Jeltoqsan oqiǵasynda jandaishaptardyń qaq ortasynda jalǵyz kele jatqan ýyzdai jas qyzdyń fotosýreti kimniń bolmasyn júregin ýyljyta eljiretip, janaryna eriksiz jas tundyrady. Bul sýret 33 jyl boiy derekti filmderde talai ret kórsetilip, gazet-jýrnaldarda san márte jariialanǵan-tuǵyn. Qaisar qyzdyń aty-jóni – Anar Rahymjanova, Shyǵys Qazaqstan oblysy Katonqaraǵai aýdany Eńbek aýylynyń týmasy. Búginde Almaty qalasynda turatyn ol ulyn uiaǵa, qyzyn qiiaǵa qondyryp, nemereleriniń qyzyǵyna bólenip otyr. Dese de Jeltoqsan kóterilisi áli kúnge deiin onyń jan jarasyn syzdatyp, kúni keshe bolǵandai kóz aldynda kólbeńdeidi.
«Avtobýsqa tiep alyp ketti»
1986 jylǵy jeltoqsanda Qazaqstan Kompartiiasy Ortalyq komitetiniń birinshi hatshysy Dinmuhammed Qonaev qyzmetinen ketip, onyń ornyna Gennadii Kolbinniń taǵaiyndalǵany týraly estigen jastar «Qazaqty qazaq basqarý kerek!» dep ortalyq alańǵa bet aldy. Solardyń arasynda Anar Rahymjanova da bar.
«Sol kezderi Almatyda qurylysta jumys istep júrgen edim. Qurbym ekeýimiz qujattarymyzdy joǵaltyp alyp, oqýǵa tapsyra almai qaldyq. 16 jeltoqsan kúni osy jaǵdaidy estigennen keiin jumysqa shyqqym kelmedi. Jataqhanada otyrǵanymyzda syrtta júrgen jigitter dybys zoraitqyshpen «Oian, qazaq! Alańǵa qarai atta!» dep uran tastady. Sóitip rýhtanyp, qairattanyp alańǵa shyqtyq», – deidi ol.
Sherýge shyqqan jastardy muzdai qarýlanǵan áskerilerdiń uryp-soǵyp, qamaýǵa alyp jatqandyǵyn bilse de qaimyqpaǵan 19 jastaǵy Anar qurbysy Gúlshat Tópenovamen birge qalyń toptyń ishine kirip ketken. «Sanańyzdy úrei bilemedi me?» degen saýalymyzǵa keiipkerimiz «Adam jas kezde eshteńeden qoryqpaidy eken» dep jaýap berdi.
«Qaýmalaǵan qalyń jurttyń tolqynymen aldyńǵy lekke qalai shyqqanymyzdy da baiqamai qaldyq. Bir kezde saqshylar kóterilisshilerge lap qoidy. Bári jan-jaqqa japa-tarmaǵai qasha bastady. Buryla berip qulap tústim. Ornymnan kóterilgenimde qarýly jasaqtar ustap aldy. Shynymdy aitsam, osy sátte ózimdi emes, tepkiniń astynda qan-josa bolyp jatqan qazaq jigitterin oilap, et júregim eljiredi. Beine bir itjekkenge aidaǵandai qolǵa túskenderdi avtobýstarǵa tiep, alyp ketip jatty. Meni Qarasai aýdandyq militsiia bólimshesine jetkizdi. Baǵyma orai ondaǵy militsiianerler kileń qazaq jigitteri eken. Maǵan qol kótergen eshkim bolǵan joq», – deidi Anar Tólegenqyzy.
Armanyna balta shabylǵan
Bólimshede ustalǵandardy tergep-tekserip, aldynan, qyrynan fotosýretke túsirip jatty. Jetkizilgen jastardyń kóptigi sonsha, tipti ishke syimai ketken.
«Tergeýshige aty-jónimdi, qaida jumys isteitinimdi aittym. Sońynan estisem, kóbisi ótirik esimmen tirkelipti. Al Gúlshatty basqa ROVD-ǵa jetkizgen edi. Sol jaqtaǵy orys saqshylary ony aiaýsyz uryp-soqqan. Keiin jataqhanada kókala qoidai taiaq jegen qurbymdy kórgende keýdemde kek oty qainai tústi. Bilesiz be, ol qyzdyń ulty qazaq bolǵany úshin ǵana eshbir aýrýhana qabyldamai qoiǵan. Sonyń saldarynan syrqaty asqynyp ketti. Kúni búginge deiin densaýlyǵy dárigerlerdiń baqylaýynda», – deidi Anar Rahymjanova.
Keiinnen Jeltoqsan oqiǵasyna qatysqan jastarǵa, onyń ishinde Anar da bar, 5 jyl boiy joǵary oqý oryndaryna túsýge tyiym salyndy. Bastyǵy bolǵan ýkrain áiel oǵan jany ashyp, jumystan shyǵarmaǵan. Myna bes kúndik jalǵanda bes jyl degen ne táiiri, á degenshe ýaqyt syrǵyp óte shyqty. Alaida jańadan kelgen bastyq oǵan «Alańǵa shyqtyń, kóteriliske qatystyń!» dep durys minezdeme jazyp bermei qoiǵan. Sóitip onyń qazaq tili men ádebieti pániniń muǵalimi bolamyn degen armanyna balta shabylǵan-dy. «Qara tizimge» ilingendikten basqa jumysqa ornalasa almapty. Dese de saǵy synbaǵan qaisar qyz saýdamen ainalysyp, nápaqasyn adal eńbegimen taýyp kelgen. Turmys quryp, dúniege eki perzent ákeldi.
Áleýmettik jelide izdeý saldy
Al endi maqalanyń basynda aitqan fotosýretke qaityp oralaiyq. Shash al dese bas alatyn, qabaǵynan qar jaýǵan jandaishaptardyń «ýysynda» basyn tómen salbyratyp kele jatqan buira shashty, shaqpaq palto kigen qyzǵa Facebook-te izdeý jariialaǵandar bolypty. Al Anardyń ózi bul áleýmettik jelige tirkelmegen eken.
«Bul qyz tiri me? Tiri bolsa qaida?» dep jazyp, meniń sýretimdi salǵandardy sińilim Janar baiqap qaldy. Astyna pikir retinde «Bul menmin» dep jaýap qaitardym. Osydan keiin maǵan jan-jaqtan san alýan suraqtar aǵyldy. «Ras pa? Ony qalai dáleldeisiń? Múmkin emes!» degender de boldy. Bárine jas kezimdegi sol shash úlgisimen túsken sýretterimdi jiberdim. Al kúzdik paltomnan baiaǵyda quraq kórpe tigip tastaǵanbyz», – deidi keiipkerimiz.
Osylaisha izdegender sýrettegi qyzdyń sol ekendigine kóz jetkizgen. Ózin osy ýaqytqa deiin jarnamalap, maqtaý estip, marapat alýǵa umtylmaǵan Anardyń munysynan qazaq qyzyna tán qarapaiymdylyq pen uiańdyqty kóremiz.
– Jeltoqsan oqiǵasyna qatysýshy retinde tirkelý oiyma kelmepti. Birde týystarym men tanystarymnyń aitqan aqylymen qalalyq ákimdikke bardym. Jaýapty mamandar bárin tekserip shyqqan soń maǵan «Áýeli aqtalǵanyńyz týraly qujat ákelińiz» dedi. Baiqasam, mundai anyqtama qaǵaz alýdyń mashaqaty kóp eken. Ámbesinde uzaq ýaqyt kerek boldy. Al meniń jumystan qolym timedi, – deidi Anar Tólegenqyzy.
*
Mińe, eń qasterli merekemiz – Táýelsizdik kúni de keldi. Búginde siz ben bizdiń egemen elde ómir súrip jatqanymyz otarshyldyq saiasatqa qarsy urandaǵan ziialylarymyzdyń, bostandyqtyń týyn jelbiretý úshin qasyq qany qalǵansha kúresken batyr babalarymyzdyń, jeltoqsannyń yzǵarynda júrek jutyp alańǵa bettegen namysshyl qyz-jigitterimizdiń arqasy. Osy maqalamyzǵa arqaý bolǵan Anar Rahymjanovanyń fotosýreti qazaq qyzdarynyń qaisarlyǵy men ójettiliginiń taǵy bir dáleli retinde tarih betinde máńgi taspalanatyny anyq.
