ٷمٸتتەنٸپ مۇنى مەنەن قاتتى سۇراي باستادى. مەنٸڭ تاتۋلاسىڭدار دەگەنٸمە ەلگٸ اقىماقتار كٶنبەدٸ. سوندىقتان حالىققا: بۇل تالاسىپ جٷرگەن ادامداردى بولىس سايلاماڭدار, باسقا بٸر ادامدى سايلاڭدار دەۋٸمە تۋرا كەلدٸ. وسى كەڭەسٸم بويىنشا, كٶپشٸلٸك بٸر بەدەلدٸ اقساقالدى بولىس سايلادى. سونىمەن جاڭاعى تۋىسقاندارىمنىڭ بٸرەۋٸ ەرتٷرلٸ قاس ادامداردىڭ تٸلٸنە ەرٸپ پوپەچيتەلگە دە, گۋبەرناتورعا دا, تٸپتٸ ٸشكٸ ٸستەر مينيسترٸنە دە قىزمەت ادامدارىن سايلاۋعا ورىنسىز قول سۇقتى دەپ مەنٸڭ ٷستٸمنەن ارىز جاۋدىرا باستادى…» (ن.ي.يلمينسكييگە 14 سەنتيابر 1884 جىلى جازعان حاتىنان).
كٷدەرٸ: شتات كەلدٸ, پارانى كٸرٸستٸردٸ,
قارىنداستان كٷدەردٸ ٷزٸستٸردٸ.
اتادان ۇل, ەنەدەن قىزدى ايىرىپ,
بٸر-بٸرٸن تالاستىرىپ, سٷزٸستٸردٸ.
نەشە بايلار تالاسپەن كەدەي بولدى,
بار مالىن شاشىپ بەرٸپ وڭدى-سولدى.
پاراعا بەرگەندەرٸن كەيٸن ولار
حالىقتان ٶندٸرۋگە سالدى قولدى.
بۇرىنعى قازاقشىلىق زامانىندا,
بيلەردە كٶرٸپ پە ەدٸڭ مۇنداي جولدى?!
قىلمىسىڭنان تابىلعان ٸس بولعان سوڭ,
كٶنەدٸ نە دە بولسا قازاق سورلى».
ىبىراي «جۇت تۋرالى» دەگەن ماقالاسىن ٶزەن تاسىماي, جاز قۇرعاقشىلىق بولسا, شابىندىق شٶپ شىقپاي, جايىلىم تارىلىپ, مالمەن كٷن كٶرٸپ وتىرعان ەلگە ٷلكەن قيىندىق تۋاتىنىن ايتۋدان باستايدى.
«بۇل جەردٸڭ قازاقتارى مۇنداي قاتال قىستى جيىرما جىلداي كٶرگەن ەمەس,– دەپ جازادى اۆتور. – ولاردىڭ مالى دا ويداعىداي تٶلدەپ كٶبەيە تٷسەتٸن 300-400-دەن جىلقىسى, 400-500-دەن قويى, 20-40-تان تٷيەسٸ, 50-60 باستان ٸرٸ قارا مالى بارلار باي ادام دەپ ەسەپتەلمەيتٸن, ال 10-15 باستان اسپايتىن مٷيٸزدٸ ٸرٸ قاراسى, 4-6 جىلقىسى جەنە 20-30 قويى بار كەدەيلەر (جاتاقتار, ياعني كٶشپەيتٸندەر) قاتارىنا جاتاتىن».
كٷدەرٸ:
«نار ەدٸ نەشە جٷزدەپ ايداعانىڭ,
مىڭ-مىڭنان جىلقى ەدٸ بايلاعانىڭ.
قورا-قورا قوي ٶرٸپ, ەر اۋىلدان,
جال-جايا, باعلان-قوزى شايناعانىڭ.
سيىر مەن ەشكٸنٸ مال ما ەكەن دەپ,
الدىڭا كەلدٸ, مٸنە, ويلاعانىڭ.
مىڭ-مىڭنان ەل كٶشكەندە
مالىڭدى ايداپ,
كەڭ ساحارا دالانى شىعا جايلاپ,
كٶل تاڭداپ, سۋ جاراتپاي جٷرۋشٸ ەدٸڭ,
جٸبەكتەي شالعىنىڭا بيە بايلاپ…».
ىبىراي: «بٸزگە جاقىن قازاقتاردىڭ كەيبٸر باقتاشىلارى بارلىق مالدان ايىرىلىپ نەمەسە امان قالعاندارىن تاعدىر تەلكەگٸنە تاستاپ تابىننان جاياۋ ورالدى. بٸر قازاقتىڭ 28 اقپانعا 1300 جىلقىسىنان نەبەرٸ 60 باس جىلقىسى عانا قالدى. مەنٸڭ 250 جىلقىدان تۇراتىن تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا كٶپ شىعىندانعان تاڭداۋلى اسىل تۇقىمدى ٷيٸرلەرٸم تٷگەلدەي دەرلٸك قىرىلدى».
كٷدەرٸ: «… مۇنان سوڭ قاھارلانىپ قويان كٸردٸ,
بەيشارا قازاق بالاسىن وياندىردى.
سەگٸز ايداي تىنباستان بوران سوعىپ,
قازاقتىڭ قاراپ قويماي مالىن قىردى».
ىبىراي: «بٸزدە قىس 24 قازاندا باستالدى دا, جەلتوقساننان باستاپ, سەل ٷزٸلٸستەرمەن, اقپاننىڭ سوڭىنا دەيٸن قاتتى قارلى بوران تٷتەپ تۇردى».
كٷدەرٸ: «وسىنداي جان كٶرمەگەن زامان قىلىپ,
ەۋەنٸ بۇلت باستى قاراڭعىلىق.
باقىرىپ اشتىق كٶرگەن ارىستانداي,
كٷنٸ-تٷنٸ جەتٸ اي تۇردى بوران ۇلىپ».
ىبىراي: «…مال شٶپ جوقتىقتان ازىقتى ٶزٸنٸڭ تابيعي قارۋى-تۇياقتارىمەن مۇز بولعان تەرەڭ قار استىنان عانا تابا الادى, ال اينالانى ايازدى دا قارلى داۋىل قۇرساعان. اۋزىن ارانداي اشقان بۇل سۇمدىق داۋىلدىڭ دالاداعى بارلىق جاندى مەن جانسىزدى دا جانشىپ, سىندىرىپ, جايپاپ جاتقانىن ەلەستەتٸپ كٶرٸڭٸز».
كٷدەرٸ «مال جەردەن بٸر شٶپ ٷزٸپ جەي المايدى,
تاۋ-تاۋ قار قورادان مال شىعارمايدى.
مال تٷگٸل دالاداعى, ٷيدەگٸ ادام
ٷيٸنەن ون ادىم جەر شىعا المايدى».
ىبىراي: «جان-جاقتان سوققان ٶكپەك جەل, ۇيتقىعان وت, ٷلكەندەر بٷرٸسٸپ قانا وتىرىسقان, بالالار باقىرىپ, شىرىلداپ جىلايدى, جاباعى جامىلعىنىڭ استىندا جاتقان كەمپٸر ايانىشتى كٷيدە…».
كٷدەرٸ: «وتىنسىز اس ٸشە الماي
بالا-شاعا,
بەرە الماي نەرسە تاۋىپ اتا-انا.
كەرٸ شال, كەمپٸر سورلى زار جىلادى,
جٸبەرٸپ مۇنداي كٷندەر قۇداي تاعالا».
ىبىراي قازاقتاردىڭ ٷشٸنشٸ قاسٸرەتٸ – ولاردىڭ اراسىندا كٷن سايىن ٶرشٸپ تۇرعان, تورعاي وبلىسىنىڭ ەكٸ ۋەزٸن كازاكتار مەكەندەيتٸن ورىنبور گۋبەرنيياسىنا قوسادى ەكەن دەگەن قاۋەسەتتەن تۋىنداعان قاۋٸپ ەكەنٸن ەسكەرتٸپ ولاردىڭ ماتەريالدىق مٷددەلەرٸنە وراي ٷنەمٸ ٶزارا قاقتىعىستا بولۋىنا بايلانىستى, قازاقتاردىڭ بويىندا كازاكتارعا قارسى بٸتپەس نارازىلىق قالىپتاسقانىن ايتادى. ورىنبور قازاقتارىنىڭ جەرٸنٸڭ ەڭ شۇرايلى جەرلەرٸنە قازاقتاردى جابايى نومادتار دەپ تانيتىن سوناۋ كەزدٸڭ ٶزٸندە, ورىنبور جەنە ورال كازاكتارىنىڭ قونىستاندىرىلعانى تاريحي شىندىق, تٸپتٸ قازٸردٸڭ ٶزٸندە كازاكتار ەگٸن شارۋاشىلىعىنا قولايلى دەگەن قالعان جەردٸڭ ازعانتاي بٶلٸگٸنە قۇمارتۋىن قويماي وتىر, – دەيدٸ.
كٷدەرٸ: «تاعى دا ەسٸتەمٸز بٸر حاباردى,
قۇدايا, راس ەتپە بۇل حاباردى.
«جۇرتىمىزدى قىلادى قازاق-ورىس, – دەگەن بٸر ەسٸتەمٸز شىن حاباردى.
تۋعاننان ايىرىلماعان ارعىن-قىپشاق,
نە بولار كٶرگەن كٷنٸمٸز بٶلەك شىقساق.
جارتى ورىس, جارتىمىز قازاق بولىپ,
قالايشا كٷن كٶرەمٸز قۇدٸرەت-حاق?!
نە قىلسا ەركٸندە بار ەكٸمدەردٸڭ,
بولا گٶر جالعىز يەم, بٸر ٶزٸڭ جاق.
وسىلاي ەركٸم سورعا دۋشار بولار,
بٸرەۋدٸڭ دەۋٸرٸ ٷشٸن قيسايسا باق».
ەكٸ تۋىندى ٷندەسٸپ, بٸرٸن-بٸرٸ تولىقتىرىپ, دامىتىپ تۇر. بٸرٸ قارا سٶزبەن, بٸرٸ ٶلەڭمەن جازىلعانى بولماسا, ايتار وي, ماقسات, حالىققا جاناشىرلىق, قامقور كٶڭٸل ورتاق.
كٷدەرٸ ۇلتىنىڭ قامىن جەپ, سٶزٸن سٶيلەگەن سىنشىل, زاماننىڭ شەمەن بوپ قاتقان شەرٸن قوزعاعان شىنشىل اقىن. وعان اقىننىڭ «كٶزدٸڭ جاسى بولدى كٶل» ٶلەڭٸن وقىساڭىز كٶزٸڭٸز جەتە تٷسەدٸ:
«جۇلدىز اۋىپ, اي مەن كٷندەر تۇتىلدى,
مومىن سورلاپ, زالىم ساۋ قاپ قۇتىلدى.
دٷنيەجٷزٸن تٷنەك باسىپ تۇنجىراپ,
نۇر عالامات جانعان شىراق ۇتىلدى.
ەلگە اۋىر قاسٸرەت دەرتٸ جايىلدى,
جۇت جۇتىنىپ, تارتتى بەكەم ايىلدى.
قارىنداستان قايىر كەتٸپ قارىلعان.
كٸمگە ايتام مۇنداي اۋىر جايىمدى?
قامالدىق قوي ٶرت جايلادى, جالىنعا,
باتتىق سۋعا, قارماۋعا جوق تالىم دا,
قول ۇسىنار بٸزگە بار ما كٶمەكشٸ,
اجداھامەن ارپالىسقان شاعىمدا?»
[1916 جىل. الماتى: «راۋان», 1996. -194 ب.].
مۇندا دا قازاقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن, كٶرگەن قورلىعى مەن زورلىعى ايتىلىپ تۇرعان جوق پا?!
«قازاق قاسٸرەتٸ» جازباسىنىڭ سوڭىندا «بٸز جاقىندا ليۋتشتٸڭ «قىرعىز حرەستوماتيياسىنان» وسى ٶلەڭدەرگە ۇقساس بوپ كەلەتٸن تٷركٸستان ٶڭٸرٸ قازاقتارىنىڭ «زار زامان» ٶلەڭٸن كەزدەستٸردٸك» دەپ ەسكەرتۋ بەرٸپتٸ.
«يا.ليۋتش جيناعىن تٷركٸستان ٶلكەسٸ قازاقتارىنىڭ ەدەبيەت نۇسقالارى 1883 جىلى تاشكەنت قالاسىندا باسىلعان. سول كٸتاپتا «زار زامان» دەپ اتالاتىن ٶلەڭدەر توپتاماسى جارىق كٶرگەن». [ومارۇلى ب. زار زامان ەدەبيەتٸ. – استانا: ەلوردا, 2005 -15 ب.].
سوناۋ تاشكەندە شىققان كٸتاپتى ىبىراي بابامىزدىڭ تاۋىپ وقۋى تاڭعالارلىق جايت! بۇل ونىڭ ٸزدەنٸمپازدىعى مەن بٸلٸمدارلىعىنىڭ بٸر ايعاعى.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ى.التىنسارين بۇل العى سٶز («قازاق قاسٸرەتٸ») بەن كٷدەرٸ جولدىبايۇلىنىڭ «قازاقتىڭ زارى» («جالپاق قويان») ٶلەڭٸن 1882 جىلى تورعاي وبلىستىق ەسكەري گۋبەرناتورىنىڭ اتىنا جٸبەرەدٸ. ەسكەري گۋبەرناتوردىڭ مٸندەتٸن اتقارۋشى ۆيتسە-گۋبەرناتور ۆ.يلين ى.التىنساريننٸڭ «قازاق قاسٸرەتٸ» جازباسى مەن ٶلەڭدەردٸڭ سٶزبە-سٶز اۋدارماسىن العاننان كەيٸن, 1883 جىلى 31 قازاندا ٸشكٸ ٸستەر مينيسترٸنە: «1868 جىلعى ۋاقىتشا ەرەجە نەگٸزٸندە قۇرىلعان جەرگٸلٸكتٸ قوعامدىق مەكەمەلەردٸڭ جۇمىسىنداعى كەمشٸلٸكتەرگە حالىقتىڭ كٶزقاراسىنىڭ ناق وسى ٶلەڭدەردە كٶرٸنٸس تابۋى نازار اۋدارتادى. مەن بۇل ٶلەڭدەردٸ اۋدارماسىنا قوسا, سٸزدٸڭ مەرتەبەلٸ قۇزىرىڭىزعا ۇسىنۋدى مٸندەتٸم دەپ سانايمىن» دەپ مەلٸمدەي وتىرىپ, «ۋاقىتشا ەرەجە بويىنشا قىرعىزداردىڭ قوعامدىق باسقارۋ قۇرىلىمى تۋرالى» ۇسىنىستارىن جولدايدى (25-ق., 1-ت., 2022-ٸس, 185, 198, 207 پپ.).
سونداي-اق ىبىراي 1883 جىلى 31 قازاندا وسى ٶلەڭدٸ العى سٶزٸمەن قوسىپ «ورەنبۋرگسكيي ليستوك» گازەتٸنە دە جٸبەرەدٸ [ورتالىق عىلىمي كٸتاپحانا قولجازبالار قورى, 1165 بۋما]. قالاي ەكەنٸ بەلگٸسٸز, اۋدارما ورىنبورداعى پ.راسپوپوۆتىڭ قولىنا تيەدٸ.
بۇل – 1880 جىلى 7 ماۋسىمدا مەسكەۋدە ا.س.پۋشكينگە ارنالعان ەسكەرتكٸشتٸڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قازاق ەلٸنەن ٶكٸل بولىپ قاتىسىپ, مەسكەۋدٸڭ دۆورياندار جينالىسى زالىندا «قازاق حرەستوماتيياسى» جارىق كٶرگەنٸن, وندا ى.التىنسارين پۋشكيندٸ قازاق تٸلٸندە سٶيلەتكەنٸن, ەندٸ ۇلى اقىن شىعارمالارىن قازاق بالالارى دا وقي باستاعانىن ايتقان راسپوپوۆ ەدٸ.
پ.راسپوپوۆ ىبىراي ٶلەڭٸن جولما-جول ورىسشاعا اۋدارىپ, ٶزٸ دايىنداپ جاتقان 1885 جىلى جارىق كٶرۋگە تيٸس «وبرازتسى كيرگيزسكوي پوەزيي ۆ پەسنياح ەپيچەسكوگو ي ليريچەسكوگو سودەرجانييا» دەگەن كٸتاپقا ەنگٸزبەك بولىپ 1883 جىلدىڭ 12 قاراشاسىندا ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸ جانىنداعى باسپاسٶز باسقارماسىنا حات جولداپ, رۇقسات سۇرايدى.
مينيسترلٸكتٸڭ باسپاسٶز باسقارماسى پ.راسپوپوۆقا قايىرعان سول جىلدىڭ 8 جەلتوقسانداعى جاۋابىندا مينيستردٸڭ بۇل شىعارمانى كٸتاپقا كٸرگٸزۋگە قارسى ەكەنٸن حابارلايدى. باسقارمانىڭ مۇنداعى دەلەلٸ ٶلەڭدە «پاتشالىق بيلەۋگە, ونىڭ جەرگٸلٸكتٸ بيلەۋ ورىندارىنا قارسىلىق بار ەكەن» دەيدٸ. سٶيتٸپ, ىبىرايدىڭ قولىنان ٶتكەن شىعارما ٸشكٸ ٸستەر مينيسترٸنە دەيٸن بارىپ, اقىرىندا ەش جەردە جارييالانباي قالادى» [دەربٸسالين ە. «ىبىراي التىنسارين. ٶمٸرٸ مەن قىزمەتٸ تۋرالى». الماتى, 1965. -80 ب.].
ىبىراي زەرتتەۋشٸسٸ, عالىم ە.دەربٸسالين كٸتابىنان الىنعان بۇل سٶزدەردٸ رەسەي مەملەكەتتٸك مۇراعاتىنداعى «دەلو و زاپرەششەنيي ك پەچاتي راۆنىح رۋكوپيسەي, ۆ توم چيسلە پەرەۆودا نا رۋسسكيي ياز. كازاحسكوي پەسني «گورە كيرگيزا» / دليا «سبورنيكا وبرازتسوۆ كيرگيزسكوي نارودنوي پوەزيي سوستاۆلەننوگو پ.ن.راسپوپوۆىم/ [تسگيال,ف. 776,وپ. 20 د № 595 1883-1884 ل.ل, -18-20.] دەگەن جولدار راستاي تٷستٸ. بۇل قۇجاتتا 1883 جىلدىڭ 26 سەۋٸرٸ مەن 1884 جىلدىڭ 31 اقپانىنا دەيٸن تٷسكەن 33 بەت ماتەريال ساقتاۋلى ەكەن.
ن.پ.راسپوپوۆتىڭ مينيسترگە جازعان حاتى مەن وعان مينيسترلٸكتٸڭ باسپاسٶز باسقارماسىنىڭ جاۋابى تٶمەندەگٸدەي: (بۇل قولجازبا بۇرىن ەش جەردە جارييالانباعان, تۇڭعىش رەت بەرٸلٸپ وتىر – س.و.).
ىبىراي جازبالارى ونىڭ حالقىن شەكسٸز سٷيٸپ, ەلٸنٸڭ قامىن ٶز ٶمٸرٸنەن دە ارتىق ساناعاندىعىنىڭ كۋەسٸ.
كٷدەرٸ دە رەسەي يمپەريياسىنىڭ وتارشىلدىق ساياساتىن تابيعات اپاتتارىمەن استاستىرا كٶرسەتٸپ, قازاق قايعىسىنىڭ ەسەلەنە تٷسكەنٸن جانى كٷيزەلە تولعايدى. بۇل – ازاتتىق جىرشىسى, كٷبٸلتەلەۋدٸ بٸلمەيتٸن جولدىبايۇلىنىڭ الىمدىلىعى, ەلگە جاناشىرلىعى, وعان باعىت-باعدار سٸلتەگەن ىبىرايداي ۇلى ۇستازدىڭ ۇلاعاتتىلىعى! اقىن ٶلەڭٸنٸڭ وتىن ٶشٸرمەي بٷگٸنگە جەتكٸزگەن حالىق سٷيٸسپەنشٸلٸگٸ! حالىق ٶز جاناشىرىن ەشقاشان ۇمىتپايدى!
سەرٸكباي وسپانۇلى,
اقىن, قوستاناي مەملەكەتتٸك پەداگوگيكالىق
ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى
